ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 121–130

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 121–130

पृष्ठ 121

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 121 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ७ ९ स्याह्नो रूपम् ॥ १२ ॥

हिन्दी – ( पुन: ' महत् ' शब्द से युक्त अन्य सूक्त को दिखला रहे हैं - ) ' महाश्चि-त्त्वमिन्द्र यत एतान् ' इति सूक्तम् यह सूक्त महद्वत् महत् ( शब्द ) से युक्त अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में प्रयुक्त अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन के अनुरूप है ॥ सा ० भा ० – अत्र ' मह: ' इत्येष एव महच्छब्द: ॥ पुनरपि महच्छब्दयुक्तं सूक्तान्तरं विधत्ते-' पिबा सोममभि यमुत्र तर्दः " इति सूक्तमूर्वं गव्यं महि गृणान इन्द्रेति महद्वदष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम् ॥ १३ ॥

हिन्दी — ( पुनः महत् ' शब्द से युक्त अन्य सूक्त को कह रहे हैं— ) ‘ पिबा सोममभि यमुग्र तर्दः ' इति सूक्तम् यह सूक्त है । ( इस सूक्त की प्रथम ऋचा के द्वितीय पाद ) ' ऊर्वं गव्यं महि गृणान इन्द्र ' में महद्वत् ' महत् ' ( शब्द ) से युक्त अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में प्रयुक्त अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — पिबा सोममित्यादिसूक्तस्य ' ऊर्वं गव्यम् ' – इति द्वितीयः पादः । तत्र ' महि'- इत्येष महच्छब्दः ॥ पुनरपि महच्छब्दयुक्तं सूक्तं विधत्ते— ' महाँ इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा इति सूक्तं ', महद्वदष्टमेऽहन्यमष्टम-स्याह्नो रूपम् ॥ १४ ॥

हिन्दी - ( पुन: महत् शब्द से युक्त अन्य सूक्त को कह रहे हैं - ) ' महाँ इन्द्रो नृवदा चर्षणिप्रा ' इति सूक्तम् यह सूक्त महद्वत् महत् ( शब्द ) से युक्त अष्टमेऽहनि अष्टम दिन

में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का निर्वाहक है ।

सा ० भा ० — अत्र ' महान् ' - – इत्येष महच्छब्दः ॥

उक्तेषु चतुर्ष्वपि महच्छब्देष्वन्तस्य वैलक्षण्येऽप्यादिभागस्यैकविधत्वात् ', महच्छब्दत्वं द्रष्टव्यम् ॥ एतत्सूक्तचतुष्टयगतं छन्दः प्रशंसति-( १ ) ऋ ० ६.१७ । ( २ ) ' दीर्घादटि समानपादे ' - इति पा ० सू ० ८.३.३ रुत्वेऽनुनासिकत्वे पा ० सू ० ८.३.२,४ च रूपम् । तदत्र ‘ महां ’ - इति, ' महा ' - इति, ' महाँ ' - इति च लिपिप्रकारभेदमात्रम्; उच्चारणं त्वेकविधमेव व्यवह्रियते । ( ३ ) ऋ ० ६.१ ९ । ( ४ ). ‘ महाम् ', ' महः ', ' महि ', ' महान् ' इति ऋ ० ३.४ ९, १.६ ९, ६.१७, ६.१ ९ ।

पृष्ठ 122

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 122 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ८०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २३.३ पञ्चमपञ्चिकायां तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठिपदेन सवनं सवनं दाध दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते ॥ १५ ॥

हिन्दी — ( इन चारों सूक्तों के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं — ) तदु त्रैष्टुभम् ये ( चारों सूक्त ) त्रिष्टुप् छन्द वाले हैं । प्रतिष्ठित पदेन तेन प्रतिष्ठित ( नियताक्षर ) पाद वाले ( इस सूक्त ) से सवनं दाधार ( माध्यन्दिन ) सवन धारित होता है । एतेन इस ( सूक्त के शंसन ) से आयतनाद् न प्रच्यवते ( अपने ) स्थान से च्युत नहीं होता ॥ अथान्यन्महच्छब्दोपेतं सूक्तं विधत्ते - ० ‘ तमस्य द्यावापृथिवी सचेतसेति " सूक्तं, यदैत् कृण्वानो महिमान-मिन्द्रियमिति, महद्वदष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम् ॥१६ ॥

हिन्दी – ( महत् शब्द से युक्त अन्य सूक्त का विधान कर रहे हैं— ) ' तमस्य द्यावा-पृथिवी सचेतसा ' इति सूक्तम् यह सूक्त है । ( इसकी प्रथम ऋचा के तृतीय पाद ) ‘ यदैत् कृण्वानो महिमानमिन्द्रियम् ' में महद्वत् महत् ( शब्द ) से युक्त अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — तमस्येति सूक्तस्य ' यदैत् कृण्वानः ' इति तृतीयः पादः, तत्र महिमानपदे ' महि ' इति महच्छब्दः श्रूयते ॥ तस्मिन् सूक्ते निविद्धानं विधत्ते— तदु जागतं, जगत्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहन्ति, तद्वैतच्छन्दो वहति, यस्मिन्निविद्धीयते; तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति ॥ १७ ॥

हिन्दी - ( इस ' तमस्य द्यावापृथिवी ' सूक्त में निविद्धान का विधान कर रहे हैं - ) तंदु जागतम् इस ( सूक्त की ) ऋचाएँ जगती छन्द वाली है । जगत्यः वै जगती ही एतस्य त्र्यहस्य इस त्र्यह के मध्यन्दिनं वहन्ति माध्यन्दिन ( सवन ) का निर्वहन करती हैं । यस्मिन् निविद्धीयते जिस ( छन्द ) में निवित् ( पद ) का प्रक्षेप करते हैं; तद् एतत् छन्दः वह यह छन्द वहति ( सवन का ) निर्वहन करता है । तस्मात् इसी कारण जगतीषु निविदं दधाति जगती ( छन्द ) में निवित् ( पद ) का प्रक्षेप करता 11 छन्दोद्वयं मिलित्वा प्रशंसति-मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते, त्रैष्टुभानि च जागतानि च; मिथुनं वै पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूनामवरुद्ध्यै ॥ १८ ॥

हिन्दी— ( दोनों त्रिष्टुप् और जगती छन्दों को मिलाकर इनकी प्रशंसा कर रहे ( १ ) ऋ ० १०.११३ ।

पृष्ठ 123

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 123 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ८१ हैं— ) त्रैष्टुभानि च जागतानि च त्रिष्टुप् औरं जगती मिलाकर मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते मिथुन सूक्तों का शंसन करते हैं । मिथुनं वै पशवः पशु मिथुन रूप वाले होते हैं और छन्दोमा पशवः छन्दोम पशुरूप है अतः पशूनाम् अवरुद्ध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( मिथुन सूक्तों का शंसन करते हैं ) ॥ उक्तेषु सूक्तेषु महच्छब्दं प्रशंसति— महद्वन्ति सूक्तानि शस्यन्ते; महद् वा अन्तरिक्षमन्तरिक्ष-स्यात्यै ॥१९ ॥

हिन्दी— ( पूर्वोक्त सूक्तों में महत् शब्द की प्रशंसा कर रहे हैं— ) महद्वन्ति सूक्तानि शस्यन्ते महत् ( शब्द ) से युक्त सूक्तों का शंसन करते हैं— महद् वै अन्तरिक्षम् अन्तरिक्ष ही महत् है । अन्तरिक्षस्य आप्त्यै अन्तरिक्ष की प्राप्ति के लिए ( महत् शब्द से युक्त सूक्तों का शंसन करते हैं ) ॥ सा ० भा ० – अन्तरिक्षस्य महत्त्वं विस्तीर्णत्वं प्रसिद्धम् ॥ महच्छब्दयुक्तानां सूक्तानां संख्यां प्रशंसति— पञ्च सूक्तानि शस्यन्ते; पञ्चपदा पङ्क्तिः, पाङ्क्तो यज्ञः पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूनामवरुद्ध्यै ॥ २० ॥

' हिन्दी - ( ' महत् ' शब्द से युक्त सूक्तों की संख्या की प्रशंसा कर सूक्तानि शस्यन्ते ( महत् शब्द से युक्त ) पाँच सूक्तों का शंसन करते हैं , पाङ्क्ताः रहे हैं - ) पञ्च-। पञ्चपदा पङ्क्तिः पङ्क्ति छन्द पाँच पादों वाला होता है । पाङ्को यज्ञः ( और हविष् इत्यदि भेद से ) यज्ञ भी पाङ्क है | पाङ्क्ता पशवः पशु ( चार पैर और मुख के कारण ) पाङ्क है अतः पशूनाम-S वरुद्ध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( पञ्च सूक्तों का शंसन करते हैं ) II सा ० भा०– ' शंसा महामिति " प्रथमे सूक्ते महच्छब्दो ' महश्चित्त्वमिति ' ' द्वितीये, ‘ महि गृणान ’ ’ इति तृतीये, ' महाँ इन्द्र ' ' इति चतुर्थे, ' महिमानमिति “ पञ्चमे, एवं पञ्च सूक्तानि महच्छब्दयुक्तानि शस्यन्ते । पञ्चसंख्यायोगात् पञ्चपादोपेता ‘ पङ्क्तिः ' छन्दोरूपा भवति । यज्ञश्च हविष्पङ्क्तयादिना ' पाङ्क्तः ' । पशवश्च पङ्क्तिमुखेन ' पाङ्क्ता: '; छन्दो-मानां च पशुसाधनत्वात् पशुत्वम् । अनेन सम्बन्धेन सूक्तपञ्चकं पशुप्राप्त्यै संपद्यते ॥ अथ निष्केवल्यशस्त्रस्य रथन्तरसामसाध्यपृष्ठस्तोत्रस्य आधारभूतं स्तोत्रियमनुरूपं च विधत्ते -:: ( १ ) ऋ ० ३.४ ९.१ । ( २ ) ऋ ० १.१६ ९.१ । ( ३ ) ऋ ० ६.१७.१ । ( ४ ) ऋ ० ६.१ ९.१ । ( ५ ) ऋ ० १०.११३.१ ।

पृष्ठ 124

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 124 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ८२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २३.३ पञ्चमपञ्चिकायां ( अथाष्टमेऽहनि निष्केवल्यशस्त्रनिरूपणम् ) ' अभि त्वा शूर नोनुमो ऽभि त्वा पूर्वपीतय इति ' २ रथंतरं पृष्ठं भवत्यष्टमेऽहनि ॥ २१ ॥

हिन्दी— ( अब निष्केवल्यशस्त्र के रथन्तर साम से साध्य पृष्ठ स्तोत्र के आधारभूत अनुरूप स्तोत्रिय का विधान कर रहे हैं — ) ' अभि त्वा शूर नोनुम ' और ' अभि त्वा पूर्व-पीतये ' इति यह अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में रथन्तरपृष्ठं भवति रथन्तर पृष्ठ होता है | सा ० भा ० — यद्यपि युग्मदिनत्वात् न्यायतो बृहत्पृष्ठं प्राप्तम्, तथाऽपि वचनबला-द्रथंतरपृष्ठत्वं द्रष्टव्यम् ॥ अच्युतत्वलिङ्गयुक्तामृचं विधत्ते-' यद्वावानेति ' ' धाय्याऽच्युता ॥ २२ ॥

हिन्दी – ( अच्युत चिह्न से युक्त ऋचा को दिखला रहे हैं - ) ' यद्वावान् ' इति अच्युता धाय्या यह पूर्व में विहित धाय्या है । तस्या उपरि बृहत्सामयोनेः शंसनं विधत्ते— ' त्वामिद्धि हवामह इति १४ बृहतो योनिमनु निवर्तयति बार्हतं ह्येतदहरायतनेन ॥ २३ ॥

हिन्दी— ( उस धाय्या के बाद बृहत्साम की योनि के शंसन करने का विधान कर रहे हैं— ) ' त्वामिद्धि हवामहे ' इति बृहतो सामयोनिम् इस बृहत्साम की योनिरूप प्रगाथ को अनु निवर्तयति ( उपर्युक्त धाय्या के ) बाद शंसन करता है; क्योंकि आयतनेन ( अपने )

' स्थान द्वारा एतद् अहः बार्हतम् यह ( अष्टम दिन ) ' बृहत् ' से सम्बन्धित है ।

सा ० भा ० — अष्टमस्य युग्मदिनत्वाद् बृहत्संबन्धिस्थानत्वम् ॥

तस्यैव बृहत्संबन्धिनं सामप्रगाथं विधत्ते— ' उभयं शृणवच्च न इति ' " ५ सामप्रगाथो यच्चेदमद्य यदु च ह्य आसीदिति बार्हतेऽहन्यष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम् ॥ २४ ॥

हिन्दी - ( उस बृहत् से सम्बन्धित सामप्रगाथ को कह रहे हैं - ) ' उभयं शृणुवच्च न ' इति सामप्रगाथः यह सामप्रगाथ है । यच्चेदमद्य यदु च ह्य आसीत् ' जो ( कार्य ) आज है और जो कल था ' ( -ये दोनों कार्य श्रुत थे ) इति यह बार्हतेऽहनि अष्टमेऽहनि ( १ ) ऋ ० ७.३२.२२,२३ । ( २ ) ऋ ० १.१९.९। ( ३ ) ऋ ० १०.७४.६ । ( ४ ) ऋ ० ६.४६१,२ । ( ५ ) ऋ ० ८.६१.१,२ ।

पृष्ठ 125

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 125 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ८३ बृहत् से सम्बन्धित अष्टम दिन में अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है ॥ सा ० भा०- -उभयशब्दतात्पर्यं यच्चेदमित्यादिनोच्यते । अद्य ' यदिदं ' कार्यमासीत् ' ह्यश्च ' पूर्वेद्युरपि ' यदु ' यदेव कार्यमासीत्, तदेतदुभयमपि श्रुतमिति तस्य पादस्यार्थः । युग्मरूपे बार्हतेऽहनि बृहत्सामसम्बन्धः प्रगाथो युक्त एव ॥ अच्युतलिङ्गकं सूक्तविशेषं विधत्ते— ' त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति ' ' तार्क्ष्योऽच्युतः ॥ २५ ॥

हिन्दी – ( अच्युत चिह्न वाले सूक्तविशेष का विधान कर रहे हैं— ) ' त्वमू षु वाजिनं देवजूतम् ' इति तार्क्ष्यः अच्युतः यह तार्क्ष्य देवताक ( सूक्त ) ( पूर्व में विहित होने के कारण ) अच्युत है ॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेय ब्राह्मण-भाष्ये पञ्चपञ्चिकायां तृतीयाध्याये ( त्रयोविंशाध्याये ) तृतीयः खण्डः || ३ || ( १८ ) ( १७१ ) ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तेइसवें अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० — महच्छब्दयुक्तसूक्तचतुष्टयं विधत्ते— ( महच्छब्दयुक्तचतुष्टयविधानम् ) अपूर्व्या पुरुतमान्यस्मा इति सूक्तं ', महे वीराय तवसे तुरायेति महद्ववष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपं; तां सु ते कीर्ति मधवन् महित्वेति ' सूक्तं महद्वदष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपं; त्वं महाँ इन्द्र यो ह शुष्मैरिति * सूक्तं महद्वदष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपं; त्वं महाँ इन्द्र तुभ्यं ह क्षा " इति सूक्तं; महद्वष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम् ॥ १ ॥

हिन्दी— ( अब महत् शब्द से युक्त चार सूक्तों का विधान कर रहे हैं— ) ' अपूर्व्या पुरुतमान्यस्मा ' इति सूक्तम् यह सूक्त है ( जिसकी प्रथम ऋचा का द्वितीय पाद ) ' महे वीराय ( १ ) ऋ ० १०.१७८ । ( २ ) ऋ ० ६.३२ । ( ३ ) १०.५४ । ( ४ ) ऋ ० १.६३ । ( ५ ) ऋ ० ४.१७ ।

पृष्ठ 126

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 126 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ८४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २३.४ पञ्चमपञ्चिकायां तवसे तुराय ' महद्वत् महत् ( शब्द ) से युक्त है अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है । ' तां सु ते कीर्ति मधवन् महित्वा ' इति सूक्तम् यह सूक्त है ( जिसकी प्रथम ऋचा के प्रथम पाद का ) महद्वत् ( महित्वा ) महत् ( शब्द ) से युक्त है अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में प्रयुक्त अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है । ‘ त्वं महाँ इन्द्र यो ह शुष्मै: ' इति सूक्तम् यह सूक्त है ( इसके प्रथम पाद का महान् शब्द ) महद्वत् महत् ( शब्द ) से युक्त है अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में प्रयुक्त अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है । ' त्वं महाँ इन्द्र तुभ्यं ह क्षा ' इति सूक्तम् यह सूक्त है ( जिसके प्रथम पाद का महान् शब्द ) महद्वत् महत् ( अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम सा ० भा ० — अपूर्व्येति सूक्तस्य द्वितीयपादे ' महे वीराय ' -इतरस्मिन् सूक्तत्रये प्रथमपाद एव महच्छब्दः स्पष्टः ॥ सूक्तचतुष्टयगतं छन्दः प्रशंसति— तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न हिन्दी— ( उपर्युक्त चारो सूक्तों के छन्द की प्रशंसा कर रहे ( चारो सूक्त ) त्रिष्टुप् छन्द वाले हैं । प्रतिष्ठितपदेन तेन प्रतिष्ठित उस ( सूक्त ) से सवनं दाधार ( माध्यन्दिन ) सवन धारित होता है आयतनाद् न प्रच्यवते अपने स्थान से च्युत नहीं होता ॥ शब्द ) से युक्त है अतः दिन का रूप है ॥

इति महच्छब्दः श्रुतः ।

प्रच्यवते ॥ २ ॥

हैं — ) तदु त्रैष्टुभम् वे ( नियताक्षर ) पादों वाले । एतेन इस ( सूक्त ) से यथा मरुत्वतीयशस्त्रे महच्छब्दयुक्तं त्रिष्टुप् छन्दस्कं सूक्तचतुष्टयमुक्त्वा पश्चाज्जगती-छन्दस्कं महच्छब्दयुक्तं सूक्तान्तरमुक्तम्, एवमत्र निष्केवल्येऽपि त्रिष्टुप् छन्दस्कं सूक्तचतुष्टय-मभिधाय जगतीछन्दस्कं सूक्तं विधत्ते— ( जगतीछन्दस्कसूक्तविधानम् ) ‘ दिवश्चिदस्य वरिमा वि पप्रथ इति १ सूक्तमिन्द्रं न मह्नेति महद्व-दष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम् ॥ ३ ॥

हिन्दी – ( अब जगती छन्द वाले सूक्त को कह रहे हैं — ) ' दिवश्चिदस्य वरिमा वि पप्रथ ' इति सूक्तम् यह सूक्त है ( जिसकी प्रथम ऋचा के द्वितीय पाद ) ' इन्द्रं न मह्ना ' ' महद्वत् ' महत् ' शब्द से युक्त है जो अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्न रूपम् अष्टम दिन के अनुरूप है । सा ० भा०— “ दिवश्चिदस्येति ' सूक्तस्येन्द्रमिति द्वितीयपादे ' मह्नेति ' महच्छब्दः श्रुतः ॥ तस्मिन् सूक्ते निविद्धानं विधत्ते— ( १ ) ऋ ० १.५५ ।

पृष्ठ 127

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 127 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ८५ ( तत्र निविदानविधानम् ) तदु जागतं, जगत्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहन्ति; तद्-वैतच्छन्दो वहति, यस्मिन्निविद्धीयते; तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति ॥४ ॥

हिन्दी — ( दिवश्चिदस्म सूक्त में निविद्धान को कह रहे हैं - ) तदु जागतम् वह ( सूक्त ) जगती छन्द वाला है । जगत्यः वै जगती ही एतस्य त्र्यहस्य इस ( तृतीय ) त्र्यह के मध्यन्दिनं वहन्ति मध्यन्दिनसवन का निर्वहन करता है । यस्मिन् निविद्धीयन्ते जिस ( छन्द ) में निवित् ( पदों ) का आधान ( प्रक्षेप ) करते हैं तद् एतत् च्छन्दः वही यह छन्द ( सवन का ) वहति निर्वहन करता है, तस्मात् इसी कारण जगतीषु निविदं जगती छन्दों में निवित् ( पद ) का प्रक्षेप करता है । छन्दोद्वयं मिलित्वा प्रशंसति— मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते, - त्रैष्टुभानि च जागतानि च; मिथुनं वै पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूनामवरुद्ध्यै ॥५ ॥

हिन्दी - ( दोनों छन्दों को मिलाकर उसकी प्रशंसा कर रहे हैं — ) त्रैष्टुभानि च जागतानि च त्रिष्टुप् और जगती छन्द वाले मिथुनानि सूक्तानि मिथुन सूक्तों का शस्यन्ते शंसन करते हैं । मिथुनं वै पशवः पशु मिथुन रूप वाले होते हैं और पशवः छन्दोमाः छन्दोम पशुरूप है । पशूनाम् अवरुन्थ्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( इन दोनों छन्दों वाले सूक्तों का ) शंसन किया जाता है ॥ सूक्तेषु महच्छब्दं पञ्चसंख्यां च पूर्ववत् प्रशंसति-महद्वन्ति सूक्तानि शस्यन्ते; महवा अन्तरिक्षमन्तरिक्षस्याप्त्यै, पञ्च पञ्च सूक्तानि शस्यन्ते; पञ्चपदा पङ्क्तिः, पाङ्क्तो यज्ञः, पाङ्क्ताः पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूनामवरुद्ध्यै ॥ ६ ॥

हिन्दी - ( सूक्तों में प्रयुक्त महत् शब्द और सूक्तों के संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं— ) महद्वन्ति सूक्तानि शस्यन्ते महत् ( शब्द ) से युक्त सूक्तों का शंसन करते हैं । महद् वै अन्तरिक्षम् अन्तरिक्ष ही महत् है । अन्तरिक्षस्य आप्त्यै अन्तरिक्ष की प्राप्ति के लिए ( महत् शब्द से युक्त सूक्तों का शंसन होता है ) । पञ्च पञ्च सूक्तानि शस्यन्ते पाँच-पाँच सूक्तों का शंसन करते हैं; क्योंकि पञ्चपदा पङ्क्तिः पङ्कि छन्द पाँच पादों वाला होता है । पाङ्को यज्ञः यज्ञ ( हविष् इत्यादि के कारण ) और पाङ्का पशवः पशु ( चार पैर और मुह के साथ ) पाङ्क हैं । पशवः छन्दोमाः छन्दोम पशुरू है । पशूनाम् अवरुध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( पाँच - पाँच सूक्तों का शंसन करते हैं ) ॥

पृष्ठ 128

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 128 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ८६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २३.४ पञ्चमपञ्चिकायां शस्त्रद्वयगतानि महच्छब्दयुक्तानि मिलित्वा प्रशंसति — तानि द्वेधा पञ्चान्यानि पञ्चान्यानि दश संपद्यन्ते; सा दशिनी विराऴन्नं विराळन्नं पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूनामवरुद्ध्यै ॥७ ॥

हिन्दी— ( मरुत्वतीय और निष्केवल्यगत महत् शब्द से युक्त सूक्तों को मिलाकर उसकी संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तानि ( महत् शब्द से युक्त ) वे वे ( शब्द ) द्वेधा ( मरुत्वतीयशस्त्र में प्रयुक्त और निष्केवल्यशस्त्र में प्रयुक्त ) दो प्रकार के होते हैं । पञ्चा-न्यानि पाँच अन्य ( मरुत्वतीयशस्त्र के सूक्त ) और पञ्चान्यानि पाँच अन्य ( निष्केवल्यशस्त्र के सूक्त ) दश सम्पद्यन्ते ( दोनों मिलकर ) दश हो जाते हैं । सा दशिनी विराट् यह ( सूक्तों ) की दश संख्या विराट् रूप है । अन्नं विराट् विराट् ( छन्द ) अन्न का साधन होने से अन्न रूप है और अन्नं पशवः अन्न ( पशुओं में दूध इत्यादि रूप से उत्पन्न होने के कारण ) पशुरूप है । पशवः छन्दोमाः पशु ( चतुर्विंश इत्यादि स्तोमों द्वारा अथवा उससे युक्त दिनों द्वारा सम्पादित होने के कारण ) छन्दोम रूप हैं । अतः पशूनाम् अवरुद्ध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( पञ्चकद्वय सूक्त का शंसन होता है ) ॥ सा ० भा ० - पूर्वोक्तानि महच्छब्दयुक्तानि सर्वाणि द्वेधा विभक्तानि । कथमिति? तदु-च्यते — ‘ पञ्चान्यानि ' मरुत्वतीयशस्त्रगतानि पञ्चसंख्याकानि पृथगेवावस्थितानि; पुनरपि ' पञ्चा-न्यानि ' निष्केवल्यशस्त्रगतानि पञ्चसंख्याकानि पृथगेवावस्थितानि; तानि सर्वाणि मिलित्वा दशसंख्याकानि संपद्यन्ते । सा ' दशिनी ' दशसंख्यासमूहरूपा विराड्भवति । ' दशाक्षरा विराळिति ’ - श्रुतेः । अन्नसाधनत्वाद्विराट्छन्दोऽन्नम् । तच्चान्नं क्षीरादिरूपं पशुषूत्पन्नत्वात् पशव एव । ते च पशवश्छन्दोमैश्चतुविंशादिभिः स्तोमैस्तद्युक्तैरहोभिर्वा संपाद्यत्वाच्छन्दोम-स्वरूपाः । अनेन सम्बन्धेन तत्पञ्चकद्वयं पशुप्राप्त्यै भवति ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदनुचरौ विधत्ते— ( अष्टमेऽहनि वैश्वदेवशस्त्रनिरूपणम् ) विश्वो देवस्य नेतुस्तत्सवितुर्वरेण्य, मा विश्वदेवं सत्पतिमिति वैश्व-देवस्य प्रतिपदनुचरौ बार्हतेऽहन्यष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम् ॥८ ॥

हिन्दी— ( अब वैश्वदेवशस्त्र के प्रतिपत् और अनुचर मन्त्र को कह रहे हैं— ) ' विश्वे देवस्य नेतुः ’ यह एक ऋचा और ' तत्सवितुवरेण्यम् ' ये दो ऋचाएँ ( इस प्रकार दोनों को मिलाकर यह तृच ) तथा ‘ आ विश्वदेवं सत्पतिम् ' ये तृच वैश्वदेवस्य वैश्वदेव ( शस्त्र ) के प्रतिपदनुचरौ क्रमशः प्रतिपद् और अनुचर हैं । बार्हतेऽहनि अष्टमेऽहनि बृहत्साम से सम्बन्धित अष्टम दिन में प्रयुक्त अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन के अनुरूप है ॥ सा ० भा ० – ‘ विश्वो देवस्य ’ ' - इत्येका ' तत्सवितुवेरर्ण्यमिति ' २ द्वे । एतत्त्रयं ( १ ) ऋ ० ५.५०.१ । ( २ ) ऋ ० ३.६२.१०,११ ।

पृष्ठ 129

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 129 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ८७ बृहत्सामसम्बन्धी तृचः शस्त्रस्य प्रतिपत् । ' आ विश्वदेवमिति " तृचोऽनुचरः । तदुभयं बृहत्सामसम्बन्धात् ‘ बार्हतं ’ युग्मत्वेन बृहत्सामसम्बन्धिन्यष्टमेऽहनि योग्यम् ॥ ऊर्ध्वलिङ्गोपेतं सवितृदेवताकं सूक्तस्थानीयं चतुर्ऋचं ' विधत्ते— ' हिरण्यपाणिमूतय इति ' ' सावित्रमूर्ध्ववदष्टमेऽहन्यष्टम स्याह्नो रूपम् ॥ ९ ॥

हिन्दी - ( अब ऊर्ध्व शब्द से युक्त सवितृदेवताक सूक्त स्थानीय चार ऋचाओं का विधान कर रहे हैं— ) ' हिरण्यपाणिमूतये ' इति इस ( सूक्त की चार ऋचाएँ ) सावित्रम् सविता देवता वाली हैं जो ऊर्ध्ववत् ऊर्ध्व ( शब्द ) से युक्त है अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है ॥

सा ० भा ० — द्वितीयपादे ' सवितारमुपह्वये ' इति श्रवणात् सवितृदेवताकं सूक्तम् ।

ऊर्ध्वशब्दस्याश्रवणेऽपि सवितृमण्डलस्योपरिदेशवर्तित्वादर्थत ऊर्ध्ववत्त्वम् ॥

महच्छब्दोपेतं सूक्तस्थानीयं तृचं * विधत्ते— मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथिवीयं, महद्वदष्टमेऽहन्यष्टम-स्याह्नो रूपम् ॥ इति ॥१० ॥

हिन्दी - ( महत् शब्द से युक्त सवितादेवताक सूक्त स्थानीय तृच को कह रहे हैं— ) ' मही द्यौः च न ' इति द्यावापृथिवीयम् यह ( तृच ) द्यावापृथिवी देवताक है जो महद्वत् महत् ( शब्द ) से युक्त है अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है । सा ० भा०– ' मही ' - इत्येष एव महच्छब्दः पुनःशब्दोपेतं सूक्तस्थानीयं तृचं ' विधत्ते— युवाना पितरा पुनरित्यार्भवं ', स्याह्नो रूपम् ॥ ११ ॥

हिन्दी – ( पुनः शब्द से युक्त सूक्त स्थानीय पितरा पुन: ' इत्यार्भवम् यह ऋभु देवताक ( तृच ) ( १ ) ऋ ० ५.८२.७ - ९ ॥ पुनर्वदष्टमेऽहन्यष्टम-तृच का विधान कर रहे हैं— ) ' युवाना है जो पुनर्वत् पुनः ( शब्द ) से युक्त है ( २ ) प्रातर्युजेत्यादिकमेकविंशत्यृचं सूक्तम्; तस्यैव पञ्चम्यादीनाञ्चतसृणामिह ग्रहणम् । ( ३ ) ऋ ० १.२२.५-८ । ( ४ ) प्रातर्युजेत्यादिकमेकविंशत्यृचं सूक्तम्; तस्यैव त्रयोदश्यादीनां तिसृणाम् इह ग्रहणम् । ( ५ ) अयं देवायेत्यष्टर्चं सूक्तम्; तस्यैवचतुर्थ्यादीनां तिसृणामिह ग्रहणम् । ( ६ ) ऋ ० १.२०.४-६

पृष्ठ 130

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 130 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ८८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २३.४ पञ्चमपञ्चिकायां अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — तृतीयपादे ‘ ऋभवो विष्ट्यक्रतेति ' श्रवणात् ऋभुदेवताकं सूक्तम् ॥ द्विपदा ऋचो विधाय प्रशंसति— इमा नु कं भुवना सीषधामेति द्विपदाः शंसति; द्विपाद्वै पुरुषश्च-तुष्पादाः पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूनामवरुद्ध्यै, तद्यद् द्विपदाः शंसति, यजमानमेव तद् द्विप्रतिष्ठं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठाप-यति ॥ १२ ॥

हिन्दी— ( दो पाद वाली ऋचाओं को कहकर उनकी प्रशंसा कर रहे हैं - ) ' इमा नु कं भुवना सीषधाम ' इति द्विपदाः शंसति इन द्विपदा ( ऋचाओं ) का शंसन करता है । द्विपाद्वै पुरुषः पुरुष दो पादों वाला होता है, चतुष्पादः पशवः और पशु चार पाद वाले होते हैं । पशवः छन्दोमाः छन्दोमा ( पशु प्राप्ति का साधन होने से ) पशुरूप है अतः पशूनाम् अवरुद्ध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( इन द्विपदा ऋचाओं का शंसन होता है ) । तद् यत् तो जो द्विपदाः शंसति दो पाद वाली ( ऋचाओं ) का शंसन करता है तद् द्विप्रतिष्ठं यजमानम् वह दो प्रतिष्ठा ( पाद ) वाले यजमान को चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति चार पादों वाले पशुओं में प्रतिष्ठित करता है ॥ महच्छब्दोपेतं बहुदेवताकं सूक्तं विधत्ते देवानामिदवो महदिति वैश्वदेवं महद्वदष्टमेऽहन्यष्टम-स्याह्नो रूपम् ॥ १३ ॥

हिन्दी – ( अब ' महत् ' शब्द से युक्त बहुदेवताक सूक्त का विधान कर रहे हैं - ) ‘ देवानामिदवो महत् ’ इति वैश्वदेवम् यह वैश्वदेव देवता वाला ( सूक्त ) है जो महद्वत् महत् शब्द से युक्त है अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( प्रयुक्त ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन

का रूप है ।

सा ० भा०- — महच्छब्दोऽत्र विस्पष्टः ॥

द्विपदाव्यतिरिक्तानां तत्सवितुर्वरेण्यमित्यारभ्य - देवानामिदवो महदित्यन्तानां छन्दः प्रशंसति— C तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष त्र्यहः ॥ १४ ॥

हिन्दी— ( द्विपदा ऋचाओं से अन्य ' तत्सवितुवरेण्यम् ' से लेकर ‘ देवानामिदवो महत् ' तक के सूक्तों के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तान्यु गायत्राणि वे ( सूक्त ) गायत्री ( १ ) ऋ ० १०.१५७.१ ( २ ) ऋ ० ८.८३