ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 131–140
ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 131–140
पृष्ठ 131
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ८ ९ छन्द वाले हैं । एषः त्र्यहः यह तृतीय त्र्यह गायत्रतृतीयसवनः गायत्री से सम्बन्धित तृतीय सवन वाला है ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदं विधत्ते-( अष्टमेऽहन्याग्निमारुतशस्त्रनिरूपणम् ) ऋतावानं वैश्वानरमित्याग्निमारुतस्य प्रतिपदग्निर्वैश्वानरो महानिति महद्वदष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम् ॥ १५ ॥
हिन्दी - ( अष्टम दिन के अग्निमारुतशस्त्र का विधान कर रहे हैं - ) ' ऋतावानं वैश्वानरम् ' इति अग्निमारुतस्य प्रतिपद् यह अग्निमारुत ( शस्त्र ) का प्रतिपद् ( सूक्त ) हैं । ( इस सूक्त की द्वितीय ऋचा में ) ' अग्नि वैश्वानरो महान् ' में ( महान् – यह ) महद्वत् महत् शब्द से युक्त है अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( शंसित ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है । सा ० भा०- -ऋतावानमित्यादिके सूक्तगते ' तृचे द्वितीयस्यामृचि अग्निर्वैश्वानराः '
इति द्वितीयः पादः । तत्र ' महानिति ' महच्छब्दः श्रूयते ॥
वृधशब्दोपेतं सूक्तं विधत्ते— क्रीळं वः शर्धो मारुतमिति मारुतं; जम्भे रसस्य वावृध इति वृधन्वदष्टमेऽहन्यष्टमस्याह्नो रूपम् ॥ १६ ॥
हिन्दी - ( अब वृध शब्द से युक्त सूक्त को कह रहे हैं— ) ' क्रीळं व शर्धो मारुतम् ’ इति मारुतम् यह मरुत् देवता वाला ( सूक्त ) है । ( इसकी पञ्चम ऋचा ) ' जम्भे रसस्य वृधे ' वृधन्वत् ' वृधम् ' शब्द से युक्त है अतः अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( शंसित ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — ' क्रीळं वः ' इति सूक्तस्य ' पञ्चम्यामृचि ' जम्भे रसस्यवावृधे ' - इति पादः श्रूयते । तत्र ' बावृधे ' इति वृधिधातुमत्त्वम् ॥ अच्युतत्वलिङ्गामृचं विधत्ते-जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्याऽच्युता ॥ १७ ॥
हिन्दी— ( अब अच्युत चिह्न वाली ऋचा को कह रहे हैं— ) ' जातवेदसे सुनवाम सोमम् ' इति जातवेदस्या अच्युता यह ( ऋचा ) जातवेद देवताक और ( पूर्व में विहित होने ( १ ) संहितायां कस्मिश्चिदपि सूक्तेऽस्य तृचस्यादर्शनात् लिपिकरप्रमादप्रवाहजः पाठो दृश्यते; कल्पसूत्रे स्मृतश्चायं शाखान्तरीयस्तृचः - ' ऋतावानं..... विराजति ' – इति आश्व ० श्रौ ० ८.१०.३ । ( २ ) ऋ ० १.३७ । ( ३ ) ऋ ० १.९९।
पृष्ठ 132
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९९ ०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २३.४ पञ्चमपञ्चिकायां के कारण ) अच्युत है ॥ महच्छब्दयुक्तं जातवेदोदेवताकं सूक्तं विधत्ते— ' अग्ने मृळ महाँ असीति जातवेदस्यं महद्वदष्टमेऽहन्यष्टम-स्याह्नो रूपम् ॥१८ ॥
हिन्दी – ( महत् शब्द से युक्त जातवेद देवताक सूक्त को कह रहे हैं— ) ' अग्ने मृळ महाँ असि ' इति जातवेदस्यम् यह ( सूक्त ) जातवेद देवता वाला और महद्वत् महत् शब्द से युक्त है, जो अष्टमेऽहनि अष्टम दिन में ( शंसित ) अष्टमस्याह्नो रूपम् अष्टम दिन का रूप है ॥ आग्निमारुतशस्त्रगतेषु सूक्तेषु च्छन्दः प्रशंसति— तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष त्र्यहः, एष त्र्यहः ॥१९ ॥
हिन्दी— ( आग्निमारुत शस्त्र के सूक्तों के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं— ) तान्यु वे सूक्त गायत्राणि गायत्री छन्द वाले हैं । एष त्र्यहः यह त्र्यह भी गायत्रतृतीयसवनः गायत्री
से सम्बन्धित तृतीयसवन वाला है ।
सा ० भा ० – अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥
॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां तृतीयाध्याये ( त्रयोविंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः || ४ || ( १ ९ ) ( १७२ ) ॥ ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तेइसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।
पुमर्थाश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरेश्वरवैदिकामार्गप्रवर्तकबीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधर-माधवाचार्यादेशतो श्रीमत्सायणाचार्येण विरचिते माधवीये ' वेदार्थ-' प्रकाश ' नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणभाष्यस्य पञ्चपञ्चिकायाः तृतीयोध्यायः ( त्रयाविंशोऽध्यायः ) ॥३ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तेइसवें अध्याय की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) ऋ ० ४.९। UCER ( 5 )
पृष्ठ 133
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अथ पञ्चमपञ्चिकायां चतुर्थोऽध्यायः [ अथ चतुर्विंशोऽध्यायः ] प्रथमः खण्डः सायणभाष्यम् – नवमेऽहनि मन्त्रलिङ्गं दर्शयति— ( द्वादशाहे नवरात्रस्य नवमस्याह्नो विधानम् ) ( तत्र मन्त्रलिङ्गनिरूपणम् ) यद् वै समानोदर्कं तन्नवमस्याह्नो रूपम् ॥ १ हिन्दी – ( अब नवम दिन के मन्त्रों के चिह्न को कह रहे हैं— ॥ ) यद्वै समानोदर्कम् जो समान अवसान वाला मन्त्र है, तद् नवमस्याह्नो रूपम् वह नवम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — ' समानोदर्कं ' तुल्यसमाप्तिकम् ॥ तृतीयेऽहन्युक्तानि लिङ्गान्यस्मिन्नवमेऽहन्यतिदिशति— यद्व्येव तृतीयमहस्तदेवैतत् पुनर्यन्नवमम् ॥ २ ॥
हिन्दी — यद् हि एव तृतीयम् अहः जो तृतीय दिन ( के चिह्न ) हैं तद् एव एतत् वह ही यह पुनः नवमम् पुनः नवम ( दिन ) का है । सा ० भा ० ० – तृतीयमहर्यादृशलिङ्गोपेतं पुनरप्यत्र यन्नवममहस्तदपि तादृशलिङ्गोपेतं द्रष्टव्यम् ॥ तानि लिङ्गान्युपन्यस्यति— यदश्ववद्यदन्तवद्यत् पुनरावृत्तं यत्पुनर्निनृतं यद्रतवद्यत्पर्यस्तवद्यत्त्रि-वद्यदन्तरूपं यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसौ लोकोऽभ्युदितः ॥ ३ ॥
हिन्दी – ( उन चिह्नों का उपन्यास कर रहे हैं— ) यत् जो ( मन्त्र ) अश्ववत् अश्व ( शब्द ) से युक्त है, यद् अन्तवत् जो अन्त शब्द से युक्त है, यत् पुनः आवृतम् जिसमें पुनरावृत्ति हुई है, यत् पुनः निर्नृतम् जो स्वर- विशेष द्वारा बार - बार अक्षरों की आवृत्ति वाला है, यत् रतवत् जो रत ( सहवास ) से युक्त है, यत् पर्यस्तवत् जो पर्यास से युक्त है, यत् त्रिवत् जो त्रि ( शब्द ) से युक्त है, यद् अन्तरूपम् जो ( समाप्त्यर्थक ) अन्त शब्द से युक्त है, यद् उत्तमे पदे देवता निरुच्यते जिसके अन्तिम पाद में देवता का कथन हुआ है, यद् असौ लोको अभ्युदितः और जिसमें यह स्वर्गलोक अभिहित हो ( वह नवम दिन का निर्वाहक चिह्न है ) ॥
पृष्ठ 134
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९९ २: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २४.१ पञ्चमपञ्चिकायां अथ नूतनानि लिङ्गानि दर्शयति— यच्छुचिवद् यत्सत्यवद् यत्क्षेतिवद् यद्गतवद् यदोकवत् ॥४ ॥
हिन्दी— ( अब नये चिह्नों को दिखला रहे हैं - ) यत् शुचिवत् जो शुचि ( शब्द ) वाला है, यत् सत्यवत् जो सत्य ( शब्द ) वाला है, यत् क्षेतिवत् जो क्षेति = निवास ( शब्द ) वाला है, यद् गतवत् जो गम् धातु वाला है, यद् ओकवत् जो ओक ( गृह ) शब्द से युक्त है, ( वह नवम दिन के मन्त्र का चिह्न है ) ॥ सा ० भा०- - शुचिसत्यक्षेतिगतौकशब्दा नवमेऽहनि लिङ्गरूपाः । भूतार्थवाचिप्रत्य-यान्तधातुरूपं यदस्ति, तेन सहितं तृतीयेऽहनि विद्यमानं लिङ्गम् ॥ अन्यानि च सर्वाणि लिङ्गान्युपसंहरति—. यत्कृतं यत्तृतीयस्याह्नो रूपमेतानि वै नवमस्याह्नो रूपाणि ॥५ ॥
हिन्दी— ( अन्य सभी चिह्नों का उपसंहार कर रहे हैं - ) यत् कृतम् जो भूतकालिक कृ धातु से युक्त है और यत् तृतीयस्याह्नः रूपम् जो तृतीय दिन के निर्वाहक चिह्न वाला है, तानि वे सभी ( चिह्न ) नवमस्य अह्नः रूपम् नवम दिन के ( मन्त्रों के ) निर्वाहक ( चिह्न ) हैं ॥ आज्यशस्त्रं विधत्ते-( नवमे हन्याज्यशस्त्रविधानम् ) अगन्म महा नमसा यविष्ठमिति नवमस्याह्न आज्यं भवति; गतवन्नवमेऽहनि नवमस्याह्नो रूपम् ॥ ६ ॥
हिन्दी – ( नवम दिन के आज्यशस्त्र का विधान कर रहे हैं— ) ' अगन्म महा नमसा यविष्ठम् ' इति नवमस्य अह्नः आज्यं भवति यह ( सूक्त ) नवम दिन का आज्य ( शस्त्र ) होता है । गतवत् ( इस सूक्त की प्रथम ऋचा ' अगन्म ' ) गम् धातु से युक्त है अतः नवमेऽ-हनि नवम दिन में ( प्रयुक्त यह सूक्त ) नवमस्याह्नो रूपम् नवम दिन के अनुरूप है | सा ० भा०-
— ' गतवद् " गमिधातुयुक्तम् । अत्र च ' अगन्म ' - इति गमिधातुः श्रूयते ॥
सूक्तगतं छन्दः प्रशंसति— तदु त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्रातः सवन एष त्र्यहः ॥७ ॥
हिन्दी – ( उपर्युक्त सूक्त के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तदु त्रैष्टुभम् वह ( सूक्त ) त्रिष्टुप् छन्द वाला है तथा एषः त्र्यहः यह त्र्यह त्रिष्टुप्प्रातः सवनः त्रिष्टुप् से सम्बन्धित प्रातःसवन वाला है । ( १ ) ऋ ० ७.१२ ।
पृष्ठ 135
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९९ ३ प्रउगशस्त्रं विधत्ते — ( नवमेऽहनि प्रउगशस्त्रनिरूपणम् ) प्र वीरया शुचयो दद्रिरे ते, ते सत्येन मनसा दीध्याना, दिवि क्षयन्ता रजसः पृथिव्या, मा विश्ववाराऽश्विना गतं नो ऽयं सोम इन्द्र तुभ्यं सुन्व, आ तु, प्र ब्रह्मणो अङ्गिरसो नक्षन्त, सरस्वतीं देवयन्तो हवन्त, आ नो दिवो बृहतः पर्वतादा, सरस्वत्यभि नो नेषि वस्य इति प्रठगं, शुचिवत्सत्यवत्क्षेतिवद्गतवदोकवन्नवमेऽहनि नवम-स्याह्नो रूपम् ॥८ ॥
हिन्दी — ( नवम दिन के प्रउगशस्त्र का विधान कर रहे हैं — ) ' प्र वीरया शुचयः ' ( यह प्रथम तृच शुचि शब्द से युक्त ), ' ते सत्येन मनसा दिध्याना ' ( यह द्वितीय तृच सत्य शब्द से युक्त ), ' दिवि क्षयन्ता रजसः पृथिव्याम् ' ( यह तृतीय तृच क्षेति धातु से युक्त ), ' आ विश्वारा अश्विना गतं नः ' ( यह चतुर्थ तृच भूतकालिक गम् धातु से युक्त ), ' अयं सोम तुभ्यं सुन्व ' ( यह पञ्चम ‘ तृच ' ओक शब्द से युक्त ), ' प्र ब्रह्माणो अङ्गिरसो नक्षन्त ' ( यह षष्ठ तृच ), ‘ सरस्वतीं देवयन्तो हवन्त ' ( यह ऋचा ), ' आ नो दिवो बृहतः पर्वतादा ' ( यह ऋचा ), ' सरस्वत्यभि नो वस्य ' ( यह ऋचा ) ( इस प्रकार सप्तम तृच ) प्रउगम् ( नवम दिन का ) प्रउग ( शस्त्र ) है । ( ये सभी ) शुचिवत् शुचि शब्द से युक्त, सत्यवत् सत्य ( शब्द ) से युक्त, क्षेतिवत् अथवा क्षेति ( शब्द ) से युक्त, गतवत् ( भूतकालिक ) गम् धातु से युक्त, ओकवत् अथवा ओक ( शब्द ) से युक्त नवमेऽहनि नवम दिन में ( प्रयुक्त ) नवमस्याह्वो रूपम् नवम दिन का रूप है । सा ० भा०- - अत्र ' दद्रिरे ते ' इति प्रयोगपाठः ' । ' प्र वीरयेति ' ' प्रथमं प्रतीकं तत्र शुचय इति शुचिशब्दोपेतं लिङ्गम् । ' ते सत्येनेति ' ' द्वितीयं प्रतीकं तत्र सत्यशब्दो लिङ्गम् । ' दिविक्षयन्तेति ’ ” तृतीयं तत्र क्षेतिधातुर्लिङ्गम् । ' आ विश्ववारेति " चतुर्थम् । तत्र गतशब्दो लिङ्गम् । ‘ अयं सोम’६ इति पञ्चमम् । तस्मिन् ' आ तु प्र याहि हरिवस्तदोकाः ' इति द्वितीयः पादः, तस्मिन्नोकशब्दो लिङ्गम् । ' प्र ब्रह्माणः " इति षष्ठम् । ' सरस्वतीमिति ' ' सप्तमम् । ‘ आ नो दिवः ” इत्यष्टमम् । अत्र द्वितीयपादे ' यजतां गन्तुमिति ' गमिधातुः श्रुतः । ‘ सरस्व-त्यभि नः’१ ॰ इति नवमम् । तत्र चतुर्थे पादे ' अरणानि गन्मेति ' गमिधातुः श्रुतः । पूर्वोक्तयोः ( १ ) संहिता - पाठस्तु ' दद्रिरे वां ' - इति । ' वां = ते ' इति भाष्यम् । द्र ० आश्व ० श्री ० ८.११.१ । ( २ ) ऋ ० ७.९०.१-३ । ' ( ३ ) ऋ ० ७.९०.५-७ । ( ४ ) ऋ ० ७.६४.१-३ । ( ५ ) ऋ ० ७.७०.१-३ । ( ६ ) ऋ ० ७.२ ९.१-३ । ( ७ ) ऋ ० ७.४२.१-३ । ( ८ ) ऋ ० १ ९.१७.७ । ( ९ ) ऋ ० ५.४३.११ । ( १० ) ऋ ० ६.६१.१४ । ऐ.ब्रा.उ.- ९
पृष्ठ 136
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९९ ४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २४.१ पञ्चमपञ्चिकायां षष्ठसप्तमयोः स्पष्टलिङ्गाभावेऽपि च्छत्रिणो गच्छन्तीति न्यायेनेतरसाहचर्याल्लिङ्गवत्त्वं द्रष्ट-व्यम् । अत्रान्तिमैस्त्रिभिः प्रतीकैरेकस्तृचः, इतरे षट्तृचाः । तदेतत्सर्वं प्रउगशस्त्रम् ' ॥ अत्रत्यं छन्दः प्रशंसति-तदु त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्प्रातः सवन एष त्र्यहः ॥ ९ ॥
हिन्दी— ( प्रउगशस्त्र के मन्त्रों के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं — ) तदु त्रैष्टुभम् ये ( मन्त्र ) त्रिष्टुप् छन्द वाले हैं । एषः त्र्यहः यह ( तृतीय ) त्र्यह त्रिष्टुप्प्रातः सवनः त्रिष्टुप् से सम्बन्धित प्रातःसवन वाला है । मरुत्वतीयशस्त्रे क्लृप्तिलिङ्गं दर्शयति— ( नवमेऽहनि मरुत्वतीयशस्त्रविधानम् ) ' तं तमिद्राधसे महे ', ' त्रय इन्द्रस्य सोमा, ३ इन्द्र नेदीय एदिहि, ४ प्र नूनं ब्रह्मणस्पति, ५ रग्निर्नेता, त्वं सोम क्रतुभिः, ७ पिन्वन्त्यपो, ' नकिः सुदासो रथमिति, ९ तृतीयेनाह्ना समान आतानो नवमेऽहनि नवमस्याह्नो रूपम् ॥१० ॥
( १ ) ( i ) ननु ' प्र वीरया शुचयो दद्रिरे वाम् ' इत्यस्यां शाकलसंहितायां पाठः । अतो ‘ वाम् ’ इति प्रतीकेन भवितव्यम् । किमिदं दद्रिरे त इति? अत्राह – स्यादेतदेवं यद्यस्या एव सहिंताया इदं ब्राह्मणम् । एतत्तु बाष्कलसंहिताया अपि समानम् । तथा निवित् प्रैषबाल-खिल्यकुन्तापानाम् । न केवलमैतरेयब्राह्मणमेव, आश्वलायनसूत्रमपि तथा । अस्य हि ब्राह्मणस्य तत् सूत्रमिति ' – इति गोविन्दस्वामी ।
( ii ) ननु दद्रिर इत्यस्मात् कुतस्त्यं तेवदं परम् ।
शाकल्यस्य संहितायां वामिति ह्यध्यगीष्महि ॥
सत्यं प्रयोगपाठोऽयं वामुक्तावेन्द्रवायवः ।
तृच: स्याद् वायुदेवत्यस्त्वादितस्तृच इष्यते ॥
सर्वानुक्रमणीकारः कात्यायनमहामुनिः ।
' ऐन्द्रयश्च या द्विवदुक्ता ' इति स्पष्टं ब्रवीति ह ॥
यद्वा बाष्कलपाठोऽयं ते हि ते इत्यधीयते ।
इंदं च ब्राह्मणं प्राह संहिताद्वयगोचरम् ।
मा भूर्च्चतुह्युपवते सुन्व आधित्वकग्रहात् (? ) ॥
( ऋक्सर्वा ० ७.९ ० ) – इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) ऋ ० ८.६.८.७ - ९ । ( ३ ) ऋ ० ८.२.७ - ९ । ( ४ ) ऋ ० ८.५३.५-६ । ( ५ ) ऋ ० १.४०.५-६ । ( ६ ) ऋ ० ३.२०.४ । ( ७ ) ऋ ० १.९ १.२ । ( ८ ) ऋ ० १.६४.६ । ( ९ ) ऋ ० ७.३२.१० ।
पृष्ठ 137
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९९ ५ हिन्दी – ( अब मरुत्वतीयशस्त्र को कह रहे हैं— ) ' तमिन्द्राधसे महे ' ( यह प्रथम तृच ), ‘ त्रय इन्द्रस्य सोमा ' ( यह द्वितीय तृच ), ' इन्द्र नेदीय एदिहि ' ( यह तृतीय तृच ), ' प्र नूनं ब्रह्मणस्पति ' ( ये दो ऋचाएँ ), ' अग्निर्नेता ' ( यह ऋचा ), ( इस प्रकार चतुर्थ तृच ) ' त्वं सोम क्रतुभि: ' ( यह ऋचा ), ' पिन्वन्त्यपो ' ( यह ऋचा ), ' नकिः सुदासो रथम् ' ( यह ऋचा ) ( इस प्रकार पञ्चम तृच ) तृतीयेनाह्वा समानः तृतीय दिन के समान आत्तानः क्रमागत हैं जो नवमेऽहनि नवम दिन में नवमस्याह्नो रूपम् नवम दिन का रूप है । सा ० भा ० — अन्तलिङ्गोपेतं सूक्तं विधत्ते— ‘ इन्द्रः स्वाहा पिबतु यस्य सोम इति " सूक्तमन्तो वै स्वाहाकारोऽन्तो नवममहर्नवमेऽहनि नवमस्याह्नो रूपम् ॥ ११ ॥
' हिन्दी - ( ' अन्त ' चिह्न से युक्त प्रउगशस्त्र में शंसनीय सूक्त का विधान कर रहे हैं— ) ' इन्द्रः स्वाहा पिबतु यस्य सोम ' इति सूक्तम् यह सूक्त है जो अन्तो वै स्वाहा-कारः स्वाहाकार ही ( हवन का ) अन्त है तथा अन्तः नवमम् अहः नवम दिन ( द्वाद-शाहगत नवरात्र का ) अन्त है ( अतः ) नवमेऽहनि नवम दिन में ( प्रयुक्त यह सूक्त ) नवमस्याह्वो रूपम् नवम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० – अत्र स्वाहाशब्दो दृश्यते, स च होममन्त्रस्यान्तः, नवममहर्नवरात्रस्यान्तः, अतो लिङ्गसद्भावात् नवमेऽहन्येतद्युक्तम् ॥ पुनरप्यन्तलिङ्गोपेतं सूक्तं विधत्ते— ' गायत्साम नभन्य यथा वेरिति सूक्तमर्चाम तद्वावृधानं स्वर्वदि-त्यन्तो वै स्वरन्तो नवममहर्नवमेऽहनि नवमस्याह्नो रूपम् ॥१२ ॥
हिन्दी - ( अन्त चिह्न वाले अन्य सूक्त को दिखला रहे हैं - ) ' गायत्सम्म नभन्य यथा वे: ' इति सूक्तम् यह सूक्त है । ( इस सूक्त की प्रथम ऋचा के द्वितीय पाद ) ‘ अर्चाम तद्-वावृधानं स्वर्वद् ' में ( स्वर्गवाचक स्वः ) अन्तः ( तीनों लोकों के अन्त में होने के कारण ) अन्त है । अन्तो नवमोऽहः नवम दिन भी ( द्वादशाहगत नवरात्र का ) अन्त है अतः नवमेऽहनि नवम दिन में ( प्रयुक्त यह सूक्त ) नवमस्याह्नो रूपम् नवम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — गायदिति सूक्तस्य ' अर्चाम ' - इति द्वितीयः पादः । तत्र ' स्वर्वदिति ' स्वर्गवाची शब्दः श्रूयते; स्वर्गश्च लोकत्रयस्यान्तः ॥ ( १ ) ऋ ० ३.५० । आश्व ० श्रौ ० ७.७.२३ | ( २ ) अन्तो वै स्वरिति साधारणानि दिवश्चादित्यस्य च । स्वर्गों हि पुरुषार्थानां परमा काष्ठा, आदित्योऽप्यपवर्गहेतुतया ' – इति गोविन्दस्वामी । ( ३ ) ऋ ० १.१७३ ।
पृष्ठ 138
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९९ ६: ऐतरेयब्राह्मणम् २४.१ पञ्चमपञ्चिकायां प्रकारान्तरेणान्तवत्सूक्तं विधत्ते— ' तिष्ठा हरी रथ आ युज्यमानेति '? १ सूक्तमन्तो वै स्थितमन्तो नवममहर्नवमेऽहनि नवमस्याह्नो रूपम् ॥ १३ ॥
हिन्दी— ( प्रकारान्तर से अन्त शब्द से युक्त सूक्त को दिखला रहे हैं— ) ' तिष्ठा हरी रथ आ युज्यमाना ’ - इति सूक्तम् यह सूक्त है जिसमें अन्तो वै स्थितम् स्थित होना ( गमन का ) अन्त है, और अन्तः नवमोऽहः नवम दिन ( नवरात्र का ) अन्तिम है अतः नवमेऽ-हनि नवम दिन में प्रयुक्त नवमस्याह्नो रूपम् नवम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — तिष्ठेति स्थितिलक्षणो धात्वर्थः श्रूयते; स च गमनस्यान्तः ॥ पुनरपि तथाविधं तल्लिङ्गोपेतं सूक्तं विधत्ते— ' इमा उ त्वा पुरुतमस्य कारोरिति ' सूक्तं ', धियो रथेष्ठामित्यन्तो वै स्थितमन्तो नवममहर्नवमेऽहनि नवमस्याह्नो रूपम् ॥ १४ ॥
हिन्दी — ( पुन: अन्त चिह्न वाले सूक्त को दिखला रहे हैं - ) ' इमा उ त्वा पुरुतमस्य कारो: ' इति सूक्तम् यह सूक्त है । ( इस सूक्त की प्रथम ऋचा के तृतीय पाद ) ' धियो रथेष्ठाम् ' इति इसमें अन्तो वै स्थितम् स्थित होना ( गमन का ) अन्त है । अन्तो नवमोऽहः और नवम दिन भी ( नवरात्र का ) अन्त है अतः नवमेऽहनि नवम दिन में ( प्रयुक्त यह सूक्त ) नवमस्याह्नो रूपम् नवम दिन का रूप है ॥ सा ० भा०- -'इमा उ त्वा ' - इति सूक्तस्य ' धियो रथेष्ठाम् ' इति तृतीयः पादः । तत्र स्थामिति स्थितिधात्वर्थो गमनस्यान्तः श्रूयते ॥ एतेष्वन्तवत्सु सूक्तेषु च्छन्दः प्रशंसति— तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते ॥ १५ ॥
हिन्दी - ( इन ' अन्त ' शब्द से युक्त सूक्तों के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं — ) तदु वे सूक्त त्रैष्टुभम् त्रिष्टुप् छन्द वाले हैं । प्रतिष्ठितपदेन तेन प्रतिष्ठित पद ( नियताक्षर पादों ) वाले उस ( सूक्त ) से सवनं दाधार ( माध्यन्दिन ) सवन धारित होता है अतः एतेन इस ( सूक्त ) से आयतनाद् न प्रच्यवते ( अपने ) स्थान से कभी भी च्युत नहीं होता ॥ तुल्यसमाप्तिकं सूक्तं विधत्ते— ' प्र मन्दिने पितुमदर्चता वच इति ' सूक्तं समानोदर्कं, नवमेऽहनि ( १ ) ऋ ० ३.३५ । ( २ ) ऋ ० ६.२१ । ( ३ ) ऋ ० १.१०१ ।
पृष्ठ 139
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९९ ७ नवमस्याह्नो रूपम् ॥ १६ ॥
हिन्दी— ( समान अवसान वाले सूक्त को कह रहे हैं - ) ' प्र मन्दिने पितुमदर्चता वच ' इति सूक्तम् यह सूक्त है जो समानोदर्कम् समान अवसान वाला है ( अर्थात् इस सूक्त की ऋचाओं का अन्त समान रूप से होता है ) अतः नवमेऽहनि नवम दिन में प्रयुक्त नवमस्याह्नो रूपम् नवम दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० -अत्र सर्वास्वृक्षु ‘ मरुत्वन्तं ' सख्याय हवामहे ' इति चतुर्थपादस्यैकत्वात् समानोदर्कत्वम् ॥ तस्मिन् सूक्ते निविद्धानं विधत्ते-तदु जागतं, जगत्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहन्ति, तद्वैतच्छन्दो वहति, यस्मिन्निविद्धीयते, तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति ॥ १७ ॥
हिन्दी – ( इस सूक्त में निविद्धान का विधान कर रहे हैं — ) तदु जागतम् वह ( प्र मन्दिने सूक्त ) जगती छन्द वाला है जगत्यो वै जगती ही एतस्य त्र्यहस्य इस त्र्यह के मध्यन्दिनं वहन्ति मध्यन्दिन ( सवन ) वहन करते हैं । यस्मिन् निविद्धीयते जिस ( छन्द ) में निवित् ( पद ) का आधान करता है तद्वै एतत् छन्द वहति यह छन्द उस ( सवन ) का निर्वाहक होता है । तस्माद् जगतीषु निविदं दधाति इसलिए जगती में ही निविद् ( पद ) का आधान करता है ॥ छन्दोद्वयं मिलित्वा प्रशंसति-मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते, त्रैष्टुभानि च जागतानि च, मिथुनं वै पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूनामवरुद्ध्यै ॥ १८ ॥
हिन्दी – ( दोनों छन्दों को मिलाकर उसकी प्रशंसा कर रहे हैं - ) त्रैष्टुभानि च जागतानि च त्रिष्टुप् और जगती ( को मिलाकर ) मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते मिथुन सूक्तों का शंसन करते हैं । मिथुनं वै पशवः पशु मिथुन रूप वाले होते हैं और पशवः छन्दोभाः छन्दोमा ( पशुप्राप्ति का साधन होने से ) पशुरूप है अतः पशूनाम् अवरुध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( मिथुन छन्द वाले सूक्तों का शंसन होता है ) ॥ सा ० भा ० — मिथुनस्यैकत्वेऽपि बहुवचनं पूजार्थम् ॥ द्विविधसूक्तगतसंख्यां प्रशंसति— पञ्च सूक्तानि ' शस्यन्ते; पञ्चपदा पङ्क्तिः, पाङ्क्तो यज्ञः, पाङ्क्ताः पशवः, पशवश्छन्दोमाः, पशूनामवरुद्ध्यै ॥ १ ९ ॥ ( १ ) ' इन्द्र स्वाहा ', ' गायत्साम ', ' तिष्ठा हरी ', ' इमा उ त्वा ' इति चत्वारि त्रैष्टुभानि, ' प्र मन्दिने ' - इत्येकं जागतम्; सङ्कलनया पञ्च ।
पृष्ठ 140
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९९ ८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २४.१ पञ्चमपञ्चिकायां हिन्दी – ( दोनों प्रकार के सूक्तों की संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) पञ्च सूक्तानि शस्यन्ते पाँच सूक्तों का शंसन करता है । पञ्चपदा पङ्क्तिः पङ्क्ति पाँच पादों वाली होती है, पाङ्को यज्ञः यज्ञ ( हविष् इत्यादि से ) पाङ्क हैं, पाङ्क्ता पशव: पशु ( चार पाद और मुख से ) पात हैं । पशवः छन्दोमाः छन्दोम ( पशुप्राप्ति का साधन होने से ) पशुरूप है अतः पशूनाम् अवरुद्ध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( पाँच सूक्तों का शंसन करता है ) ॥ निष्केवल्यशस्त्रे बृहत्सामसाध्यपृष्ठस्तोत्रस्याधारभूतं स्तोत्रियं तृचं तदनुरूपं च विधत्ते— ( नवमेऽहनि निष्केवल्यशस्त्रविधानम् ) ' त्वामिद्धि हवामहे! ' ' त्वं ह्येहि चेरव इति ' बृहत्पृष्ठं भवति नवमेऽहनि ॥ २० ॥
हिन्दी— ( अब नवम दिन के निष्केवल्यशस्त्र का विधान कर रहे हैं— ) ' त्वामिद्धि हवामहे ' और ' त्वं ह्येहि चेरवः ' इति नवमेऽहनि बृहत्पृष्ठं भवति यह ( नवम दिन का ) बृहत्पृष्ठ होता है । सा ० भा ० – अयुग्मस्याह्रो राथंतरत्वेऽपि बृहत्संबन्धस्य वाचनिकत्वान्नवमेऽहनि तद्योग्यता ॥ तृतीयेऽहनि विहितान्यत्र पुनर्विधीयन्ते— ' यद्वावानेति ' ' धाय्याऽच्युता, ऽभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिमनु निवर्तयति; राथंतरं ह्येतदहरायतनेनेन्द्र त्रिधातु शरणमिति * सामप्रगाथस्त्रिवान्नवमेऽहनि नवमस्याह्नो रूपं; ' त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति ' " तार्क्ष्योऽच्युतः ॥ २० ॥
हिन्दी— ( तृतीय दिन में विहित मन्त्रों का नवम दिन के लिए पुनः विधान कर रहे हैं— ) ‘ यद्वावान् ' इति घाय्या अच्युता यह धाय्या ( पूर्व में विहित होने के कारण ) अच्युत है । ' अभि त्वा शूर नोनुम ' इति रथन्तरस्य योनिम् इस रथन्तर की योनि का अनु निवर्तयति ( धाय्या के ) बाद शंसन करता है; क्योंकि आयतनेन ( अयुग्म रूप ) स्थान के द्वारा राथन्तरम् रथन्तर से सम्बन्धित है । ' इन्द्र त्रि धातु शरणम् ' इति सामप्रगाथः यह साम प्रगाथ है जो त्रिवान् त्रि ( शब्द ) से युक्त है अतः नवमेऽहनि नवम दिन में ( प्रयुक्त ) नवमस्याह्नो रूपम् नवम दिन का रूप है । ( १ ) ऋ ० ६.४६ | ( २ ) ऋ ० १०.७४.६ । ( ३ ) ऋ ० ७.३२.२२ । ( ४ ) ऋ ० ६.४६.९, १० । ( ५ ) ऋ ० १०.१७८ ।