ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 181–190
ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 181–190
पृष्ठ 181
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०३ ९ प्रतिष्ठितेन और पशुओं से प्रतिष्ठित अग्निहोत्रेण अग्निहोत्र के द्वारा राष्नोति समृद्ध होता है ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेय ब्राह्मण-भाष्ये पञ्चपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( पञ्चविंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥१ ॥ ( २६ ) ( १७ ९ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पचीसवें अध्याय के प्रथम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ द्वितीयः खण्डः सा ० भा ० — अथाग्निहोत्रे वैकल्यनिमित्तं प्रश्नपूर्वकं प्रायश्चितं विधीयते— ( अग्निहोत्रवैकल्यनिमित्तप्रायश्चित्तविधानम् ) ( तत्राग्निहोत्र्युपवेशने प्रायश्चित्तविधानम् ) यस्याग्निहोत्र्युपावसृष्टा दुह्यमानोपविशेत् का तत्र प्रायश्चित्तिरिति तामभिमन्त्रयेत ॥ १ ॥ ·
हिन्दी— ( अब अग्निहोत्रविषयक प्रायश्चित्त का प्रश्नोत्तरपूर्वक विधान कर रहे हैं— ) ( प्रश्न- ) जिस ( यजमान ) की उपसृष्टा ( दुहने के लिए बछड़े के साथ संयोजित की गयी अग्निहोत्री अग्निहोत्र के लिए सम्पादित ( गाय ) दुह्यमाना दुही जाती हुई उपवि-शेत् बैठ जाय तो तत्र का प्रायश्चित्तिः उस विषय में कौन - सा प्रायश्चित्त ( करना चाहिए )? ( उत्तर- ) ताम् अभिमन्त्रयेत् उस ( गाय ) को ( आगे कहे जाने वाले मन्त्र से ) अभिमन्त्रित करना चाहिए ॥ सा ० भा ० – अग्निहोत्रार्थे सम्पादिता गौः ' अग्निहोत्री ' । सा च ' उपावसृष्टा ' दोहनार्थं . वत्सेन संयोजिता, ऊर्ध्वं दुह्यमाना सती, दोहनमध्ये यद्युपविशेत् तदानीं शास्त्रींयस्य दोहनस्य विनष्टत्वाद् ' यस्य ' यजमानस्य ' तत्र ' अग्निहोत्र्युपवेशने प्रायश्चित्तिरपेक्षिता सा च कीदृशीति? प्रश्नः । ‘ ताम् ' ’ अग्निहोत्रीं वक्ष्यमाणेन मन्त्रेणाभिमन्त्रयेतेति प्रायश्चित्तविधिः ॥ तत्र मन्त्रं दर्शयति— यस्माद् भीषा निषीदसि, ततो नो अभयं कृधि । पशून्नः सर्वान् गोपाय नमो रुद्राय मीळुष इति ॥ २ ॥
हिन्दी — ( अभिमन्त्रण मन्त्र के दिखला रहे हैं - ) हे अग्निहोत्र से सम्बन्धित गाय! यस्मात् भीषा जिस भय से निषीदसि तुम बैठती हो ततः उस ( भय ) से नः अभयं
पृष्ठ 182
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.२ पञ्चमपञ्चिकायां कृधि हमको अभय करो | नः सर्वान् पशून् हमारे सभी पशुओं को गोपाय सुरक्षित करो । मीढुषे रुद्राय नमः सेचन में समर्थ ( पशुओं ) के स्वामी रुद्र के लिए नमस्कार है ॥ सा ० भा ० — हे अग्निहोत्रि! त्वं ' यस्माद् ' विरोधिनः शङ्क्यमानान्मनसा स्मर्यमाणाद् व्याघ्रादेः ‘ भीषा ’ भयेन ‘ निषीदसि ' उपविशसि, ' ततो ' भयहेतोः सकाशात् ' नः ' अस्माकम् ‘ अभयं कृधि ' कुरु । तथा ‘ नः ' अस्माकं सर्वान् पशून् ' गोपाय ' रक्ष । मिह्ळुषे ' सेचनसमर्थाय
' रुद्राय ' पशुस्वामिने नमोऽस्तु । ' इति ' शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ॥
अभिमन्त्रणादूर्ध्व तस्यां अग्निहोत्र्या मन्त्रान्तरेणोत्थापनं विधत्ते— तामुत्थापयेत् ॥ ३ ॥
हिन्दी— ( अभिमन्त्रण के पश्चात् उस अग्निहोत्री गाय को अन्य मन्त्र से उठाने का विधान कर रहे हैं— ) ताम् उस ( अग्निहोत्री गाय ) को उत्थापयेत् ( आगे कहे जाने वाले मन्त्र से ) उठा देना चाहिए ॥ तस्मिन्नुत्थापने मन्त्रमाह— उदस्थाद्देव्यदितिरायुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चेति ॥४ ॥
हिन्दी – ( उत्थापन मन्त्र को कह रहे हैं - ) इन्द्राय मित्राय वरुणाय इन्द्र, मित्र और वरुण के लिए कृण्वती ( हविर्भाग को सम्पादित ) करती हुई अदितिः उदस्थात् अदिति रूप ( अग्निहोत्री ) उठ गयी है तथा यज्ञपतौ यज्ञपति ( यजमान ) में आयुः अधात् आयु को धारण करा दिया है ॥ सा ० भा०– ' अदितिः ' अदीना देवी देवतारूपाऽग्निहोत्री ' उदस्थात् ' उत्थितवती । उत्थाय च ‘ यज्ञपतौ ’ यजमाने आयुः ' अधात् ' संपादितवती । कीदृश्यग्निहोत्री? इन्द्रमित्र-वरुणानामपेक्षितं हविर्भागं ‘ कृण्वती ' संपादयन्ती । ' इति ' शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ॥ उत्थापनानन्तरकर्तव्यं दर्शयति— अथास्या उदपात्रमूधसि च मुखे चोपगृह्णीयादथैनां ब्राह्मणाय दद्यात्, सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥५ ॥
हिन्दी – ( गाय के उठ जाने के बाद करणीय कर्त्तव्य को कह रहे हैं - ) अथ इस ( गाय के उठने ) के बाद उदपात्रम् जल पात्र को अस्याः इस ( अग्निहोत्री ) के मुखम् उपगृह्णीयात् मुख के समीप ले जाना चाहिए और उसे जल पिलाकर ताम् उस ( गाय ) को ब्राह्मणाय दद्यात् ब्राह्मण के लिए दान दे देना चाहिए । तत्र वहाँ ( उस विषय में ) सा प्रायश्चित्तिः यह प्रायश्चित्त है ॥ सा ० भा ० – ‘ अस्याः ’ अग्निहोत्र्याः, ' ऊधसि ' उदकपात्रग्रहणं नाम जलस्योत्क्षेपणं,
पृष्ठ 183
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०४१ ' मुखे ' गृहीत्वा जलं पाययित्वा, तादृश्या ' ब्राह्मणाय ' दानं यदस्ति, ' सा ' ' तत्र ' वैकल्ये प्रायश्चित्तिरवगन्तव्या ॥ अथ दोहनकाले ध्वनिकरणे प्रायश्चितं विधत्ते-( दोहनकाले ध्वनिकरणे प्रायश्चित्तविधानम् ) यस्याग्निहोत्र्युपावसृष्टा दुह्यमाना वाश्येत, का तत्र प्रायश्चित्तिरित्य-शनायां ह वा एषा यजमानस्य प्रतिख्याय वाश्यते, तामन्नमप्याद-येच्छान्त्यै, शान्तिर्वा अन्नं, ' सूयवसाद्भगवती हि भूया ' इति; सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥ ६ ॥
हिन्दी – ( दुहने के समय गाय के ध्वनि करने पर प्रायश्चित्त का प्रश्नोत्तरपूर्वक विधान कर रहे हैं - ) ( प्रश्न - ) जिस ( यजमान ) की अग्निहोत्री अग्निहोत्र के लिए सम्पादित गाय उपसृष्टा बछड़े के संयुक्त करने पर दुह्यमाना दुही जाती हुई वाश्येत् रम्भा ध्वनि करे तो तत्र ( उस विषय ) में का प्रायश्चित्ति कौन - सा प्रयश्चित्त है? ( उत्तर ) एषा ह वै यह ( गाय ) निश्चित रूप से अशनायाम् भूखी होने पर यजमानस्य प्रतिख्याय ( अपने स्वामी ) यजमान को प्रतिख्यापित करके ( उसके ज्ञापन के लिए ) वाश्यते रँभाती है । अत: ताम् उस ( गाय ) के शान्त्यै ( भूख की ) शान्ति के लिए ' सूयवसाद्भगवती हि भूया ' ( इस मन्त्र से ) अन्नम् अप्यादयेत् अन्न इत्यादि को ( खाने के लिए ) देना चाहिए; क्योंकि शान्तिर्वै अन्नम् अन्न ही शान्ति रूप है । तत्र उस ( विषय ) में सा प्रायश्चित्तिः यहीं प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० – ‘ वाश्येत ’ ” हम्भारवं कुर्वीत, तदानीमेवानिग्होत्री स्वकीयाम् ‘ अशनायां ’ क्षुधां यजमानस्य ' प्रतिख्याय ' प्रख्यापनार्थं ' वाश्यते ' ध्वनिं करोति । तस्मात् ' ताम् ' अग्निहोत्रीं वाश्यमानाम् अन्नम् ‘ अप्यादयेत् ' अपिशब्दात्तृणादिकमपि । तच्च भक्षणं क्षुधाशान्त्यै संपद्यते । अन्न शान्तिहेतुरिति प्रसिद्धम् । २ ' सूयवसाद् ' इत्यादि मन्त्रः । हे अग्निहोत्र? ' भगवती ' पूज्या त्वं ‘ सूयवसाद् भूयः, सुष्ठु यवसं तृणं सूयवसम्, तदत्ति भक्षयतीति सूयवसात्, तादृशी भवेति मन्त्रार्थः । मन्त्रेणान्नमादयेदिति, यदस्ति सैव ' तत्र ' ध्वनौ प्रायश्चित्तिर्द्रष्टव्या ॥ दोह्यमानस्य क्षीरस्याग्निहोत्र्याः स्थानचलनेन भूमौ पतने प्रायश्चित्तं विधत्ते— ( दोहमानस्य क्षीरस्य पतने प्रायश्चित्तविधानम् ) यस्याग्निहोत्र्युपावसृष्टा दुह्यमाना स्पन्देत, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति; सा यत्तत्र स्कन्दयेत्तदभिमृश्य जपेत् ॥७ ॥
( १ ) ‘ वाश्यमानायै यवसं प्रयच्छेत् ' - इति आश्व ० श्रौ ० ३.११.४१ ।
( २ ) क्रोधान्धकारित मुखोऽप्यन्नं दृष्टवा प्रसीदति ।
पापशान्तिश्चान्नदस्य सर्वे चार सुहृत्तमाः । इति षशष्यः ॥
ऐ.ब्रा. उ: १२
पृष्ठ 184
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.२ पञ्चमपञ्चिकायां हिन्दी – ( दुग्ध दुहते समय, अपने गाय के स्थान से हट जाने से दूध के गिर जाने पर प्रायश्चित्त को कह रहे हैं - ) ( प्रश्न - ) यस्य जिस ( यजमान ) की अग्निहोत्री अग्निहोत्र के लिए सम्पादित ( गाय ) उपावसृष्टा दुहने के लिए बछड़े के छोड़ दिये जाने पर दुह्यमाना दुही जाती हुई होने पर स्पन्देन ( कुछ ) विचलित हो जाय ( छटक जाय ) तत्र तो वहाँ का प्रायश्चित्तिः कौन - सा प्रायश्चित्त है? ( उत्तर - ) सा वह ( गाय के हिलाने से ) यत् जो ( दूधरूप हविष् ) तंत्र स्कन्देत् वहाँ भूमि पर गिर जाय तो तद् अभिमृश्य तो उस ( दूध ) का स्पर्श करके ( आगे कहे जाने वाले मन्त्रं का ) जपेत् जप करना चाहिए ॥. सा ० भा ० — ‘ स्पन्देत ’ किंचिच्चलेत्, ' सा ' चलन्ती यदि ‘ तत्र ’ भूमौ ‘ स्कन्दयेत् ’ ’ ईषत् क्षीरं पातयेत्, ‘ तत् ’ ' क्षीरं हस्तेन स्पृष्ट्वा मन्त्रं ' जपेत् ' ॥ तं मन्त्रं दर्शयति-यदद्य दुग्धं पृथिवीमसृप्त, यदोषधीरत्यसृपद्यदापः । पयो गृहेषु अघ्न्यायां, पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीति ॥ ८ ॥
हिन्दी— ( जपनीय मन्त्र को दिखला रहे हैं - ) अद्य यद् दुग्धम् आज जो दूध पृथिवीम् असृप्त पृथिवी. पर फैला है, यद् ओषधीः आत्सृपत् जो वनस्पतियों पर अतिशय रूप से गिर गया है, यद् आपः जो जल में मिल गया है ), पयः ( वह ) दूध गृहेषु ( हमारे घरों में अघ्न्यायाम् हमारी अहिंसा के योग्य ( गायों ) में, पयः वत्सेषु ( वह ) दूध बछड़े में, तत्पयः और वह दूध मंयि अस्तु मेरे ( उदर ) में स्थित होवे ॥ सा ० भा ० — अथेदानीं ‘ यददुग्धं ' क्षीरं पृथिवीम् ' असृप्त ' प्राप्नोत् । ‘ यच्च ओषधीः ' पतितं तृणजातम् ‘ अत्यसृपत् ' अतिशयेन प्राप्नोत् । यदपि ' तत् ' क्षीरं बिन्दुरूपम् ' आपः ’ भूमिष्ठं जलं प्राप्नोत् । आप इति द्वितीयार्थे प्रथमा । तत्सर्वमस्मदीयेषु गृहेषु ' अघ्न्यायाम् ' अस्मदीयायां धेन्वां, वत्सेष्वस्मदीयेषु, ' मयि ' मदुदरे वा ' अस्तु ' तिष्ठतु । पृथगन्वयार्थं ' पयः ' शब्दावृत्तिः । ‘ ' इति ' शब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः । उक्तप्रायश्चित्तादूर्ध्वं होमं विधत्ते— तत्र यत्परिशिष्टं स्यात् ' तेन जुहुयाद् यद्यलं होमाय स्यात् ॥ ९ ॥
हिन्दी — ( पूर्वोक्त प्रायश्चित्त के बाद अब होम का विधान कर रहे हैं - ) तत्र उस ( दुग्धपात्र में ) यत् परिशिष्टं स्यात् जो ( दूध दुग्धपात्र में पृथिवी इत्यादि पर गिरने से ) अवशिष्ट है यदि होमाय अलं स्यात् यदि ( वह दूध ) होम के लिए पर्याप्त हो तो तेन जुहुयात् उससे होम करना चाहिए । सा ० भा०- -‘तत्र ' दोहनपात्रे ‘ यत् ’ क्षीरं भूमौ पतित्वा परिशिष्टं स्यात्, तद् ‘ यदि ( १ ) स्पन्दनम् = पादविक्षेपः, स्कन्दन् = भूभ्यां सेकः । इति षड्गुरु ० ।
पृष्ठ 185
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०४३ होमाय ‘ अलं ’ पर्याप्तं भवेत्, तदानीं तेन जुहुयात् ॥ अपर्याप्तावुपायान्तरमाह— यद्यु वै सर्वं सिक्तं स्यादथान्यामाहूय तां दुग्ध्वा तेन जुहुयादा वेव · श्रद्धायै होतव्यं; सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥ १० ॥
हिन्दी - ( अवशिष्ट दूध के अपर्याप्त होने पर अन्य उपाय को बतला रहे हैं— ) यदि उ वै यदि निश्चित रूप से सर्वं सिक्तं स्यात् सम्पूर्ण दूध गिर गया हो अथ तो अन्याम् आहूय अन्य ( गाय ) को बुलाकर तां दुग्ध्वा उसे दूह कर तेन जुहुयात् उस ( दूध ) से होम करना चाहिए । आ श्रद्धायै होतव्यम् ( यदि अन्य गाय प्राप्त न हो सके तो ) श्रद्धा से होम करना चाहिए, इति प्रायश्चित्तिः यह ही प्रायश्चित्त है ॥ सा ० भा ० — ' यद्यु वै ' यदि च ' सर्वं ' दुह्यमानं क्षीरं ' सिक्तं ' भूमौ पतितं स्यात्, तदानीम् ‘ अन्यां ’ कांचिद् गाम् ' आहूय ' आनीय, तां दुग्ध्वा तदीयेन क्षीरेण जुहुयात् । यद्यन्याऽपि न लभेत, तदानीमप्यग्निहोत्रं न परित्याज्यम् । किन्तु ‘ श्रद्धायै होतव्यम् ' । आङोऽत्राभिविधिरर्थः,, — आ श्रद्धायाः '; श्रद्धासहितं सर्ववस्तुजातं ' होतव्यं ' होमयोग्यम् । अयमर्थ: -दधियवाग्वादीनां मध्ये येन केनापि द्रव्येण होतव्यम् । सर्वालाभे त्वन्ततः श्रद्धामपि जुहुयात् । ‘ अहं श्रद्धां जुहोमि ' इति संकल्प्य श्रद्धाहोम: । अग्निहोत्रस्य नित्यत्वात् सर्वात्मना परित्यागो ' न युक्त इति ॥ वेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति— सर्वं वा अस्य बर्हिष्यं, सर्व परिगृहीतं य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ ११ ॥
हिन्दी – ( वेदनपूर्वक अनुष्ठान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार का जानने वाला विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति अग्निहोत्र होम करता है तो अस्य इस ( विद्वान् ) की सर्वं वै सभी ( वस्तु ) बर्हिष्यं हवन के योग्य हो जाती है और सर्वं परि-गृहीतम् सभी वस्तु परिगृहीत हो जाती हैं । सा ० भा ० — विदित्वाऽनुष्ठातुः ' अस्य ' पुरुषस्य ' सर्वम् ' अपि द्रव्यं ' बर्हिष्यं ' यज्ञयोग्यम् । अतः सर्वं द्रव्यमनेन होमार्थं परिगृहीतं भवति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( पञ्चविंशाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥२ ॥ ( २७ ) ( ९ ८० )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पचीसवें अध्याय के द्वितीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥
पृष्ठ 186
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.३ पञ्चमपञ्चिकायां अथ तृतीयः खण्डः सा ० भा ० — यथा श्रद्धाहोम: पूर्वमुक्तः, तथा भावनारूपो होमोऽग्निहोत्रप्रशंसार्थमेव प्रदर्श्यते— ( अग्निहोत्रे भावनारूपहोमविधानम् ) असौ वा अस्यादित्यो यूपः, पृथिवी वेदिरोषधयो बर्हिर्वनस्पतय इध्मा, आपः प्रोक्षण्यो, दिशः परिधयः ॥ १ ॥
हिन्दी - ( श्रद्धा होम को कहकर अग्निहोत्र की प्रशंसा के लिए भावना रूप होम को कह रहे हैं— ) अस्य इस ( भावनारूप अग्निहोत्र करने वाले व्यक्ति ) का असौ आदित्यो वै यूपः यह आदित्य ही यूपस्थानीय होता है, पृथिवी वेदिः पृथिवी वेदिस्थानीय है, ओषधयः बर्हिः ओषधियाँ बर्हिस्थानीय है, वनस्पतयः इध्मा वनस्पतियाँ समिधा-स्थानीय हैं, आपः प्रोक्षण्यः जल प्रोक्षणीस्थानीय है और दिशः परिघयः दिशाएँ परिधि-स्थानीय होती हैं । सा ० भा ० – ‘ अस्य ' भावनारूपं यज्ञं कुर्वतः पुरुषस्यासौ वा आदित्यो यूपस्थानीयः ’ ‘ पृथिवी वेदि ’ स्थानीया ‘ ओषधयो ' ' बर्हिः ' स्थानीयाः, ' वनस्पतय: ' ' इध्म ' स्थानीयाः, भूमौ विद्यमाना ‘ आपः ’ सर्वा अपि संस्कृतप्रोक्षणीस्थानीयाः, प्राच्यादिदिशः परिधस्थानीयाः ।
ईदृशी भावनैवाग्निहोत्रहोमः । इतरसंपत्त्यभावेऽप्येतादृशो वा होमः कर्तव्यः ॥
ईदृग्भावनायां फलं दर्शयति— यद्ध वा अस्य किंच नश्यति, यन्प्रियते, यदपाजन्ति, सर्वं हैवैनं तदमुष्मिँल्लोके यथा बर्हिषि दत्तमागच्छेदेवमागच्छति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ २ ॥
हिन्दी— ( इस भावना होम का फल दिखला रहे हैं — ) यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ( भावना से ) अग्निहोत्र को करता है अस्य इस ( यागकर्त्ता ) का यद् किञ्च ह वै जो कुछ भी नश्यति विनष्ट हो जाता है, यद् म्रियते ( जो कोई पुत्रादि ) मृत्यु को प्राप्त हो जाता है यद् अपाजन्ति जो ( अन्य वस्तु ) चली जाती है एनम् इस ( यज्ञ करने वाले ) को तत्सर्वम् वह सभी अमुष्मिन् लोके उस ( स्वर्गलोक ) में एवमेव आगच्छति उसी प्रकार प्राप्त हो जाती है यथा बर्हिषि दत्तम् आगच्छेत् जैसे यज्ञ में दी गयी वस्तु ( यजमान को स्वर्गलोक में ) प्राप्त हो जाती है ॥ सा ० भा ० — यः पुमानादित्यो यूप इत्यादिकं विद्वान् भावयन्नग्निहोत्रं जुहोति I । ‘ एनं ’ पुरुषम् ' अयुष्मिन् ' स्वर्गे लोके तत्सर्वमागच्छति । किं किमिति, तदुच्यते - ' अस्य ' पुरुषस्य
पृष्ठ 187
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०४५ ‘ यद्ध वै किंच ' अस्मिँल्लोके यत्किमपि वस्तु नश्यति, यच्च पुत्रादिकं म्रियते, यदप्यन्यद् ' अपाजन्ति ' अपगच्छति, स्वस्माद् वियुक्तं भवति, तत्सर्वं प्राप्यते । तत्र दृष्टान्तः, -यथा ' बर्हिषि ' यज्ञे दत्तं वस्तु स्वर्गे यजमानमागच्छेत्, एवं नष्टं मृतमपगतं च सर्वमागच्छति । ' योऽयं श्रद्धाहोमः पूर्वमुक्तस्तस्यैव पुनरपि यूपवेद्यादिभावनारूपमनुष्ठानमुक्तम् ॥ इदानीं भावनारूपां दक्षिणामाह— उभयान् वा एष देवमनुष्यान् विपर्यासं दक्षिणा नयति, सर्वं चेदं यदिदं किञ्च ॥ ३ ॥
हिन्दी— ( अब भावनारूपी दक्षिणा को कह रहे हैं - ) एषः यह ( भावनायज्ञ को करने वाला ) देवमनुष्यान् उभयान् देवताओं और मनुष्यों दोनों को विपर्यासं दक्षिणा नयति विपर्यास ( उलट - फेर करके ) दक्षिणा देता है ( अर्थात् जो देवताओं की दक्षिणा है, वहाँ मनुष्यों की नहीं और जहाँ मनुष्यों की दक्षिणा है, वह देवताओं की नहीं - इस प्रकार देता है ) । इतना ही नहीं यत् किञ्च जो कुछ भी ( यह जगत् है ) सर्वं च इदम् इन सभी को ( दक्षिणारूप में समर्पित कर देता है ॥ सा ० भा ० – ‘ एषः ' श्रद्धाहोमस्य कर्ता, ' देवान् मनुष्यांश्च उभयविधान् ' विपर्यासं ' विपर्यस्य दक्षिणाः कृत्वा ' नयति ' ऋत्विग्भ्यः समर्पयति । यत्र देवानां दक्षिणारूपत्वं, न तत्र मनुष्याणां तद्रूपत्वम् । यत्र तु मनुष्याणां दक्षिणात्वं, न तत्र देवानामित्येवं विपर्यासः । अनेन विपर्यासेन देवेषु मनुष्येषु च दक्षिणात्वसंकल्पः कर्तव्यः । न केवलं देवमनुष्याणामेव दक्षिणात्वं, किं तर्हि? ' यत्किंचेदं ' जगदस्ति, तत्सर्वमिदं श्रद्धाहोमीय दक्षिणा नयति, सर्वस्मिञ्जगति दक्षिणेयमिति संकल्पः कर्तव्यः । मनुष्याणां कुत्र दक्षिणात्वमित्याशङ्क्य तद्दर्शयति— मनुष्यान् वा एष सायमाहुत्या देवेभ्यो दक्षिणा नयति सर्वं चेदं यदिदं किंच त एते प्रलीना न्योकस इव शेरे, मनुष्या देवेभ्यो दक्षिणा नीताः, ॥४ ॥
हिन्दी – एषः यह ( यजन करने वाला ) सायम् आहुत्या सायंकालीन आहुति द्वारा देवेभ्यः देवताओं के लिए मनुष्यान् मनुष्यों की ( गो सुवर्ण इत्यादि ) दक्षिणा नयति दक्षिणा देता है ( इतना ही नहीं अपितु ) यद् इदं किञ्च यह ( जगत् में ) जो कुछ है, सर्वं च इदम् इन सभी को ( दक्षिणा रूप में दे देता है ); क्योंकि ते एते वे ( दक्षिणा रूप में दिये गये ) । ये ( मनुष्य ) ( रात्रि में ) न्योकसः इव निवृत्त - स्थान वालों के समान प्रलीना शेरे अपने क्रिया - कलापों से रहित होकर ) सोते रहते हैं । इसलिए देवेभ्यः देवताओं के लिए ( १ ) द्र ० - ब्रह्मवादिनो ' वदन्ति..... बर्हिष्यं दत्तं भवति ' - इति तै ० ब्रा ० २.१.५.१.२ ।
पृष्ठ 188
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.३ पञ्चमपञ्चिकायां मनुष्याः दक्षिणाः नीताः मनुष्यों को दक्षिणा रूप में दिया जाता है ॥ सा ० भा ० - -येयं श्रद्धाहोमे सायमाहुतिः, तया ' आहुत्या ' तदाहुतिनिमित्तं ‘ देवेभ्यः ’ ऋत्विक्स्थानीयेभ्यो ‘ मनुष्यान् ' गोसुवर्णस्थानीयान् दक्षिणाः कृत्वा ' नयति ' समर्पयति । न केवलं मनुष्यान् किंतु ‘ यत्किंचिदिदं ' जगदस्ति, तत्सर्वं दक्षिणाः कृत्वा समर्पयति । कथं मनुष्याणां रात्रौ दक्षिणात्वमिति? तदुच्यते — ' एते ' मनुष्या यस्मात् सायं देवेभ्यो दक्षिणा नीताः तस्मात् रात्रौ ‘ प्रलीनाः ' स्वस्वव्यापाररहिता ' न्योकस इव ' निवृत्तमोकः स्थानं गृहरूपं येषां ते न्योकसः, ' मदीयं गृहमित्यभिमानरहिता एव सन्तः ' शेरे ' शेरते, ' सुषुप्तिं गच्छन्ती-त्यर्थः । यथा — ऋत्विग्भ्यः समर्पितं गवादिकं दक्षिणाद्रव्यं पराधीनं भवति, एवं रात्रौ मनुष्या देवाधीनत्वात् स्वव्यापाराक्षमाः, तदिदं पारवश्यं दक्षिणात्वे लिङ्गम् ॥ अथ देवानां दक्षिणात्वं दर्शयति— देवान् वा एष प्रातराहुत्या मनुष्येभ्यो दक्षिणा नयति सर्वं चेदं यदिदं किंच, त एते विविदाना इवोत्पतन्त्यदोऽहं करिष्येऽदोऽहं गमिष्या-मिति वदन्तः ॥५ ॥
हिन्दी – एषः यह ( यज्ञकर्त्ता ) प्रातराहुत्या प्रातः कालीन आहुति से मनुष्येभ्यः मनुष्यों के लिए देवान् वै देवताओं को ( गवादि द्रव्य स्थानीय ) दक्षिणा नयति दक्षिणा देता है । ( इतना ही नहीं अपितु ) यद् इदं किञ्च यह ( जगत् में ) जो कुछ है सर्वम् इदम् इन सभी को ( दक्षिणा में दे देता है ); ( क्योंकि दिन में ) ते एते वे ये ( देवता ) विविदाना इव परस्पर विवाद करते हुए के समान अदोऽहं करिष्ये, अदोऽहं गमिष्यामि इसका ( कार्य ) मैं करूँगा, अतः इसके समीप में जाऊँगा इति वदन्तः इस प्रकार कहते हुए उत्पतन्ति उद्योग करते हैं । सा ० भा ० – ‘ एषः ’ श्रद्धाहोमोऽयं ' प्रातराहुत्या ' निमित्तभूतया ‘ मनुष्येभ्यः ’ ऋत्विक्-स्थानीयेभ्यो ‘ देवान् ' गवादिद्रव्यंस्थानीयान् दक्षिणाः कृत्वा समर्पयति । यत्किञ्चिदिदं जगदस्ति, तदपि सर्वं दक्षिणात्वेन समर्पयति । अतः ' ते एते ' देवाः दक्षिणारूपेण मनुष्यपारवश्यंगताः ‘ विविदाना इवोत्पतन्ति ’ स्वस्वामिभूतानां मनुष्याणामभिप्रायं विशेषेण जानन्त एवोद्योगं ( १ ) ( i ) ओक: ' स्थानं न्योकसः स्थानशून्याः । यद्वा, ओक इति निवासनाम । ओचतेनिवासकर्मणः, न्योकस आश्रितौकसः’— इति गोविन्दस्वामी ।
( ii ) नियता ओकसि स्थान इति न्योकस ईरिताः ।
~ ( लि? ली ) ङ् श्लेष ( सो? णे ) कर्तरि क्तो नत्वं स्वादय ओदितः ॥
( पा ० ग ० सू ० ८.२.४५ ) इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) शीडो रुट् शेरते झस्या ' ल्लोपस्तः ' शेर ए टितः । ( पा ० सू ० ३.२.१०६ ) —इति षड्गुरुशिष्यः ।
पृष्ठ 189
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०४७ कुर्वन्ति । किं कुर्वन्तिः? ‘ अस्य ' मनुष्यस्य ' अदः ' कार्यमहं करिष्ये, इत्यस्माद् ‘ अदः ’ मनुष्यस्य समीपमहं गमिष्यामीति वदन्तः । अहनि देवा मनुष्यैः पूज्यमानास्तत्समीपं गत्वा तदीयमिदमायुरारोग्यादिरूपं कार्यं करिष्याम इति वदन्तो मनुष्याधीना अवतिष्ठन्ते; तदिदं देवानां दक्षिणात्वम् । अथवा ' ते एते ' इति वाच्यं मनुष्यपरत्वेन योजनीयम् । ' ते एते ' मनुष्याः प्रात: काले निद्रापारवश्यं परित्यज्य देवतानुग्रहरूपां दक्षिणां गृहीत्वा ' विविदाना इव ' विशेषेण स्वस्वकार्यं जानन्त एव ' उत्पतन्ति ' शयनादुत्तिष्ठन्ति; उत्थाय करिष्येऽहमिदं राजगृहं गमिष्यामीत्येवं वदन्तो वर्तन्ते ॥ तदेव मनुष्याणां दक्षिणाप्रतिग्रहस्य लिङ्गम् ॥ उक्तार्थवेदनपूर्वकमग्निहोत्रानुष्ठानं प्रशंसति– यावन्तं ह वै सर्वमिदं दत्त्वा लोकं जयति, तावन्तं ह य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ ६ ॥
हिन्दी – ( पूर्वोक्त अर्थ के वेदन के साथ अग्निहोत्र की प्रशंसा चाहमिदं संध्यावन्दनं स्वातन्त्र्यं देवतारूप-लोकं जयति करते हैं - ) यः एवं. विद्वान् जो इस प्रकार का जानने वाला अग्निहोत्रं जुहोति अग्निहोत्र होम करता है और सर्वं दत्वा जितना ही यह सब कुछ देकर यावन्तं लोकं जयति जिस लोक को जीतता है वह तावन्तं ह लोकं जयति उतने ही लोक को ( श्रद्धाहोमादि से ) जीतता है । सा ० भा०- - ' इदं सर्वं ' स्वकीयं धनं दत्त्वा तद्दानफलरूपं यावन्तं लोकं पुरुषः प्राप्नोति, तावन्तमेव लोकं श्रद्धाहोमवेदनपूर्वकाग्निहोत्रानुष्ठायी प्राप्नोति ' ॥ तदेवं श्रद्धाहोमादिरूपेणाग्निहोत्रं प्रशस्याथ गवामयनसंपादनेन प्रशंसति-. अग्नये वा एष सायमाहुत्याऽऽश्विनमुपाकरोति, तद्वाक् प्रतिगृणाति वाग्वागिति ॥७ ॥
हिन्दी – ( अब गवामयन के सम्पादन द्वारा प्रशंसा कर रहे हैं - ) एषः यह ( यज्ञकर्ता ) अग्नये सायमाहुत्या अग्नि के लिए दी गयी सायंकालीन आहुति से आश्विनम् उपाकरोति ( गवामयन से सम्बन्धित ) अश्विन् से सम्बन्धित शस्त्र का प्रारम्भ करता है । तत् ( उस आहुति रूप अश्विन् शस्त्र ) से वाक् है । अतः वाक् वाक् इति यह कहकर वाक्प्रतिगृणाति वाक् का प्रतिगर करता है ॥ सा ० भा ० — येयमग्निहोत्रस्य सायमाहुतिरग्निदेवतार्था, तयाऽग्निहोत्री गवामयन-सम्बद्धमाश्विनशस्त्रमुपाकरोति; सायंहोमः शस्त्रोपक्रम इत्यर्थः । अस्याः सायमाहुतेरग्नि-र्देवता, आश्विनशस्त्रस्याऽऽदावपि ' अग्निर्होता गृहपतिरिति मन्त्रेऽग्निः श्रुतः । तदिदं सादृश्यम्, ( १ ) द्र ० ‘ यत् सायं जुहोति..... हुतमेव तत् ' इति तै ० ब्रा ० २.१.५.२,३ । ( २ ) ऋ ० ६.१५.१३ ।
पृष्ठ 190
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.३ पञ्चमपञ्चिकायां तच्चाऽऽहुतिरूपं शस्त्रं ‘ वाक्प्रतिगृणाति '; यथा शस्त्रस्य प्रतिगरः, एवमत्र वाक्शब्दः प्रयुज्यते । तथाऽग्निहोत्रोद्धरणमन्त्रे ‘ वाचा त्वा होत्रा ' - इति वाक्शब्दः प्रयुज्यते, तदिदं प्रतिगरसदृशम् । ‘ वाग्वागिति ’ वीप्सा प्रयोगबाहुल्यापेक्षा । गवामयनस्य प्रायणीयमहरतिरात्रसंस्थम् । अरात्रे चाश्विनं शस्त्रं शस्यते; तेन सायंहोमस्य गवामयनप्रारम्भसादृश्यं प्रतिपादितं भवति ॥ उक्तार्थवेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति-अग्निना हास्य रात्र्याश्विनं शस्तं भवति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥८ ॥
हिन्दी – ( पूर्वोक्त अर्थ के वेदन के साथ अनुष्ठान की प्रशंसा करते हैं — ) यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला अग्निहोत्रं जुहोति अग्निहोत्र होम करता है, अस्य इस ( विद्वान् ) का रात्र्याश्विनम् रात्रि में विहित अश्विन् ( शस्त्र ) अग्निना ( सायं आहुति के देवता ) अग्नि द्वारा शस्तं भवति शंसित होता है ॥ सा ० भा ० — ‘ अस्य ' विदित्वाऽनुष्ठातुः सायमाहुतिः देवेनाग्निंना रात्रौ विहितमाश्विनं शस्त्रं ' शस्तं भवति ' ॥ सायमाहुतिं प्रायणीयातिरात्ररूपेण प्रशस्य प्रातराहुतिं गवामयनगतमहाव्रतरूपेण प्रशंसति— आदित्याय वा एष प्रातराहुत्या महाव्रतमुपाकरोति, तत्प्राणः प्रति-गृणात्यन्नमन्नमिति ॥ ९ ॥
हिन्दी - ( अब प्रातः आहुति की गवामयनगत महाव्रत के रूप में प्रशंसा करते हैं— ) एषः यह ( यजनकर्त्ता ) आदित्याय वै प्रातराहुत्या आदित्य के लिए विहित प्रात: कालीन आहुति से महाव्रतम् उपाकरोति महाव्रत ( नामक अहः ) का प्रारम्भ करता है 1 । तत् उस ( आहुतिरूप निष्केवल्यशस्त्र ) से अन्नम् अन्नम् इति अन्न अन्न यह ( कहकर ) प्राणः प्रतिगृणाति प्राण का ही प्रतिगर करता है ॥ सा ० भा०- -आदित्यार्थं हूयमाना येयं प्रातराहुतिः, तया ' एष: ' महाव्रताख्यं गवामयनस्योपान्तिममहः प्रारभते; ' तदिदास ' इत्यादित्यदेवताकेन मन्त्रेण तस्मिन्नहनि निष्केवल्यशस्त्रप्रारम्भात् । तच्चाऽऽहुतिरूपं शस्त्रं प्राणः प्रतिगृणाति । कथमेतदिति? तदु-च्यते, — ‘ अन्नं पयो रेतो अस्मासु ' इत्यग्निहोत्रभक्षणमन्त्रः । तेन ' अन्नमिति ' प्रतिगृणातीत्यु-च्यते । अन्नं च प्राणत्वेन संस्तुतम् ' अन्नं प्राणमन्नमपानम् ' इति श्रुतेः । अन्नमन्नमिति वीप्सा प्रयोगबाहुल्यापेक्षा । तस्मादस्ति महाव्रतस्य प्रातराहुतिगतादित्यसम्बन्धः ॥ उक्तार्थवेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति— आदित्येन हास्याह्ना महाव्रतं शस्तं भवति य एवं विद्वानग्निहोत्रं ( १ ) ऋ ० १०.१२०.१ ।