ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 191–200

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 191–200

पृष्ठ 191

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 191 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०४ ९ जुहोति ॥ १० ॥

हिन्दी – ( उक्तार्थ के वेदनपूर्वक अनुष्ठान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला अग्निहोत्रं जुहोति अग्निहोत्र होम करता है अस्य इस ( यज्ञकर्त्ता ) का महाव्रतम् महाव्रत अह्ना आदित्येन दिन की आहुति के देवता आदित्य के

द्वारा शस्तं भवति शंसित होता है ।

सा ० भा ० – पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥

प्रकारान्तरेण गवामयनसाम्यं सम्पाद्य प्रशंसति — तस्य वा एतस्याग्निहोत्रस्य सप्त च शतानि विंशतिश्च संवत्सरे सायमाहुतयः; सप्त चो एव शतानि विंशतिश्च संवत्सरे प्रातराहुतय-स्तावत्योऽग्नेर्यजुष्मत्य इष्टकाः ॥ ११ ॥

हिन्दी - ( प्रकारान्तर से गवामयन की समानता को सम्पादित करके प्रशंसा कर रहे हैं— ) तस्य वा एतस्य अग्निहोत्रस्य उस इस अग्निहोत्र की संवत्सरे वर्ष में सप्तशतानि विशंति च सात सौ बीस सायंमाहुतयः सायंकालीन आहुतियाँ और संवत्सरे वर्ष में सप्तशतानि विंशति च सात सौ बीस प्रातः आहुतयः प्रातःकालीन आहुतियाँ होती हैं तथा तावत्यः एव उतनी ही अग्नेः अग्नि की यजुष्मत्यः इष्टकाः यजुष्मन्त्रों से युक्त इष्टिकाएँ ( ईंटें ) होती ( अतः दोनों में समानता है ) ॥ सा ० भा०- ० - एकैकस्यां रात्रौ द्वे द्वे आहुतो; तथा सति षष्ट्यधिकशतत्रयसंख्याकासु संवत्सरस्य रात्रिषु, तत्संख्याद्वैगुण्येन विंशत्यधिकसप्तशतसंख्याकाः सायमाहुतयः संपद्यन्ते । प्रातराहुतयोऽपि संवत्सरस्यैतावत्य एव । ' सप्त चो ' – इत्युकारो निपातो वाक्योपन्यासार्थः । ' मिलित्वा सर्वाहुतीनां चत्वारिंशदधिकेन शतचतुष्टयेन युक्ता सहस्रसंख्या संपद्यते । गवामयने चित्यस्याग्नेर्यजुष्मत्यो मन्त्रयुक्ता इष्टका अपि तावत्यः । अतोऽग्निहोत्रस्येष्टकासंख्याद्वारा गवामयनसादृश्यम् ॥ एतद्वेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति— संवत्सरेण हास्याग्निना चित्येनेष्टं भवति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ १२ ॥

( १ ) च उ पुनः । ओदिति ( पा ० सू ० १.१.१५ ) प्रगृह्यत्वम् । इति षड्गुरुशिष्यः । २. ( i ) अथ यजुष्मत्थः.... दर्भस्तम्बी लोगेष्टकाः पुष्करपर्णं रुक्मपुरुषौ खुचौ स्वयमातॄणा दूर्वेष्टका द्वियजू रेत: सिचौ विश्वज्योतिर्ऋतव्ये अषाढा ' - इत्यादयः शत ० ब्रा ० १०.४.३.१४-२०। ‘ पयो यजुष्मत् ’ - इति निरु ० ११.४.९ । ( ii ) यजुष्मत्यः ३६० एवञ्च परिश्रित-इष्टका: ३६०, द्र ० शत ० ब्रा ० १०.४.२.२ ।

पृष्ठ 192

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 192 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०५०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.४ पञ्चमपञ्चिकायां हिन्दी – ( उक्त तथ्य के वेदन की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला अग्निहोत्रं जुहोति अग्निहोत्र होम को करता हैं अस्य इस ( होमकर्त्ता ) के संवत्सरेण संवत्सर से और चित्येन अग्निना चित्य अग्नि से सम्पन्न इष्टं भवति इष्ट होता है | सा ० भा ० — अस्य विदित्वाऽनुष्ठातुः संवत्सरसत्रेण चित्याग्नियुक्तेनेष्टं भवति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( पञ्चविंशाध्याये ) तृतीयः खण्डः ॥३ ॥ ( २८ ) ( १८१ )

|| इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पचीसवें अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० —– अथानुदितहोमनिन्दोदितहोमस्तुतिश्च प्रारभते— ( अनुदितहोमनिन्दोदितहोमप्रशंसा च ) वृषशुष्मो ह वातावत उवाच जातूकर्ण्यो वक्तास्मो वा इदं देवेभ्यो यद्वैतदग्निहोत्रमुभयेद्युरहूयतान्येद्युर्वाव तदेतर्हि हूयत इति ॥ १ ॥

हिन्दी - ( अब अनुदित होम की निन्दा और उदित होम की प्रशंसा कर रहे हैं - ) जातूकर्ण्यः जतूकर्ण के पौत्र वातावतः उवाच वातावत के पुत्र वृषशुष्मः ( वृषभ के समान बलशाली ) वृषशुष्म ने ( अग्निहोत्रियों से ) कहा इदम् इस ( कार्य ) को देवेभ्यः देवताओं के लिए वक्तास्म मैं कहने वाला हूँ कि यद् एतद् अग्निहोत्रम् जो इस अग्निहोत्र को ' उभयेद्युः ( पुरातन ऋषियों द्वारा ) दोनों दिन ( पूर्व दिन की रात्रियों में अग्नि को उद्दिष्ट करके और दूसरे दिन प्रातः काल आदित्य को उद्दिष्ट करके ) अहूयत होम किया गया था । तत् वह ( अग्निहोत्र होम ) अन्येद्युः मनुष्यों द्वारा एक ही दिन हूयते किया जाता है ( अर्थात् मनुष्यों द्वारा अग्नि के लिए सायंकाल सूर्योदय के बाद और आदित्य को उद्दिष्ट करके सूर्योदय से पहले किया जाता है - इस प्रकार दोनों एक ही दिन में शास्त्रविरुद्ध सम्पादित किये जाते हैं ) ॥ सा ० भा ० — वतावन्नाम्नो महर्षेरपत्यं ‘ वातावतः ’; जतूकर्णस्य पौत्रो ‘ जातूकर्ण्यः ’, ( १ ) विदुषा जुह्वतानेन त्वग्निचित्याब्दतः कृता । चित्यास्थितेन चित्येन वृद्धिरादावणीह न ॥ इति षड्गुरुशिष्यः ।

पृष्ठ 193

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 193 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०५१ स च ‘ वृषशुष्मः ' वृषभस्येव शुष्मो बलं यस्य महर्षेः सोऽयं वृषशुष्मः । तादृशो महर्षिः कदाचिदग्निहोत्रिणामग्रे प्रसङ्गादिदमुवाच - हे अग्निहोत्रिणः! भवदीयम् ' इदम् ' आचरणं देवेभ्यो ‘ वक्तास्मः ’ वयं वक्ष्यामः । किं तदाचरणमिति? तदुच्यते - ' एतद् ' अग्निहोत्रं पुरा-तनैर्महर्षिभिः ‘ उभयेद्युरहूयत ' दिनद्वये हुतमासीत् । पूर्वदिनस्य रात्रावग्निमुद्दिश्य होम:, परदिनस्य प्रातः सूर्यमुद्दिश्य होम:, इत्येवं दिनद्वयानुष्ठानं पूर्वैः कृतम् । तदुल्लङ्घ्येदानीमेत-दग्निहोत्रं मनुष्यैः ‘ अन्येद्युः ' अन्यतरस्मिन्नेव दिवसे हूयते; - अस्तमयादूर्ध्वमग्नये होमः, पुनरपि सूर्योदयात् प्रागेव सूर्याय होम:, इत्येवमेकस्यामेव रात्रौ होमद्वयमनुचितं क्रियते । ‘ इति ’ एतदाचरणं शास्त्रविरुद्धं देवतानामग्रे कथयिष्यामीति वृद्धस्य महर्षेर्वाक्यम् ' ॥ अस्मिन्नेवार्थे कुमारीवाक्यमप्युदाहरति— एतदु हैवोवाच कुमारी गन्धर्वगृहीता वक्तास्मो वा इदं पितृभ्यो यद्वैतदग्निहोत्रमुभयेद्युरहूयतान्येद्युर्वाव तदेतर्हि हूयत इति ॥ २ ॥

हिन्दी —- ( इसी अर्थ में कुमारी - वाक्य का उदाहरण दे रहे हैं - ) गन्धर्वगृहीता कुमारी उवाच ( अपने गृहस्वामी ) गन्धर्व द्वारा गृहीत ( किसी ऋषि की पुत्री ) कुमारी ने ( अग्निहोत्रियों से कहा ) कि पितृभ्यः पितरों के लिए इदं वक्तास्म मैं यह कहने वाली हूँ — एतद् अग्निहोत्रम् इस अग्निहोत्र को उभयेद्यु अहूयत दोनों दिनों में होम किया, ( उसका अतिक्रमण करके मनुष्य ) अन्येद्युः हूयत एक ही दिन में करता है । सा ० भा ० - ऋषेः पुत्री काचिद् बाला, तद् गृहस्वामिना गन्धर्वेण कदाचिद् गृहीता सती, प्रसङ्गादेतदेव वाक्यमग्निहोत्रिणामग्र उवाच । ' वक्तास्मः ' - इत्यादिकमेतद्वाक्यम्, पितृभ्य इत्येतावानेव विशेषः ॥ ( १ ) ' एक एकस्मै प्रब्रूयादिति ह स्माह जातूकर्ण्यः ' - इति आर ० ५.३.३.६ । ' जातूकर्ण्यो भारद्वाजात् ’ – इति शत ० ब्रा ० १४.५.५.२१; ७.३.२७ । मतपार्थक्यानि उल्लिखितानि ४.१.२७; १०.३.१७;

कुमारी नाम विदुषी सर्वलोकगतिक्षमा ।

दिवि दृष्ट्वोदिते सूर्ये जुह्वतां वै महत् फलम् ॥

पुनर्भूमिं गन्तुकामा रूपसौन्दर्यमोहितैः ।

गन्धर्वैः पूजिता पृष्टा त्वया कुत्र हि गम्यते ॥

साब्रवीन्मम पित्रादेः सकाशमहमेत्य वै ।

वाच वक्ष्याम्यग्निहोत्रमहूयत कथं हि वः ॥

उभयेद्युः किमन्येद्युर्मया दृष्टं महत, फलम् ।

उदिते जुह्वतां तस्माद् धूयतामुदिते त्विति ॥

गन्धर्वमुक्ता सा गत्वा पितृनुदितहोमिनः । कातीयश्रौतसूत्रेऽपि जातूकर्ण्यस्य २५.७.३४ । अकाशयत्ततो होमः कर्तव्य उदिते त्विति ॥ - इति षड्गुरुशिष्यः ।

पृष्ठ 194

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 194 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०५२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.४ पञ्चमपञ्चिकायां ऋषेः कुमार्याश्च वाक्यतात्पर्यं दर्शयति— एतद्वा अग्निहोत्रमन्येद्युर्हृयते यदस्तमिते सायं जुहोत्यनुदिते प्रातर-थैतदग्निहोत्रमुभयेद्युर्हृयते, यदस्तमिते सायं जुहोत्युदिते प्रातः ॥ ३ ॥

हिन्दी— ( कुमारी के कथन का तात्पर्य दिखला रहे हैं— ) एतद् वै अग्निहोत्रम् इस अग्निहोत्र को अन्येद्युः हूयते दूसरे दिन किया जाता है । यद् अस्तमिते सायं जुहोति जो सूर्य के अस्त होने पर सायंकाल करता है और अनुदिते प्रातः सूर्योदय के पहले प्रात: काल करता है एतद् अग्निहोत्रम् इस अग्निहोत्र ( के होमद्वय ) को अन्येद्यु हूयते एक ही दिन में करता है । यद् अस्तमिते सायं जुहोति जो सूर्यास्त के बाद सायंकाल करता है, यद् उदिते प्रातः और जो सूर्योदय के बाद प्रात काल : करता है वह उभयेद्यु दोनों दिनों में ही ( इसे करता है ) । सा ० भा ० — इदानींतनो यदग्निहोत्रं सूर्येऽस्तमिते सायं जुहोति, पुनः सूर्येऽनुदिते प्रातर्जुहोति, एवं सति एतदेवाग्निहोत्रहोमद्वयम् ' अन्येद्युः त्वेकस्मिन्नेव दिने हूयते; रात्रि-मध्ये एव द्विविधहोमनिष्पत्तेः । अथैतद्वैपरीत्येन पुरातनानां शास्त्रज्ञानां यदग्निहोत्रं सूर्येऽ-स्तमितेऽध्वर्युः सायं जुहोति, परेद्युः प्रातरुदिते सूर्ये पश्चाज्जुहोति; एतदग्निहोत्रं ' उभयेद्युः ’ दिनद्वय एव हूयते ॥ एवमिदानींतनानामेकदिनानुष्ठानरूपां निन्दाम्, पुरातनानां दिनद्वयानुष्ठानरूपां स्तुतिं च प्रदर्श्य, उदिते होमं प्रात: काले विधत्ते— तस्माद् उदिते होतव्यम् ॥४ ॥

हिन्दी – ( सूर्योदय होने पर प्रात: काल होम का विधान कर रहे हैं - ) तस्मात् इसी कारण से उदिते सूर्योदय होने पर होतव्यम् ( अग्निहोत्र ) होम करना चाहिए ॥ प्रकारान्तरेणोदितहोमं प्रशंसति— चतुर्विंशे ह वै संवत्सरेऽनुदितहोमी गायत्रीलोकमाप्नोति; द्वादश उदितहोमी; स यदा द्वौ संवत्सरावनुदिते जुहोत्यथ हास्यैको हुतो भवत्यथ य उदिते जुहोति, संवत्सरेणैव संवत्सरमाप्नोति, य एवं विद्वानुदिते जुहोति, तस्मादुदिते होतव्यम् ॥ ५ ॥

हिन्दी— ( प्रकारान्तर से उदित होम की प्रशंसा कर रहे हैं ) अनुदितहोमी सूर्योदय से पहले अग्निहोत्र करने वाला चतुर्विंशे संवत्सरे चौबीस वर्षों के पूरा होने पर गायत्री-लोकम् आप्नोति गायत्रीलोक को प्राप्त करता है ( किन्तु ) उदितहोमी सूर्योदय होने पर ( १ ) अन्येद्युरेककालं स्यादुभयेद्युर्द्विकालकम् । वृषशुष्मकुमार्युक्तवाक्यद्वन्द्वात् प्रमाणतः । इति षड्गुरुशिष्यः ।

पृष्ठ 195

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 195 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०५३ होम करने वाला द्वादशे बारह ( वर्ष ) के पूरा होने पर ( गायत्री लोक को प्राप्त करता है । यदा जब अनुदिते सूर्योदय से पहले होम करने वाला सः वह ( अग्निहोत्री ) द्वौ संवत्सरौ जुहोति दो वर्ष तक होम करता है तो यः उदिते जुहोति जो सूर्योदय होने पर होम करता है अस्य उस ( अग्निहोत्री ) का एकः हूतो भवति एक ( वर्ष के ) होम के ( बराबर ) होता है । ( वह उदित होम करने वाला ) संवत्सरेण एव संवत्सरम् आप्नोति संवत्सर से ही संवत्सर को प्राप्त कर लेता है ( किन्तु अनुदित होम करने वाला दो संवत्सर से संवत्सर को प्राप्त करता है ) । यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला है, वह उदिते जुहोति सूर्योदय होने पर होम करता है । तस्मात् इस कारण उदिते होतव्यम् सूर्योदय होने पर होम करना चाहिए । सा ० भा ० – यः पुरुषोऽनभिज्ञ इदानींतनोऽनुदितहोमी, स पुरुषश्चतुर्विंशतिसंख्या-पूरके ' संवत्सरे ' ' गायत्री ' देवताया ' लोकं ' आप्नोति; तावद्भिः संवत्सरैर्गायत्र्यक्षरसंख्या-निष्पत्तेः । उदितहोमी तु द्वादशसंख्यापूरक एव संवत्सरे तं गायत्रीलोकं प्राप्नोति; तावतैवोक्तसंख्यानिष्पत्तेः । कथमेतदिति? तदुच्यते— ' सः ' अनुदितहोमी यदा द्वौ संवत्सरा-वनुदिते सूर्ये प्रातर्जुहोति, ' अथ ' तदानीं तस्यानुदितहोमिन एक एव संवत्सरो हुतो भवति । अस्तमयादूर्ध्वं पुनरुदयात् पूर्वं च कालैक्येन होमद्वयनिष्पत्त्यभावात् । अथ तद्वैलक्षण्येन ‘ यः ’ शास्त्राभिज्ञ उदयादूर्ध्वं प्रातर्जुहोति, तस्य कालद्वयानुष्ठानसिद्धेः संवत्सरद्वयमितरेणानुष्ठितं फलमेकेनैव संवत्सरेणास्य सिध्यति । तस्माद् द्वादशे संवत्सरे द्विगुणसंख्यया गायत्री-लोकप्राप्तिरुपपद्यते I । ‘ संवत्सरेण ' - इत्यादिकं वाक्यं विद्वत्प्रशंसार्थं पुनरप्यावर्तनीयम् । विद्वाञ्जुहोति, स कालद्वयानुष्ठानात् संवत्सरमात्रेण संवत्सरद्वयफलं लभते । तस्मादुदिते सूर्ये सति पश्चादेव होतव्यम् ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेणोदितहोमं प्रशंसति— एष ह वा अहोरात्रयोस्तेजसि जुहोति, योऽस्तमिते सायं जुहोत्युदिते प्रातरग्निना वै तेजसा रात्रिस्तेजस्वत्यादित्येन तेजसाऽहस्ते-जस्वत् ॥ ६ ॥

हिन्दी – ( पुनः प्रकारान्तर से उदित होम की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यः अस्तमिते सायं जुहोति जो ( अग्निहोत्री ) सूर्यास्त होने पर सायं होम करता है और उदिते प्रातः सूर्योदय होने पर प्रात: ( होम करता हैं ), वह एषः ह वै यह ( अग्निहोत्री ) अहोरात्रयोः तेजसि जुहोति दिन और रात्रि दोनों के तेज में होम करता है ( क्योंकि ) अग्निना वै तेजसा रात्रिः अग्नि के तेज से रात्रि तेजस्वी प्रकाशमान होती है और आदित्येन तेजसा अहः " तेजस्वत् आदित्य के तेज से दिन प्रकाशमान होता है ॥ सा ० भा ० — ‘ यः ' सायंप्रातहोंमौ कालभेदेन जुहोति, ‘ एषः ' पुमान् अहोरात्रयोः

पृष्ठ 196

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 196 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०५४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.५ पञ्चमपञ्चिकायां सम्बन्धिनि विविधे तेजसि जुहोति । कथमेतदिति? तदुच्यते — येयं रात्रिः, सेयमग्निनैव

तेजसा युक्ता सति तेजस्विनी भवति । यदिदमहस्तदेतदादित्येन तेजसा तेजस्वद् भवति ।

तस्मात् सायंप्रातः कालद्वये जुह्वतस्तेजोद्वये होमसिद्धिः ॥

वेदनपूर्वकमनुष्ठानं होमं प्रशंसति— अहोरात्रयोर्हास्य तेजसि हुतं भवति य एवं विद्वानुदिते जुहोति ॥७ ॥

हिन्दी— ( वेदनपूर्वक अनुष्ठान होम की प्रशंसा कर रहे हैं - — ) यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला उदिते जुहोति सूर्योदय होने पर होम करता है अस्य इस यजमान का हुतम् होम अहोरात्रयोः तेजसि भवति दिन और रात्रि दोनों के तेज में होता है ॥ उपपादितमर्थं निगमयति— तस्मादुदिते होतव्यम् ' ॥८ ॥

हिन्दी — तस्मात् इसी कारण उदिते होतव्यम् सूर्योदय होने पर होम करना चाहिए ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चम पञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( पञ्चविंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ ( २ ९ ) ( १८२ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पचीसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ पश्चमः खण्डः सा ० भा०- – दृष्टान्तपूर्वकमुदितहोमं पुनः प्रशंसति— ( दृष्टान्तपूर्वकमुदितहोमप्रशंसनम् ) एते ह वै संवत्सरस्य चक्रे यदहोरात्रे, ताभ्यामेव तत् संवत्सर-मेति स योऽनुदिते जुहोति, " यथैकतश्चक्रेण यायात्तादृक्तदथ य उदिते जुहोति, यथोभयतश्चक्रेण यान् क्षिप्रमध्वानं समश्नुवीत तादृक्तत् ॥ १ ॥

हिन्दी— ( दृष्टान्तपूर्वक उदितहोम की पुनः प्रशंसा कर रहे हैं— ) यद् अहोरात्रे जो ( १ ) द्र ० ‘ अग्नये सायं हूयते, सूर्याय प्रातः । आग्नेयी वै रात्रिः, ऐन्द्रमहः । यदनुदिते सूर्ये प्रातर्जुहुयात्, उभयमेवाग्नेयं स्यात् । उदित सूर्ये प्रातर्जुहोति ' – - इत्यादि चैतत्खण्डान्तम्— ता ब्रा ० २.१.३ ।

पृष्ठ 197

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 197 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०५५ ये दिन और रात्रि हैं एते ह वै ये निश्चित रूप से संवत्सरस्य संवत्सररूपी रथ के चक्रे दोनों चक्र - स्थानीय हैं । यो अनुदिते जुहोति जो सूर्योदय से पहले होम करता है, सः वह यथा ऐकतः चक्रेण आयात् मानो एक चक्र से ( अनुष्ठानरूप मार्ग में ) गमन करता है । तादृक् तत् उसी प्रकार ( एक ही काल में होने वाला ) यह ( अनुदित होम वाला अनुष्ठान ) भी है । अथ यः उदिते जुहोति और जो सूर्योदय होने पर होम करता है, वह यथा उभयतः चक्रेण यान् मानो दोनों चक्रों से गमन करता हुआ क्षिप्रम् अध्वानं समश्नुवीत शीघ्र ही गन्तव्य स्थान को प्राप्त कर लेता है तादृक् तत् उसी प्रकार ( उदित होम करने वाला ) उस ( फल ) को ( शीघ्र प्राप्त कर लेता है ) । सा ० भा ० — ये एवाहोरात्रे ' विद्येते, एते एव रथस्थानीयस्य संवत्सरस्य चक्रस्थानीये । एवं सति स पुरुषो लौकिकस्ताभ्यामेवाहोरात्रचक्राभ्यां संवत्सररथं प्राप्नोति । एवमहोरात्रयोः संवत्सरप्राप्तिसाधनत्वे स्थिते सति, यः पुमान् उदयात् प्रागेव प्रातर्जुहोति, तस्य दृष्टा-न्तोऽभिधीयते — यथा लोके रथस्य ' एक: ' एकस्मिन्नेव पार्श्वे स्थितेन चक्रेण ' यायात् ’ मार्गं गच्छेत्, तादृक् ‘ तत् ’ अनुष्ठानं स्यात् । एवं चक्रं यथा गमनक्षमं न भवति, तथैवानुदित-होमः, एककालमात्रवर्तित्वादित्यर्थः । अथोक्तवैलक्षण्येन यः पुमानुदिते जुहोति, तस्य दृष्टान्तोऽभिधीयते — यथा पार्श्वद्वये चक्रयुक्तेन रथेन ' यान् ' गच्छन् पुरुषः ' क्षिप्रं ' शीघ्रं मार्गं प्राप्नोति, तादृक् ‘ तत् ’ कालद्वयानुष्ठानमविध्नेन फलप्रदमित्यर्थः ॥ उक्तार्थदार्व्याय गाथामुदाहरति— ( उदितहोमप्रशंसाविषये गाथा ) तदेषाऽभि यज्ञगाथा गीयते ॥ २ ॥

हिन्दी - ( पूर्वोक्त अर्थ की दृढ़ता के लिए गाथा को उदाहरित कर रहे हैं - ) तत् उस ( विषय ) में एषा यज्ञगाथा यह यज्ञप्रतिपादक गाथा अभिगीयते गायी जाती है ॥ सा ० भा ० — ' तत् ' तस्मिन् कालद्वयहोमविषये काचिद् यज्ञप्रतिपादिका गाथा सर्वै-रभितो गीयते । सुभाषितत्वेन सर्वैर्गीयमाना ‘ गाथा ' ॥ तां गाथामुदाहरति—

बृहद्रथन्तराभ्यामिदमेति युक्तं, यद्भूतं भविष्यच्चापि सर्वम् ।

ताभ्यामियादग्नीनाधाय धीरो दिवैवान्यज्जुहुयान्नक्तमन्यदिति ॥३ ॥

( १ ) एते ह वै संवत्सरस्येति । संवत्सरः प्राप्यः, तं प्राप्तुं यो रथस्तस्य रथस्य चक्रभूते अहोरात्रे । किमर्थमेवं व्यवहितान्वयः षष्ठ्याः कल्प्यते, ' ताभ्यां संवत्सरमेति ' - इति श्रवणात् । किञ्च सम्बन्धमात्रे हि षष्ठीं स्मरति पाणिनिः । व्यवहिताव्यवहितत्वं तु पदान्तरवशाद् भवति । तस्माद् व्यवंधानम् अदोषः । संवत्सरशब्देनात्र पुरुषार्थ उपलक्ष्यते । तदवाप्तावुपायभूतावहो-रात्रावित्यर्थ: ' – इति गोविन्दस्वामी ।

पृष्ठ 198

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 198 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०५६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.५ पञ्चमपञ्चिकायां हिन्दी— ( उस गाथा को कह रहे हैं - ) यद्भूतं भविष्यत् च जो उत्पन्न हुआ और उत्पन्न होने वाला ( जगत् है ), एतत् सर्वम् यह सम्पूर्ण जगत् बृहद्रथन्तराभ्यां युक्तम् एति बृहत् और रथन्तर से युक्त प्रवृत्त होता है, ( अतः ) धीरः व्यक्ति अग्नीम् आधा अग्नि का आधान करके ताभ्याम् उन दोनों ( बृहत् और रथन्तर ) से इयात् ( सोम याग को ) करे । दिवा एव अन्यत् दिन में अन्य ( सूर्यदेवताक ) और नक्तम् अन्यत् रात्रि में अन्य ( अग्निदेवताक ) जुहुयात् अग्निहोत्र करें ॥ सा ० भा ० — ' यद्भूतं ' जगदस्ति, यच्च ' भविष्यत् ' इदं सर्वमपि बृहद्रथन्तराभ्यां ’ सामभ्यां ‘ युक्तं ’ सत् ‘ एति ' प्रवर्तते । तस्माद् ' धीरः ' बुद्धिमानग्नीनाधाय पश्चात् ' ताभ्यां ’ बृहद्रथन्तराभ्यां पृष्ठस्तोत्रियनिष्पादकाभ्याम् ' इयात् ' सोमयागमनुतिष्ठेत् । प्रतिदिनं च ‘ दिवैव ’, ‘ अन्यत् ’ सूर्यदेवताकमग्निहोत्रं जुहुयात्, ' नक्तं ' रात्रौ ' अन्यत् ' अग्निदेवताकमग्नि-होत्रं जुहुयात् । ' इति ' शब्दो गाथासमाप्त्यर्थः ॥ दिवाहोमं रात्रिहोमं च बृहद्रथन्तरसम्बन्धेन प्रशंसन्त्रुदितहोमं निगमयति— राथंतरी वै रात्र्यहर्बार्हतमग्निर्वै रथंतरमादित्यो बृहदेते ह वा एनं देवते ब्रध्नस्य विष्टपं स्वर्ग लोकं गमयतो य एवं विद्वानुदिते जुहोति, तस्मादुदिते होतव्यम् ॥४ ॥

हिन्दी —राथन्तरी वै रात्री रात्रि रथन्तर ( साम ) से सम्बन्धित है और अहः बार्हतम् दिन बृहत्साम से सम्बन्धित है । अग्निः वै रथन्तरम् ( रात्रि का अभिमानित देवता ) अग्नि रथन्तर - सम्बन्धी है और आदित्यः बृहत् ( दिन का अभिमानित देवता ) आदित्य बृहत् से सम्बन्धित है । यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला उदिते जुहोति सूर्योदय होने पर होम करता है, एनम् इस ( होम करने वाले ) को एते देवते ह ये दोनों ( अग्नि और आदित्य ) देवता ब्रध्नस्य विष्टपम् सूर्य के स्थान स्वर्गं लोकम् स्वर्ग लोक को गमयतः प्राप्त कराते हैं । तस्मात् इसी कारण उदिते होतव्यम् सूर्योदय होने पर होम करना चाहिए || सा ० भा ० — सर्वस्य जगतो बृहद्रथंतराधीनत्वात् अहोरात्रयोरपि तत्संबन्धोऽस्ति । तत्र रात्री रथंतरसामसंबन्धिनी, अहस्तु बृहत्सामसम्बन्धि, तयोः कालयोरभिमानिन्यां ये उभे ‘ देवते ’ अग्न्यादित्यरूपे, तयोः रथंतरबृहद्रूपत्वं, तत्सामाभिमानित्वादवगन्तव्यम् । एवं सति ‘ य: ’ पुमाञ्शास्त्ररहस्यं विद्वान् सायमग्निहोत्रं हुत्वा पश्चात् प्रातरुदिते जुहोति । एवमुदितहोमिनं बृहद्रथंतराभिमानिन्यौ देवते ' ब्रध्नस्य ' आदित्यस्य ' विष्टपं ' स्थानं ' स्वर्गं लोकं ' प्रापयतः । तस्मात् कारणात् प्रातरुदिते होतव्यम् ॥ उदितहोमं प्रशस्यानुदितहोमं निन्दितुं गाथामुदाहरति—

पृष्ठ 199

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 199 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०५७ ( अनुदितहोमनिन्दाविषये गाथा ) तदेषाऽभि यज्ञगाथा गीयते ॥ ५ ॥

हिन्दी - ( अनुदित होम की निन्दा में गाथा को उदाहरित कर रहे हैं - ) तत् उस अनुदित होम की निन्दा में यज्ञगाथा अभि गीयते यह यज्ञविषयकं गाथा गायी जाती है । सा ० भा ० — ' तत् ' तस्मिन्ननुदितहोमनिन्दारूपेऽर्थे ' एषा ' वक्ष्यमाणा गाथा याज्ञिकैः सर्वैर्गीयमाना सुभाषितरूपाऽभितः सर्वतो ' गीयते ' वक्ष्यते ॥ तां गाथामुदाहरति—

यथा ह वाऽस्थूरिणैकेन यायादकृत्वाऽन्यदुपयोजनाय ।

एवं यन्ति ते बहवो जनासः, पुरोदयाज्जुह्वति येऽग्निहोत्रमिति ॥ ६ ॥

हिन्दी – ( उस गाथा को कह रहे हैं - ) यथा ह जिस प्रकार से उपयोजनाय रथ में जोड़ने के लिए अन्यद् अकृत्वा अन्य ( अश्व ) को न जोड़कर एकेन स्थूरिणा एक ही अश्व वाले ( रथ ) से आयात् मार्ग में गमन करता है एवं इसी प्रकार ते बहवः जनासः वे बहुत से लोग यन्ति जाते हैं ये जो लोग पुरोदयात् सूर्योदय से पूर्व अग्निहोत्रं जुह्वति अग्निहोत्र होम करते हैं । सा ० भा ० – ‘ अस्थूरि ' नामाऽश्वो रथवाजी । यथा लोके कश्चिन्मन्दबुद्धिः ‘ उपयोजनाय ’ रथे योजयितुम् ‘ अन्यदकृत्वा ' अश्वान्तरमसंपाद्यैकेनैव ' अस्थूरिणा ' अश्वेन रथनियुक्तेन ' ‘ यायात् ' मार्गं गच्छेत्, एवमेव ' ये ' शास्त्ररहस्यानभिज्ञा: सूर्योदयात् पुराऽग्निहोत्रं जुह्वति, ‘ ते बहवो ' ‘ जनासः ’ ' पुरुषा ' यन्ति ' गच्छन्ति । एकाश्वयुक्तो रथो यथा मार्गपारं नेतुमसमर्थः, एवं रात्रिरूपे एकस्मिन्नेव काले कृतमग्निहोत्रं फलप्रदं न भवतीत्यर्थः । ' इति ' शब्दो गाथासमाप्त्यर्थः ॥ उदितहोमात्कर्षार्थमादित्यदेवतां प्रशंसति— ( आदित्यस्य प्रशंसा ) तां वा एतां देवतां प्रयतीं सर्वमिदमनुप्रैति यदिदं किंचैतस्यै हीदं देवताया अनुचरं सर्वं यदिदं किंच, सैषाऽनुचरवती देवता ॥७ ॥

हिन्दी - ( उदित होम के उत्कर्ष के लिए आदित्य देवता की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यदिदं किञ्च जो कुछ यह ( स्थावर और जङ्गम रूप जगत् ) है, इदं सर्वम् यह सब कुछ ताम् एतां प्रयतीं देवतां वैं उस इस उदय और अस्त को जाते हुए आदित्य देवता का ( १ ) ( i ) ' अस्थूरिर्नाम रथस्याश्वः पृष्ठवाही । अन्यदिति लिङ्गमविवक्षितम् । अन्यमस्थूरिमुपयोगा-याकृत्वा एकेन अस्थूरिणा युक्तेन रथेन ' – इति गोविन्दस्वामी । ( ii ) स्थूर्याख्यपार्श्वग-हयद्वयरहितेनैकेनाश्वाख्याग्रग- हयद्वयेन युक्तः । अन्यत् पार्श्ववाहियुगलम् । उपयोजनाय, उपयोगाय कार्यार्थम् अकृत्वा यायात् स्खलन् गच्छेत् । इति षड्गुरुशिष्यः । ऐ.ब्रा.उ.: १३

पृष्ठ 200

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 200 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०५८: ऐतरेयब्राह्मणम्. [ २५.५ पञ्चमपञ्चिकायां अनु प्रैति अनुसरण ( अनुगमन ) करते हैं ( क्योंकि ) यदिदं किञ्च यह जो कुछ भी ( जगत् ) है, सर्वम् इदम् यह सभी एतस्यै देवतायाः इसी ( आदित्य ) देवता के अनुचरम् अनुचर हैं । सा एषा वह यह ( आदित्य ) अनुचरवती देवता अनुचरों से युक्त देवता है ॥ सा ० भा ० — यत्किचिदिदं स्थावरजङ्गमरूपं जगदस्ति, तदिदं सर्वं, ‘ तामेताम् ’ आदित्यदेवतां ‘ प्रयतीम् ’ उदयास्तमयौ गच्छन्तीम् ' अनु ' पश्चात् ' प्रैति ' प्रवर्तते । तथा च शाखान्तरे श्रूयते — ‘ योऽसौ तपन्नुदेति, स सर्वेषा भूतानां प्राणानादायोदेति । असौ योऽस्तमेति, स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायास्तमेति ' इति । सूर्योदयमनु सर्वेषामिन्द्रियोदयाद्दिवा सर्वे चेष्टन्ते । सूर्यास्तमयमनु सर्वेषामिन्द्रियाणामस्तमयाद् रात्रौ सर्वे निद्रां कुर्वन्ति । अनेन प्रकारेण यत्किचिज्जगदस्ति, तत्सर्वमेतस्या आदित्यदेवतायाः ' अनुचरं ' भृत्यस्थानीयम् । अतः ‘ सैषा ’ आदित्यदेवता ‘ अनुचरवती ' बहुभृत्योपेता ॥ वेदनं प्रशंसति— विन्दते ह वा अनुचरं भवत्यस्यानुचरो य एवं वेद ॥८ ॥

हिन्दी— ( इस तथ्य के वेदन की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह अनुचरं विन्दते अनुचर को प्राप्त करता है और अस्य इस ( जानने के ) अनुचरः भवति सेवक लोग रहते हैं ॥ सा ० भा ० — वेदिता स्वयं धनिको भूत्वा जीवितप्रदानेन ' अनुचरं ' लभते । अतोऽस्य सर्वदा ‘ अनुचरः ’ भृत्यवर्गो भवत्येव ॥. प्रकारान्तरेणादित्यदेवतां प्रशंसति— स वा एष एकातिथिः, स एष जुह्वत्सु वसति ॥९ ॥

हिन्दी - ( प्रकारान्तर से आदित्य देवता की प्रशंसा कर रहे हैं - ) सः वै एषः एकातिथिः वह यह ( आदित्य ) ही यह एकमात्र अतिथि है अतः सः एषः वह यह ( अकेले ही ) जुह्वत्सु ( अग्निहोत्र ) होम करने वाले के यहाँ ( प्रात: काल आकर ) वसति निवास करता है ॥ सा ० भा ० – ‘ एषः ' आदित्यः स्वयम् ' एकातिथिः ' बन्धुरहितः स्वयमेक एवातिथिर्भूत्वा गृहेषु गच्छति, एवं ' अग्निहोत्रिषु प्रातः समागत्य तिष्ठति ॥ अस्मिन्नर्थे कांचिद् गाथामुदाहरति— तद्यददो गाथा भवति ॥ १० हिन्दी – ( उपर्युक्त कथन के विषय में किसी गाथा को यत् उस विषय में अदः गाथा भवति यह गाथा है ॥ । यथा लोके कश्चिद्वैदेशिको स एषः ' आदित्यो ' जुह्वत्सु ' ॥ उदाहरित कर रहे हैं - ) तद्