ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 201–210

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 201–210

पृष्ठ 201

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 201 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चम: खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०५ ९ सा ० भा ० — यदिदमादित्यस्यैकातिथित्वं ' तत् ' तस्मिन्नर्थे काचिद् ‘ गाथा ' सर्वैर्गातुं योग्या गीतिर्विद्यते ॥ तां गाथामुदाहरति—

अनेनसमेनसा सोऽभिशस्तादेनस्वतो वाऽपहरादेनः ।

एकातिथिमप सायं रुणद्धि, विसानि स्तेनो अप सो जहारेति ॥ ११ ॥

हिन्दी – ( उस गाथा को कह रहे हैं— ) पहले कभी सप्तर्षियों से संवाद के प्रसङ्ग में कोई व्यक्ति मृणालतन्तु की चोरी वाले कलङ्क प्राप्त करके उसके परिहार के लिए ऋषियों के समक्ष शपथ लेता है— सः वह ( मेरे समान व्यक्ति यदि ) स्तेनः चोर होवे और विसानि अप जहार मृणाल - तन्तु का अपहरण किया हो तो सः वह अनेनसम् पापरहित व्यक्ति ( श्रोत्रिय ) को एनसा पाप से अभिशस्तात् दूषित करे, एनस्वतः पापयुक्त व्यक्ति के एनः अपहरात् पाप को अपहरण कर ले और सायम् सायंकाल एकातिथिम् अकेले ( आये हुए ) अतिथि को ( भोजन न देकर ) अपरुणद्धि निष्कासित कर दें अथवा सायंकाल ( अग्निहोत्र के लिए आये हुए अतिथि देवता को होम न देकर तिरस्कृत कर दें ) ॥ सा ० भा ० — पुरा कदाचित् सप्तर्षीणां संवादप्रसङ्गे कश्चित्पुरुषो विसस्तैन्यलक्षणम-पवादं प्राप्य तत्परिहारार्थमृषीणामग्रे शपथं चकार । तदीयशपथोक्तिरूपेयं गाथा | ‘ विसानि ’ पद्ममूलानि तेषामपहर्ता, प्रत्यवायपरम्परां प्राप्नोतुः – पापरहिते पुरुषे विसस्तैन्यमपवादं कृतवतो यः प्रत्यवायः, पापिनः पुरुषस्य सम्बन्धी पापं स्वीकुर्वतो यः प्रत्यवायः, सायंकाले गृहे समागच्छत एकातिथेर्वैदेशिकस्यापरोधने यः प्रत्यवायः; सेयं प्रत्यवायपरम्परा विसस्तैन्ये सति मम भूयादित्येवं शपथः । अक्षरार्थस्तु प्रसिद्ध: १ ' –, मादृशः पुरुषः ' स्तेन ' चोरो भूत्वा बिसान्यपजहार चेत्, ‘ स ’ पुमान् ' अनेनसं ' पापरहितं पुरुषं श्रोत्रियम् ' एनसाऽभिशस्तात् ' पापेनाभिशंसनमपवादं कुर्यात् ' । तथैष ' सः ' बिसापहारी, ' एनस्वत: ' पापयुक्तस्य पुरुषस्य यत् ‘ एनः ’ पापमस्ति, तत् ' अपहरात् ' स्वीकुर्यात् । तथा स बिसापहारो सायंकाले गृहे समागतमेकातिथिम् ‘ अपरुणद्धि ' भोजनमदत्त्वा निःसारेयत्; यद्वा अग्निहोत्रार्थं सायं समागतम् ‘ एकातिथिं ’ देवम् ‘ अपरुणद्धि ' होमराहित्येन निराकुर्यात् ' । ' इति ' शब्दो गाथासमाप्त्यर्थः ॥ अस्यां गाथायामेकातिथिमप सायं रुणद्धीत्यस्य भागस्य प्रकृतोपयुक्तत्वात् तस्य तात्पर्यं दर्शयति-( १ ) ' अप्रसिद्धः ' इति आन ० मुद्रितपाठः ।

( २ ) पुरा सप्तर्षयो भूम्यां दुर्भिक्षे द्वादशाब्दिके ।

क्षुत्क्षामदेहाः सरसो बिसान्युद्धृत्य कानिचित् ॥

( ३ ) द्रष्टव्या चेयं कथा महाभारते अनु ० पर्वणि १४२ तमाध्याये ।

पृष्ठ 202

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 202 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०६०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.५ पञ्चमपञ्चिकायां एष ह वै स एकातिथिः, स एष जुह्वत्सु वसत्येतां वाव स देवता-मपरुणद्धि, योऽलमग्निहोत्राय सन्नाग्निहोत्रं जुहोति; तमेषा देवताऽ-परुद्धाऽपरुणद्ध्यस्माच्च लोकादमुष्माच्चोभाभ्यां योऽलमग्निहोत्राय सन्नाग्निहोत्रं जुहोति ॥१२ ॥

हिन्दी —. ( उक्त गाथा में ‘ एकातिथिमप सायं रुणद्धि ' के तात्पर्य को कह रहे हैं - ) एषः सः ह वै यह वह ( आदित्य ) ही एकातिथिः एक ( अकेला ) अतिथि है सः एषः वह यह ( आदित्य ) जुह्वत्सु ( अग्निहोत्र ) होम करने वाले के घर में वसति ( प्रात: काल आकर ) निवास करते हैं । यः अग्निहोत्राय अलं सन् जो व्यक्ति अग्निहोत्र करने के समर्थ होते हुए भी अग्निहोत्रं न जुहोति अग्निहोत्र होम नहीं करता सः वह ( अग्निहोत्र के लिए समर्थ व्यक्ति ) एतां देवताम् अपरुणद्धि इस ( आदित्य ) देवता को तिरस्कृत करता है । यो अग्निहोत्राय अलं सन् जो व्यक्ति अग्निहोत्र के लिए समर्थ होते हुए भी अग्निहोत्रं न जुहोति अग्निहोत्र होम को नहीं करता तम् उसको एषा अपरुद्धा देवता यह तिरस्कृत देवता ( आदित्य ) अस्मात् च लोकाद् अमुष्मात् च इस ( पृथिवी ) लोक से और उस ( स्वर्गलोक ) से अपरुणद्धि निराकृत कर देते हैं ॥ सा ० भा०- -'एषः ' दृश्यमान आदित्य एव गाथायामुक्तः ' एकातिथिः ’ । ‘ स एष ’ देव: प्रात: काले समागत्य ‘ जुह्वत्सु ' अग्निहोत्रिषु तिष्ठति । एवं सति ‘ यः ’ पुमानग्निहोत्राय ‘ अलं ’ समर्थः सन्नग्निहोत्रं न जुहोति, ' सः ' पुमान् ' एताम् ' अग्निहोत्रहोमार्थमागतां देवतां ‘ अपरुणद्धि ’ निराकरोति । ‘ एषा ' च देवता तेनापरुद्धा सती ‘ तं ’ ‘ नास्तिकं भूलोकस्वर्ग-लोकाभ्यामुभाभ्याम् ‘ अपरुणद्धि ' निःसारयति । योऽलमित्यादेः पुनरुक्तिरुपसंहारार्था; –यो न जुहोति, तस्यायं देवताद्रोहः ॥ विपक्षे बाधकमुक्त्वा स्वपक्षं दर्शयति— तस्माद्योऽलमग्निहोत्राय स्याज्जुहुयात् ॥ १३ ॥

हिन्दी — तस्मात् इस कारण यो अग्निहोत्राय अलं स्यात् जो अग्निहोत्र करने के लिए समर्थ हो, उसे जुहुयात् ( अग्निहोत्र ) होम करना चाहिए ॥ सा ० भा ० – अग्निहोत्राय ' अलम् ' आहिताग्नित्वेन समर्थो भवेत्, सोऽवश्यं जुहुयात् ॥ अग्निहोत्रस्यावश्यकत्वे दृष्टान्तरूपविवक्षायां स्मार्तं शास्त्रार्थं दर्शयति— तस्मादाहुर्न सायमतिथिरपरुध्य इति ॥१४ ॥

हिन्दी - तस्माद् आहुः इसी कारण ( शास्त्रवेत्ता ) कहते हैं कि सायम् अतिथिः सायंकाल आये हुए अतिथि को न अपरुध्यः तिरस्कृत ( निराकृत ) नहीं करना चाहिए ॥ सा ० भा ० — यस्माद्देवस्य मनुष्यस्य चातिथेरपरोधे प्रत्यवायोऽस्ति, तस्माच्छास्त्रज्ञा

पृष्ठ 203

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 203 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०६१ एवमाहुः, —सायंकाले समागतोऽतिथिः ‘ नापरुध्यः ' न निकारणीय इति । अतो लौकिका-तिथिवत् देवतातिथये होतव्यमित्यर्थः ॥ अग्निहोत्रस्यावश्यक - कर्तव्यतामुक्त्वा पुनरपि प्रकारान्तरेणोदितहोमं प्रशंसति— ( प्रकारान्तरेणोदितहोतप्रशंसनम् ) एतद्ध स्म वै तद् विद्वान् नगरी जानश्रुतेय उदितहोमिनमैकादशाक्षं मानुतन्तव्यमुवाच, -प्रजायामेनं विज्ञातास्मो यदि विद्वान् वा जुहोत्य-विद्वान् वेति; तस्यो हैकादशाक्षे राष्ट्रमिव प्रजा बभूव; राष्ट्रमिव ह वा अस्य प्रजा भवति य एवं विद्वानुदिते जुहोति; तस्मादुदिते होतव्यम् ॥ ३० ॥

हिन्दी – ( पुनः प्रकारान्तर से उदित होम की प्रशंसा कर रहे हैं - ) एतत् तद् ह विद्वान् ये वे ( उदित होम की महिमा को ) जानने वाले और नगरी ( राजपुरोहित होने के कारण ) नगर में रहने वाले जानश्रुतेयः जनश्रुत नामक ऋषि के पुत्र जनश्रुत ने उदित-होमिनः उदित होम करने वाले मानुतन्तव्यम् मनुतन्तु राजा के पौत्र ऐकादशाक्षम् और एकादशाक्ष राजा के पुत्र से उवाच कहा - एनम् इसको प्रजायाम् ( इसके ) पुत्र - पौत्रादि सन्तानों द्वारा विज्ञाताः स्मः मैं जान लेने वाला हूँ कि यह ( राजपुत्र ) विद्वान् वै जुहोति ( उदित होम को ) जानता हुआ होम करता है यदि वा अथवा अविद्वान् ( उदित होम को ) न जानता हुआ ही होम करता है । तस्य उ ह एकदशाक्षेः उस एकादशाक्ष को राष्ट्रमिव प्रजाः बभूव राष्ट्र के समान ( बहुत - सी ) सन्तानें हुई । यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला विद्वान् उदिते जुहोति सूर्योदय होने पर होम करता है तो अस्य प्रजाः इस ( विद्वान् ) की प्रजाएँ राष्ट्रमिव भवति राष्ट्र के समान ( बहुत ) होती हैं । तस्माद् उदिते होतव्यम् इसलिए सूर्योदय होने पर होम करना चाहिए ॥ सा ० भा ० – जनश्रुताख्यस्य कस्यचिन्महर्षेः पुत्रो ' जानश्रुतेयः ' । स च राजपुरोहित-त्वात् नित्यं नगरे वसतीति ' नगरी ' । स महर्षिः तदेतदुदितमाहात्म्यं विद्वान् राजपुत्रं कंचिद् ‘ उदितहोमिनम् ’ उद्दिश्य स्वमनस्येवमुवाच । कीदृशमुदितहोमिनम्? ‘ ऐकादशाक्षम् ’ एकादशाक्षनामकस्य राज्ञः पुत्रं ' मानुतन्तव्यं ' मनुतन्तुनामकस्य राज्ञः पौत्रम् । तमुद्दिश्य मनसि किमुवाचेति, तदभिधीयते — अयमैकादशाक्षां राजपुत्रो यदि विद्वाञ्जुहोति, यदि वा ( १ ) ‘ इति ह स्माहतुः सोमापौ मानुतन्तव्यौ ' – इति शत ० ब्रा ० १३.५.३.२ । चिकितगालव-काबवमनुतन्तुकुशिकानाम् — इति आश्व ० श्रौ ० १२.१४.२ । ( २ ) अपरोधः परित्यागो रुधेः क्यप् छान्दसस्त्विह । इति षड्गुरुशिष्यः । ( ३ ) ‘ उपाविर्जानश्रुतेयः ’ । ‘ जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः ' – इति छा ० उप ० ४.१.१ । ‘ औपाविनैव जानश्रुतेयेन ' – इति शत ० ब्रा ० ५.१.१.५,७ ।

पृष्ठ 204

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 204 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०६२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.६ पञ्चमपञ्चिकायां शास्त्रार्थमविद्वानिति मम संशयो जायते । तथा सति ' प्रजायाम् ' एतदीयपुत्रपौत्रादिसंततो पर्यालोच्य ‘ एनम् ’ एकादशाक्षं ' विज्ञातास्मः ' विशेषेण ज्ञास्यामः । यदि प्रजा वर्धते तदानीमयं विद्वान्, अन्यथा त्वविद्वानिति । एवं निश्चित्य, यदा तदीयां प्रजामपश्यत्, तदानीं तस्यापि राजपुत्रस्य ‘ प्रजा ’ पुत्रपौत्रादिरूपा ' राष्ट्रमिव बभूव ' यथा राष्ट्रं बहुजनाकीर्णं तद्वदतिसमृद्धा प्रजासीत् । एकादशाक्षस्यापत्यमैकादशाक्षिरिकारान्तः शब्दस्तस्य षष्ठीयम् ' ऐकादशाक्षे: ' -इति । ‘ य: ’ पुमानेवं विद्वान् प्रातरुदिते जुहोति, अस्य राष्ट्रमिव बहुला प्रजा भवति ' । तस्मा-दुदिते होतव्यमिति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( पञ्चविंशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥५ ॥ ( ३० ) ( १८३ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पचीसवें अध्याय के पञ्चम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ षष्ठः खण्डः सा ० भा ० — प्रकारान्तरेणानुदितहोमनिन्दामुदितहोमप्रशंसा चाह— ( प्रकारान्तरेणानुदितहोमनिन्दा उदितहोमप्रशंसा च ) उद्यन्नु खलु वा आदित्य आहवनीयेन रश्मीन् संदधाति स योऽनुदिते जुहोति, यथा कुमाराय वा वत्साय वाऽजाताय स्तनं प्रतिदध्यात्तादृक्त-दथ य उदिते जुहोति, यथा कुमाराय वा वत्साय वा जाताय स्तनं प्रतिदध्यात् तादृक्तत्, तमस्मै प्रतिधीयमानमुभयोर्लोकयोरन्नाद्यमनु प्रतिधीयतेऽस्माच्च लोकादमुष्माच्चोभाभ्याम् ॥ १ ॥

हिन्दी — ( प्रकारान्तर से अनुदित होम की निन्दा और उदित होम की प्रशंसा कर रहे हैं— ) उद्यन् खलु आदित्यः उदित होता हुआ ही आदित्य आहवनीयेन ( हविष् के लिए ) आहवनीय ( अग्नि ) के साथ रश्मीन् अपनी रश्मियों को सन्दधाति संयोजित कर देते हैं । यथा जैसे ( माता ) अजाताय कुमाराय उत्पन्न न हुए बच्चे के लिए अथवा वत्साय ( गाय अनुत्पत्र ) बछड़े के लिए स्तनं प्रतिदध्यात् स्तन को ( दुग्धपान के लिए ) देती है । तादृक् तत् उसी प्रकार वह ( अनुदित होम ) है यः अनुदिते जुहोति जो सूर्योदय के पूर्व होम करता है यः उदिते जुहोति जो सूर्योदय होने पर होम करता है, यथा जैसे ( माता ) जाताय कुमाराय उत्पन्न हुए बच्चे के लिए वत्साय वा ( गाय उत्पन्न हुए ) बछड़े के लिए स्तनं ( १ ) द्र ० शत ० ब्रा ० २.२.४.१८ ।

पृष्ठ 205

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 205 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः षष्ठः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०६३ प्रतिदध्यात् स्तन को ( दूध पीने के लिए ) देती है । तादृक् तत् उसी प्रकार वह ( उदितहोम ) है । इस प्रकर अस्मै इस ( सूर्य के लिए ) प्रतिधीयमानम् समर्पित की गयी ( हवि ) तम् उस ( हवि समर्पित करने वाले ) को उभयोः लोकयोः दोनों लोकों में अन्नाद्यम् अनु अन्नाद्य देने के पश्चात् अस्मात् लोकाद् अमुष्मातृच इस ( पृथिवी ) लोक और उस ( स्वर्ग ) लोक उभयाम् दोनों लोकों में प्रतिधीयते प्रतिष्ठित करती है । सा ० भा ० – ‘ आदित्यः ' स्वयमुद्यन्नेव हव्यार्थी सन्नहवनीयेन सह स्वकीयान् ' रश्मीन् संदधाति ' संयोजयाति । एवं सति ' यः ' पुमान् सूर्योदयात् पूर्वं जुहोति, स मूढ इति शेषः । · तत्र दृष्टान्तः — यथा लोके कस्मैचित् ' अजाताय ' अनुत्पन्नाय ‘ स्तनं प्रतिदध्यात् पातुं समर्पयेत्, तादृगेव तद्द्रष्टव्यम् । अथ तद्वैलक्षण्येन ' यः ' पुमानुदयादूर्ध्वं जुहोति, स विवेकी । तत्रायं दृष्टान्तः - उत्पन्नाय स्तनप्रदानं यादृशं भवति, तादृगेव तदिति । एवं सति ' अस्मै ' सूर्याय ' प्रतिधीयमानं ' हविः समर्पयेत् ' तम् ' अग्निहोत्रिणम् ' अनु ' लोकद्वयेऽप्यन्नाद्यं संपद्यते । लोकयोरित्यस्यैव व्याख्यानम् ' अस्माच्च ' इत्यादि; सप्तम्यर्थे पञ्चमी । अस्मिन्नमुष्मिश्चोभयोर्लोकयोरित्यर्थः ॥ पुनरप्यन्येन दृष्टान्तेनानुदितहोमनिन्दामुदितहोमप्रशंसां च दर्शयति— स योऽनुदिते जुहोति, यथा पुरुषाय वा हस्तिने वाऽप्रयते हस्त आदध्यात् स तादृक्तदथ य उदिते जुहोति, यथा पुरुषाय वा हस्तिने वा प्रयते हस्त आदध्यात् तादृक्तत्, तमेष एतेनैव हस्तेनोर्ध्वं हृत्वा स्वर्गे लोक आदधाति य एवं विद्वानुदिते जुहोति, तस्मादुदिते होतव्यम् ॥ २ ॥

हिन्दी – ( पुनः दृष्टान्त द्वारा अनुदित होम की निन्दा और उदित होम की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यो अनुदिते जुहोति जो सूर्योदय से पूर्व होम करता है वह यथा जैसे अप्रयते हस्ते विना हाथ फैलाए पुरुषाय वा पुरुष के लिए अथवा हस्तिने ( विना सूड़ फैलाए ) हाथी के लिए आदध्यात् ग्रास फेंके, तादृक् तत् उसी प्रकार वह अनुदितहोम है अथ यः उदिते जुहोति जो आदित्य के रश्मियों के फैलाए जाने पर होम करता है, वह यथा जैसे पुरुषाय वा ( हाथ फैलाए ) पुरुष के लिए अथवा हस्तिने ( सूड़ फैलाए ) हाथी के लिए आदध्यात् ग्रास प्रदान करे । तादृक् तत् उसी प्रकार वह ( उदित होम ) है । यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला उदिते जुहोति सूर्योदय होने पर होम करता है, तम् उस ( उदित होम करने वाले ) को एषः ये ( आदित्य देव ) हस्तेन ऊर्ध्वं हृत्वा ( अपने रश्मिरूपी ) हाथों से ऊपर खींचकर स्वर्गे लोके आदधाति स्वर्गलोक में प्रतिष्ठित कर देते हैं ॥ सा ० भा ० – ' यः ' अनुदितहोमी, स मूढः । यथा लोके पुरुषस्य हस्तिनो वा ग्रासार्थम् ‘ अप्रयते ’ अप्रसारितहस्ते ग्रासं प्रक्षिपेत्, तादृगेव तत् । उदितहोमस्तु प्रसारितहस्ते

पृष्ठ 206

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 206 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०६४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.६ पञ्चमपञ्चिकायां ग्रासप्रक्षेपसमानः । यः पुमान् विदित्वोदितहोमी स्यात्, ' तं ' पुमांसम् ' एषः ' आदित्यः ' एतेनैव ' हविः स्वीकारार्थं प्रसारितेन हस्तेनोर्ध्वं ' हृत्वा ' नीत्वा स्वर्गे लोके स्थापयति । ‘ तस्माद् ’ उदयादूर्ध्वं ‘ होतव्यम् ' ॥ प्रकारान्तरेणोदितहोमं प्रशंसति— उद्यन्नु खलु वा आदित्यः सर्वाणि भूतानि प्रणयति, तस्मादेनं प्राण इत्याचक्षते; प्राणे हास्य सम्प्रति हुतं भवति य एवं विद्वानुदिते जुहोति तस्मादुदिते होतव्यम् ॥ ३ ॥

हिन्दी— ( प्रकारान्तर से उदित होम की प्रशंसा कर रहे हैं - ) उद्यन् नु खलु वै आदित्यः उदित होते हुए ही आदित्य निश्चित रूप से सर्वाणि भूतानि सभी प्राणियों को प्रणयति सचेष्ट करते हैं । तस्मात् इसी कारण एनम् इस ( आदित्य ) को प्राण इत्याक्षते प्राण कहा जाता है । यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला उदिते जुहोति सूर्योदय होने पर होम करता है तस्य इस ( उदित होम करने वाले ) को प्राणे प्राणरूप ( आदित्य ) में सम्प्रति हुतं भवति सम्यक् रूप से हवन की गयी होती है । तस्मात् इसी कारण उदि होतव्यम् सूर्योदय होने पर होम करना चाहिए ॥ सा ० भा ० – ‘ आदित्यः ’ स्वयमुद्यन्नेव सर्वप्राणिनः ' प्रणयति ' चेष्टयति, तस्मात् प्रणयतीति व्युत्पत्त्यादित्यस्य ' प्राण ' इति नाम । एवं सत्युदितहोमी योऽस्ति, तस्य प्राणरूप आदित्ये ‘ सम्प्रति ” सम्यग्द्रव्यं हुतं भवति । तस्मादुदयादूर्ध्वं होतव्यम् ॥ पुनरपि युक्त्यन्तरेणोदितहोमं प्रशंसति-एष ह वै सत्यं वदन् सत्ये जुहोति, योऽस्तमिते सायं जुहोत्युदिते प्रातर्भूर्भुवः स्वरो ३ मग्निज्र्ज्योतिर्ज्योतिरग्निरिति सायं जुहोति; भू-र्भुवः स्वरों ३ सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्य इति प्रातः; सत्यं हास्य वदतः सत्ये हुतं भवति य एवं विद्वानुदिते जुहोति; तस्मादुदिते होतव्यम् ॥४ ॥

( १ ) वा ० सं ० ३.९ -११ अग्निहोत्रहोममन्त्राः; तत्राद्याविमौ । ' प्रदीप्तामभिजुहोत्यग्निज्योंतिरिति’-इति कात्या ० श्रौ ० ४.१३.१४ । तै ० ब्रा ० २.१.९ अनु ० होममन्त्रौ, तथैतत्पूर्वमेव ( २ अनु ० ) तयोर्व्याख्यानानि द्रष्टव्यानि । ( २ ) ( i ) वक्ष्यते ह्यारण्यके ( ऐ ० आ ० २.२.१ ) - ' प्राणो ह्येष य एष तपति ' । ( ii ) ‘ नयत्यनित्योर्धात्वोरन्यत्वेऽप्यक्षरवर्णसामान्यात् प्राण इत्याचक्षते आदित्यम् ’ – इति गोविन्दस्वामी । ( ३ ) ( i ) सम्प्रति = सुयुक्तम् — इति षड्गुरुशिष्यः । ( ii ) ' सम्प्रति अञ्जसा तस्मिन् वा काले ' - इति गोविन्दस्वामी ।

पृष्ठ 207

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 207 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः षष्ठः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १०६५ हिन्दी – ( पुन: अन्य युक्तियों से उदितहोम की प्रशंसा कर रहे हैं - ) एषः ह वै सत्यं वदन् वह सत्य बोलता हुआ सत्ये जुहोति सत्य में होम करता है, यो अस्तमिते सायं जुहोति जो सूर्यास्त होने पर सायंकाल होम करता है और उदिते प्रातः सूर्योदय होने पर प्रात: काल ( होम करता है ) एषः ह वह ( व्यक्ति ) सत्यं वदन् सत्य मन्त्र को बोलता हुआ सत्ये जुहोति सत्य देवता में होम करता है । ' भूर्भुवः स्वरोमग्निज्योंतिज्योतिरग्निः ' अर्थात् भूलोक, अन्तरिक्षलोक, द्युलोक ( मेरी आहुतियाँ स्वीकार करे ) जो अग्नि है वही प्रकाश है, जो प्रकाश है वहीं अग्नि है, इति सायं जुहोति इस मन्त्र से सायंकाल होम करता है । ' भूर्भुव: स्वरों ३ सूर्यो ज्योतिज्योंति सूर्यः ' अर्थात् भूलोक, अन्तरिक्षलोक और द्युलोक ( हमारी आहुति स्वीकार करें ) जो सूर्य है वहीं प्रकाश है, जो प्रकाश है, वही सूर्य है, इति प्रातः इस मन्त्र से प्रातः काल ( होम करता है ) । यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला उदिते जुहोति सूर्योदय होने पर होम करता है तो सत्यं वदतः अस्य सत्य

बोलते हुए ( इस हवनकर्त्ता ) का सत्ये हुतं भवति सत्य में हवन किया गया होता है ।

तस्माद् उदिते होतव्यम् इसलिए सूर्योदय होने पर होम करना चाहिए ॥

सा ० भा ० – सायंकालीनमग्निहोत्रमस्तमयादूर्ध्वं प्रातः कालीनं च सूर्योदयादूर्ध्वं जुहोति, ‘ एषः ' पुमान् वाचा ‘ सत्यं ' यथार्थवादिनमेव मन्त्रं ब्रुवन् ' सत्ये ' परमार्थे देवे ' जुहोति ' । कथमिति? तदुच्यते — ‘ भूर्भुवः स्वः ' इत्यादिकः सांयकालीनो मन्त्रः । तस्यायमर्थः-भूरादयस्त्रयो लोका मदीयं होमम् ॐअङ्गीकुर्वन्तु । यो ‘ अग्निः ’ देवः, स एव ‘ ज्योतिः ’ दीपादिरूपः प्रकाशः, यच्च ' ज्योति: ' दीपादिरूपः प्रकाशः, स एव ' अग्निः ' देवः, तस्मै देवाय स्वाहुतमिदमस्तु इति । एवं प्रातःकालीनमन्त्रेऽपि द्रष्टव्यम् । भूरादयो लोका मदीयं होमं स्वीकुर्वन्तु; यः ‘ सूर्यः’देव:, स एव ' ज्योतिः ' दिवसगतं प्रभारूपं; यच्चेदं प्रभारूपं ‘ ज्योतिः ’ स एव ‘ सूर्यः ’ देवः, तस्मै स्वाहुतमिदमस्तु । तत्र यो विद्वानेवं जुहोति, तस्य सायंकालीनं ज्योतिरग्निः, प्रात: कालीनं ज्योतिः सूर्य, इत्येवं ' सत्यं ' परमार्थं ' वदतः ’ पुरुषस्य ‘ सत्ये ’ परमार्थरूपेऽग्नौ सूर्ये च हुतं भवति । तस्मात् प्रातरुदयादूर्ध्वं होतव्यम् ॥ उदितहोमं प्रशस्यानुदितहोमं निन्दितुं गाथामुदाहरति-तदेषाऽभि यज्ञगाथा गीयते ॥ ५ ॥

हिन्दी – ( अब अनुदित होम की निन्दां के लिए गाथा को कह रहे हैं— ) तत् उस विषय में एषा गाथा भवति यह गाथा है—

तां गाथामाह-प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति, पुरोदयाज्जुह्वति येऽग्निहोत्रम् ।

दिवाकीर्त्यमदिवा कीर्तयन्तः सूर्यो ज्योतिर्न तदा ज्योतिरेषामिति ॥६ ॥

हिन्दी – ( उस गाथा को कह रहे हैं - ) पुरोदयात् सूर्योदय से पहले ये अग्नि-

पृष्ठ 208

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 208 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०६६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.७ पञ्चमपञ्चिकायां होत्रं जुह्वति जो अग्निहोत्र होम करते हैं ते वे प्रातः प्रातः नित्य प्रातः काल अनृतं वदन्ति असत्य बोलते हैं; क्योंकि वे दिवाकीर्त्यम् दिन में कीर्तनीय को अदिवा कीर्तयन्तः रात्रि में कीर्तन करते हुए ‘ सूर्यो ज्योति: ' इस मन्त्र को पढ़ते हैं तदा उस समय एषां ज्योतिः न उन ( अग्निहोत्रियों के सम्मुख सूर्यरूप ) प्रकाश नहीं होता ॥ सा ० भा०- -'ये ' अग्निहोत्रिण उदयात् पूर्वमग्निहोत्रं जुह्वति, ' ते ' पुरुषाः ‘ दिवा-कीर्त्यम् ' अहनि कीर्तनीयं सूर्यम् ' अदिवा ' रात्रौ कीर्तयन्तः ' प्रातः प्रातः ' प्रतिदिनं प्रात: काले ‘ अनृतम् ' असत्यं वदन्ति । कथमसत्यत्वमिति? तदुच्यते, – ' सूर्यो ज्योति: ' इति हि मन्त्र-पाठः । ‘ तदा ’ तदानीमुदयात् पुरा ' एषाम् ' अग्निहोत्रिणां सूर्यरूपं ज्योतिर्नास्ति; तस्माद-सत्यवादिनः ' । ‘ इति ' शब्दो गाथासमाप्त्यर्थः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( पञ्चविंशाध्याये ) षष्ठः खण्डः ॥६ ॥ ( ३१ ) ( १८४ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पचीसवें अध्याय के षष्ठः खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ सप्तमः खण्डः सा ० भा ० — अथाग्निहोत्रमन्त्रप्रसङ्गाद् बुद्धिस्थस्य सर्वप्रायश्चित्तसंपादकस्य व्याहृति-त्रयस्य सृष्टिं वक्तुमुपक्रमते— ( व्याहृतित्रयसृष्टिकथनोपक्रमः ) प्रजापतिरकामयत प्रजायेय भूयान् स्यामिति, स तपोऽतप्यत, स तपस्तप्त्वेमाँल्लोकानसृजत - पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं, ताँल्लोकानभ्य-तपत्, तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि ज्योतींष्यजायन्ताग्निरेव पृथिव्या अजायत, वायुरन्तरिक्षादादित्यो दिवस्तानि ज्योतींष्यभ्यतपत्, तेभ्योऽ-भितप्तेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त, ऋग्वेद एवाग्नेरजायत, यजुर्वेदो वायोः, सामवेद आदित्यात्; तान् वेदानभ्यतपत् तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि शुक्राण्यजायन्त, - भूरित्येव ऋग्वेदादजायत भुव इति यजुर्वेदात्, स्वरिति सामवेदात् ॥ १ ॥ IIII III III I I

( १ ) ' यद्नुदिते सूर्ये प्रातर्जुहुयात्, उभयमेवाग्नेयं स्यात् ' - इति तै ० ब्रा ० २.१.२.७ । अत एवानुदितहोमिनामनृतवादित्वं बोध्यम् ।

पृष्ठ 209

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 209 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः सप्तमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ः १०६७ हिन्दी – ( तीनों व्याहृतियों की सृष्टि को कहने के लिए उपक्रम कर रहे हैं - ) प्रजापतिः अकामयत् प्रजापति ने कामना किया कि प्रजायेय प्रजोत्पादन करूँ जिससे भूयान् स्याम बहुत हो जाऊँ । सः तपः अतप्यत उन्होंने तपस्या किया । सः तपः तप्त्वा उन्होने तपस्या करके इमान् लोकान् असृजत् इन लोकों की सृष्टि किया— पृथिवीमन्तरिक्षं दिवम् पृथिवीलोक, अन्तरिक्षलोक और द्युलोक । तान् लोकान् अभ्यतपत् उन लोकों को तपाया ( पर्यालोचन किया ) । अभितप्तेभ्यः तेभ्यः अभितप्त ( पर्यालोचित ) उन ( लोकों ) से त्रीणि ज्योतींषि अजायन्त तीन ज्योतियाँ उत्पन्न हुईं — पृथिव्याः अग्निः एव अजायत पृथिवी से अग्नि उत्पन्न हुई, अन्तरिक्षाद् वायुः अन्तरिक्ष से वायु, दिवः आदित्यः और द्युलोक से आदित्य ( उत्पन्न हुए ) । तानि ज्योतींषि अभ्यतपत् पुनः उन ( अग्नि इत्यादि ) ज्योतियों को तपाया । अभितप्तेभ्यः तेभ्यः अभितप्त उन ( अग्नि इत्यादि ज्योतियों ) से त्रयो वेदाः अजायन्त तीनों वेद उत्पन्न हुए- ऋग्वेदः अग्नेः अजायत् अग्नि से ऋग्वेद उत्पन्न हुआ, यजुर्वेदः वायोः वायु से यजुर्वेद और सामवेदः आदित्यात् आदित्य से सामवेद ( उत्पन्न हुआ ) । तान् वेदान् अभ्यतप्यत् पुनः उन ( ऋग्वेदादि ) वेदों को तपाया । अभितप्तेभ्यः तेभ्यः अभितप्त उन ( वेदों ) से त्रीणि शुक्राणि अजायन्त तीन ज्योतियाँ उत्पन्न हुईं । भूरित्येव ऋग्वेदात् अजायत् भूः यह ऋग्वेद से उत्पन्न हुआ, भुवः इति यजुर्वेदात् भुवः यह यजुर्वेद से और स्वः इति सामवेदात् स्वः यह सामवेद से ( उत्पन्न हुआ ) ॥ सा ० भा ० – पुरा प्रजापतिरेको भूत्वा प्रजोत्पादनेन बहुविध: स्यामिति कामयित्वा तत्सिद्ध्यर्थं ‘ तपः ’ पर्यालोचनम् ' अकरोत् । इदं वस्त्वीदृशमिति पर्यालोचनरूपं तपः कृत्वा, पर्यालोचितप्रकारेणोत्पद्यतामिति सङ्कल्प्य, तेन सङ्कल्पेन लोकत्रयमसृजत । ताँल्लोकान् पुनरप्यभितः पर्यालोचितवान् किमेषु लोकेषु सारभूतं संपादनीयमिति? पर्यालोचनम् । तथा पर्यालोचितेभ्यो लोकेभ्यः प्रजापतिः सङ्कल्पानुसारेणाग्निवाय्वादित्यरूपाणि ‘ ज्योतीष्यजायन्त ’ । तत्रापि सारं पर्यालोच्य त्रिभ्यो ज्योतिभ्यों वेदत्रयमुत्पादितवान् ' । तेभ्यश्च वेदेभ्यो व्याहृतित्रय-रूपाणि ' शुक्राणि ' ज्योतींषि पापाख्यतमोनिवारणसमर्थान्यजायन्त ॥ एवं व्याहृतित्रयस्योत्पत्तिमुक्त्वा प्रणवस्योत्पत्तिमाह— ( प्रणवोत्पत्तिकथनम् ) तानि शुक्राण्यभ्यतपत्; तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्णा अजायन्ताकार उकारो मकार इति; तानेकधा समभरत् तदेतदो ३ मिति, तस्मादोमोमिति प्रणौत्यमिति वै स्वर्गो लोक ओमित्यसौ योऽसौ तपति ॥ २ ॥

हिन्दी— ( अब प्रणव की उत्पत्ति को कह रहे हैं - ) तानि शुक्राणि अभ्यतपत् ( १ ) द्र ० म ० सं ० १.२३ ।

पृष्ठ 210

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 210 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०६८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २५.७ पञ्चमपञ्चिकायां ( तब प्रजापति ने ) उन ( भूः भुवः स्वः ) ज्योतियों को तपाया । अभितप्तेभ्यः तेभ्यः अभितप्त उनसे त्रयः वर्णाः अकार उकार मकारः अ, उ और म् - ये तीन वर्ण अजायन्त उत्पन्न हुए । तान् एकधा समभरत् उन वर्णों को एक में संयोजित किया । तद् एतद् ओम् इति वह यह ओम् है । तस्मात् इसी कारण ओमिति प्रणौति ओम् को मध्य में कहता है । ओमिति वै स्वर्गो लोकः ओम् - यह ( स्वर्गलोक की प्राप्ति का हेतु होने से ) स्वर्गलोक है और असौ यः तपति यह जो ( आदित्य ) तप रहा है, असौ ओमिति वह ओम् रूप है ॥ सा ० भा ० – ' तानि ' ' शुक्राणि ' व्याहृतित्रयरूपाणि ज्योतींषि सारोत्पादनाय पर्या-लोचितवान् । ‘ तेभ्यः ’ पर्यालोचितेभ्यः प्रजापतिसंकल्पाद् वर्णत्रयमजायत । तच्च त्रयम् ‘ एकधा ’ संयोजितवान् । ‘ तदेतद् ' एकोभूतं वर्णत्रयम् ' ओम् ' इत्येवं संपन्नम् । तस्मात् सर्वसारत्वाद्धोता यः प्रयोगमध्ये ' ओमिति ' प्रणवं करोति । सर्वप्रयोगसंग्रहार्था वीप्सा । सोऽयमोंकारः स्वर्गप्राप्तिहेतुत्वात् तदात्मकरूपः । तथा यः ‘ असौ ’ आदित्यस्तपति असा-वप्योंकारस्वरूपः । आदित्यप्राप्तेरप्योंकारसाधनत्वात् । ओंकारस्य सर्वफलहेतुत्वं कठा आमनन्ति — ' एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् " इति ॥ अथ प्रायश्चितं विधातुमुपयुक्तमुपाख्यानमाह— ( प्रायश्चितविधानार्थमुपयुक्तमुपाख्यानम् ) स प्रजापतिर्यज्ञमतनुत; तमाहरत्; तेनायजत; स ऋचैव होत्रमकरोद्, २ यजुषाऽऽध्वर्यवं, ' साम्नोद्गीथं यदेतत्त्रय्यै विद्यायै शुक्रं, तेन ब्रह्मत्वमकरोत् ॥ ३ ॥

हिन्दी— ( प्रायश्चित्त का विधान करने के लिए उपयुक्त उपाख्यान कह रहे हैं— ) सः प्रजापतिः उस प्रजापति ने यज्ञम् अतनुत यज्ञ का विस्तार किया । तम् आहरत् उस ( यज्ञ साधन ) को इकट्ठा किया, तेन अयजत उस ( यज्ञ - साधन ) से यजन किया । सः ऋचा एव होत्रम् अकरोत् उन्होंने ऋचा ( ऋग्वेद के मन्त्रों ) से होता ( ऋत्विक् ) का कर्म किया । यजुषा यजुष् ( मन्त्रों ) से आध्वर्यवम् अध्वर्यु ( ऋत्विक् ) का और साम्ना उद्गीथम् साम ( वेद के मन्त्र ) से उद्गाता ( ऋत्विक् ) का ( कर्म किया ) । एतत्त्रयैः ( १ ) कठ ० उप ० १.२.१६ । ( २ ) एतन्नियममूलकान्येवेदमाश्वलायनसूत्रम् —'तद् ये केचन छान्दोग्ये वाध्वर्यवे वा हौत्रामर्शाः संमाम्नाता न तान् कुर्यादकृत्स्नत्वाद्धौत्रयस्य ' – इति आश्व ० श्रौ ० ८.१३.३२ । ( ३ ) ‘ अध्वर्यप्रत्ययं तु व्याख्यानं कामकालदेशदक्षिणानां दीक्षोपसत् प्रसवसंस्थोत्थानानामेतावत्वं हविषामुच्चैरुपांशुतायां हविषा चानुपूर्वम् ' – - इति आश्व ० श्रौ ० ८.१३.३४ । ( ४ ) छन्दोगप्रत्ययं स्तोमः स्तोत्रियः पृष्ठं संस्थेति ' – इति आश्व श्रौ ० ८.१३.३३ ।