ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 241–250

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 241–250

पृष्ठ 241

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 241 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ षष्ठपञ्चिकायां द्वितीयोऽध्यायः [ अथ सप्तविंशोऽध्यायः ] प्रथमः खण्डः सायणभाष्यम्— ग्रावस्तोतोष्णीषसमावेष्टितमूर्धा मन्त्रैरन्यैरर्बुदसूक्तं विपृणक्ति । कियन्त्यो वाऽभिष्टवनीयाः कथमेताः सुब्रह्मण्याह्वानमितीह प्रवदन्ति ॥१ ॥

ग्रावस्तुत्सुब्रह्मण्याख्ययोर्ऋत्विजोः कर्तव्यमुक्त्वा मैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकनाम्नां होत्रकाणां शस्त्राणि विधातुमाख्यायिकामाह— ( मैत्रावरुणादिहोत्रकाणां शस्त्रविधानम् ) तत्राख्यायिकाद्वारा मैत्रावरुणशस्त्रविधानम् ) देवा वै यज्ञमतन्वत; तांस्तन्वानानसुरा अभ्यायन् यज्ञवेशसमेषां करिष्याम इति; तान् दक्षिणत उपायन्, यत एषां यज्ञस्य तनिष्ठममन्यन्त; ते देवा प्रतिबुध्य मित्रावरुणौ दक्षिणतः पर्योर्हस्ते मित्रावरुणाभ्यामेव दक्षिणतः प्रातः सवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नत; तथैवैतद् यजमाना मित्रा-वरुणाभ्यामेव दक्षिणतः प्रातः सवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नते; तस्मान् मैत्रावरुणं मैत्रावरुणः प्रातः सवने शंसति; मित्रावरुणाभ्यां हि देवा दक्षिणतः प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नत ॥ १ ॥

हिन्दी— ( अब मैत्रावरुण, ब्राह्मणाच्छंसी और अच्छावाक् नामक होत्रकों के शस्त्र का विधान करने के लिए आख्यायिका को कह रहे हैं— ) देवाः वै ( किसी समय ) देवताओं ने ही यज्ञम् अतन्वत यंज्ञ का विस्तार ( सम्पादन ) किया । असुराः असुर लोगों ने तन्वानान् तान् यज्ञ - सम्पादन करते हुए उन ( देवताओं ) की ओर अभ्यायन् आगमन किया । एषाम् इन देवताओं के यज्ञवेशसम् करिष्यामः यज्ञ को विनष्ट करेंगे इति इस उद्देश्य से दक्षिणतः दक्षिण की ओर से तान् उपायन् ( वे राक्षस ) उन ( देवताओं ) के समीप आये । यतः क्योंकि एषां यज्ञस्य इन ( देवताओं ) के यज्ञ का तनिष्ठम् अमन्यत यह अतिशय दुर्बल स्थान है - ऐसा सोचा ( क्योंकि सभी ऋत्विकों के आहवनीय इत्यादि स्थान में विद्यमान होने से दक्षिण की ओर का स्थान रक्षकविहीन था ) । ते देवाः उन देवताओं ने प्रतिबुध्य ( तस्कर रूप में आये हुए असुरों को ) जानकर मित्रावरुणौ मित्र

पृष्ठ 242

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 242 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ २७.१ षष्ठपञ्चिकायां ११००: ऐतरेयब्राह्मणम् और वरुण को दक्षिणतः पर्यौहन् दक्षिण ओर ( रक्षक ) बनाया । तब ते उन ( देवताओं ) ने प्रातःसवने प्रात: सवन में दक्षिणतः दक्षिण की ओर से मित्रावरुणाभ्याम् मित्र और वरुण के द्वारा असुररक्षांसि असुरों और राक्षसों को अपघ्नत दूर भगा दिया । तथैव उसी प्रकार ( अनुसरण करते हुए ) यजमाना: यजमान लोग प्रातः सवने प्रातःसवन में दक्षिणतः दक्षिण ओर से मित्रावरुणाभ्याम् मित्र और वरुण के द्वारा असुररक्षांसि असुरों और राक्षसों को उपघ्नते दूर भगा देते हैं । तस्मात् इसी कारण मैत्रावरुणः मैत्रावरुण ( नामक ऋत्विक् ) प्रातः सवने प्रातः सवन में मैत्रावरुणम् शंसति मैत्रवरुणशस्त्र का शंसन करता है; क्योंकि मित्रावरुणाभ्यां हि मित्र और वरुण के द्वारा ही देवाः देवताओं ने प्रातःसवने प्रातः सवन में दक्षिणतः दक्षिण ओर से असुरक्षांसि असुरों और राक्षसों को अपाघ्नत दूर भगाया था ॥ सा ० भा ० — यदा देवा यज्ञमकुर्वत, तदा ' तान् ' कुर्वाणान् देवान् असुरा अभित आगच्छन् । असुर शब्देन रक्षांस्यप्युपलक्ष्यन्ते । ' एषां ' देवानां ' यज्ञवेशसं ' यज्ञविधातं करिष्याम इत्यसुराणामभिप्रायः । ' एषां ' देवानां संबन्धिनो यज्ञोपलक्षितस्य देवयजनदेशस्य ‘ यतः ’ यस्मिन् दक्षिणदेशभागे ' तनिष्ठम् ' अतिशयेन तनुरूपमत्यन्तदुर्बलं स्थानमिदमित्यसुरा ‘ अमन्यन्त ’ । सर्वेषामृत्विजामाहवनीयादिदेशेष्ववस्थितत्वेन सदसो दक्षिणभागे, ' तान् ' देवान् असुरा ‘ उपायन् ’ प्राप्तवन्तः । ' ते ' देवाः तस्कररूपेण समागतान् असुरान् प्रतिबुध्य तस्मिन् दक्षिणतः ‘ मित्रावरुणौ ' द्वौ देवौ ' पर्यौहन् ' रक्षकत्वेनावस्थापितवन्तः । ततः ' ते ' देवाः मित्रावरुणाभ्यामेव धानुष्काभ्यामत्यन्तशूराभ्यां दक्षिणदेशे प्रातः सवनकाले तानसुरान् रक्षांसि चापाघ्नतापसारितवन्तः । तथैवेदानींतना अपि यजमानः प्रातः सवनकाले दक्षिणदेशे मित्रावरुणाभ्यामेव देवाभ्यामसुरान् रक्षांसि चापसारयन्ति । तस्मादपसारणार्थं मित्रावरुण-देवताकं ‘ आ नो मित्रावरुणा ’ - इत्यादिकं मैत्रावरुणाख्य - ऋत्विक्प्रातः सवने शंसेत् । यस्माद्देवा मित्रावरुणाभ्यामसारितवन्तः, तस्मात् मैत्रावरुणं शस्त्रं युक्तम् । उपाख्यानमुखेन मैत्रावरुणस्य शस्त्रं विधाय तथैव ब्राह्मणाच्छंसिनः शस्त्रं विधत्ते— ( उपाख्यानद्वारा ब्राह्मणाच्छंसिनः शस्त्रविधानम् ) ते वै दक्षिणतोऽपहृता असुरा मध्यतो यज्ञं प्राविशंस्ते देवाः प्रति-बुध्येन्द्रं मध्यतोऽदधुस्त इन्द्रेणैव मध्यतः प्रातः सवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नत; तथैवैतद् यजमाना इन्द्रेणैव मध्यतः प्रातः सवनेऽसुररक्षांस्यपघ्नते; तस्मादैन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसी प्रातः सवने शंसतीन्द्रेण हि देवा मध्यतः प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नत ॥ २ ॥

( १ ) ऋ ० ३.६.२.१६-१८ । ( २ ) द्र ० आश्व ० श्रौ ० ५.१०.२८ ।

पृष्ठ 243

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 243 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११०१ हिन्दी – ( उपाख्यान द्वारा मैत्रावरुणशस्त्र का विधान करके ब्रह्मणाच्छांसिनशस्त्र का विधान कर रहे हैं — दक्षिणतः अपहृताः ते असुराः दक्षिण की ओर से दूर भगाये गये वे असुर मध्यतो यज्ञं प्राविशन् ( प्राचीनवंश और सदस के ) मध्य से यज्ञ में प्रवेश किये । ते देवाः उन देवताओं ने प्रतिबुध्य ( प्रवेश किये हुए उन राक्षसों को ) जान कर इन्द्रं मध्यतोऽदधुः इन्द्र को मध्य से अवस्थित किया । ते उन ( देवताओं ) ने प्रातः सवने प्रातःसवन में इन्द्रेण एव इन्द्र के द्वारा ही मध्यतः यज्ञ के मध्य से असुररक्षांसि अपघ्नत असुरों और राक्षसों को दूर भगा दिया तथैव यजमानाः उसी प्रकार ( अनुसरण करते हुए ) यजमान लोग प्रातः सवने प्रातः सवन में इन्द्रेण इन्द्र के द्वारा मध्यतः यज्ञ के मध्य से असुररक्षांसि अपघ्नते असुरों और राक्षसों को दूर भगा देते हैं । तस्मात् इसी कारण प्रातःसवने प्रातः सवन में ऐन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसी शंसति इन्द्र सम्बन्धी ब्राह्मणाच्छंसी ( शस्त्र ) का शंसन करता है; क्योंकि इन्द्रेण हि इन्द्र द्वारा ही देवाः देवताओं ने प्रातः सवने प्रातःसवन में मध्यतः ( यज्ञ के ) मध्य से असुररक्षांसि असुरों और राक्षसों को अपाघ्नत दूर भगाया था । सा ० भा ० — ' ते ' दक्षिणदेशादपसारिता असुराः; प्राचीनवंशस्य सदसश्च मध्ये यज्ञ-भूमिं प्राविशन् । ‘ आ याहि सुषुमा हि ते ' - इत्यादिकम् ' इन्द्रदेवताकं शस्त्रम् ' । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ इदानीमच्छावाकस्य शस्त्रं विधत्ते— ( उपाख्यानद्वाराच्छावाकस्य शस्त्रविधानम् ) ते वै मध्यतोऽपहता असुरा उत्तरतो यज्ञं प्राविशंस्ते देवाः प्रतिबु-ध्येन्द्राग्नी उत्तरतः पर्यौहंस्त इन्द्राग्निभ्यामेवोत्तरतः प्रातःसवनेऽ-सुरक्षांस्यपाघ्नत; तथैवैतद् यजमाना इन्द्राग्निभ्यामेवोत्तरतः प्रातः-सवनेऽसुरक्षांस्यपघ्नते; तस्मादैन्द्राग्नमच्छावाकः प्रातःसवने शंसती-न्द्राग्निभ्यां हि देवा उत्तरतः प्रातः सवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नत ॥३ ॥

हिन्दी – ( अब अच्छावाक्शस्त्र का विधान कर रहे हैं - ) मध्यतोऽपहता ते असुराः ( यज्ञ के ) मध्यभाग से दूर भगाये गये वे असुरगण उत्तरतः यज्ञं प्राविशन् उत्तर की ओर से यज्ञ में प्रवेश किये । ते देवाः प्रतिबुध्य उन देवताओं ने ( उत्तर की ओर से प्रविष्ट हुए ( राक्षसों को ) जानकर उत्तरतः उत्तर की ओर इन्द्राग्नी पर्योहन् इन्द्र और अग्नि को ( यज्ञ की रक्षा के लिए ) नियुक्त किया । ते उन ( देवताओं ) ने प्रातःसवने प्रातःसवन में इन्द्राग्निभ्यामेव इन्द्राग्निं के द्वारा ही असुररक्षांसि अपाघ्नत असुरों ( राक्षसों को दूर ( १ ) ऋ ० ८.१७.१-३ । ( २ ) द्र ० आश्व ० श्री ० ५.१०.२८ ।

पृष्ठ 244

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 244 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११०२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २७.१ षष्ठपञ्चिकायां भगा दिया । तथैव उसी प्रकार अनुसरण करते हुए यजमानाः यजमान लोग प्रातः सबने प्रातःसवन में इन्द्राग्निभ्यामेव इन्द्र और अग्नि के द्वारा ही उत्तरतः उत्तर की ओर से असुररक्षांसि अपघ्नते असुरों और राक्षसों को दूर भगाते हैं । तस्मात् इसी कारण प्रातःसवने प्रातःसवन में ऐन्द्राग्न्यम् अच्छावाकः शंसति अच्छावाक इन्द्राग्नि से सम्बन्धित शस्त्र का शंसन करता है । हि देवाः क्योंकि देवताओं ने प्रातः सवने प्रांत: सवन में इन्द्राग्निभ्याम् इन्द्र और अग्नि के द्वारा उत्तरतः उत्तर की ओर से असुररक्षांसि अपाघ्नत असुरों और राक्षसों को भगाया था ॥ सा ० भा ० — ‘ इन्द्राग्नी आ गतं सुतम् " इत्यादिकम् ' ऐन्द्राग्नं ' शस्त्रम् ' । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ प्रातःसवनाभिमानी देवोऽग्निरित्येतमर्थं दर्शयति--( प्रातः सवनाभिमानीदेवप्रशंसा ) ते वा उत्तरतोऽपहता असुराः पुरस्तात् पर्यद्रवन्समनीकतस्ते देवाः प्रतिबुध्याग्नि पुरस्तात् प्रातः सवने पर्यौहंस्तेऽग्निनैव पुरस्तात् प्रातः -सवनेऽसुररक्षांस्यपाघ्नत; तथैवैतद् यजमाना अग्निनैव पुरस्तात् प्रातःसवनेऽसुररक्षांस्यपघ्नते, तस्मादाग्नेयं प्रातः सवनम् ॥४ ॥

हिन्दी— ( प्रात: सवन के अभिमानी देवता अग्नि हैं - इसको दिखला रहे हैं - ) उतरतोऽपहता ते असुराः उत्तर के ओर से भगाये गये वे असुर पुरस्तात् सामने ( पूर्वदिशा ) से समनीकतः युद्ध के लिए सेनासहित पर्यद्रवन् दौड़ने लगे । ते देवाः उन देवताओं ने प्रतिबुध्य ( युद्ध के लिए दौड़ते हुए उनको ) जानकर प्रातःसवने प्रातःसवन में पुरस्तात् पूर्व दिशा की ओर अग्निं पर्यौहन् अग्नि को नियुक्त किया । ते उन ( देवताओं ) ने प्रातःसवने प्रात: सवन में पुरस्तात् पूर्वदिशा में असुररक्षांसि अपाघ्नत असुर और राक्षसों को दूर भगा दिया । तथैव उसी प्रकार अनुसरण करते हुए यजमानाः यजमान लोग प्रातःसवने प्रात: सवन में अग्निना एव अग्नि के द्वारा ही पुरस्तात् पूर्व दिशा से असुररक्षांसि अपघ्नते असुर और राक्षसों को दूर भगाते हैं । तस्मात् इसी कारण आग्नेयं प्रातःसवनम् प्रातःसवन अग्नि से सम्बन्धित है । सा ० भा ० — ‘ ते ’ इन्द्राग्निभ्यामुत्तरतोऽपसारिता असुराः ' समनीकतः ’ सङ्ग्रामार्थं समीचीनसैन्यैर्युक्ताः, ‘ पुरस्तात् ’ यज्ञभूमेः पूर्वस्यां दिशि ' पर्यद्रवन् ' परितः प्राप्ताः । ‘ ते ’ देवाः, प्रतिबुध्येत्यादि पूर्ववत् । यस्मात् पूर्वस्यां दिशि रक्षकोऽग्निस्तस्मादिदं प्रातःसवन-मग्निसंबद्धं द्रष्टव्यम् ॥ ( १ ) ऋ ० ३.१२.१-३ । ( २ ) द्र ० आश्व ० श्री ५.१०.२८

पृष्ठ 245

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 245 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् : ११०३ वेदनं प्रशंसति-अप पाप्मानं हते य एवं वेद ॥ ५ ॥

हिन्दी – ( उपर्युक्त तथ्य के जानने की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह पाप्मानम् अपहते ( अपने ) पाप को विनष्ट कर देता है । प्रातःसवनाभिमानिनमग्निं प्रशस्य तृतीयसवनाभिमानिनो विश्वान् देवान् प्रशंसति— ( तृतीयसवनाभिमानीदेवप्रशंसा ) ते वै पुरस्तादपहता असुराः पश्चात् परीत्य प्राविशंस्ते देवाः प्रतिबुध्य विश्वान् देवानात्मानं पश्चात् तृतीयसवने पर्यौहंस्ते विश्वैरेव देवैरात्मभिः पश्चात् तृतीयसवनैऽसुररक्षांस्यपाघ्नत; तथैवैतद् यजमाना विश्वैरेव देवैरात्मभिः पश्चात् तृतीयसवनेऽसुरक्षांस्पघ्नते; तस्माद् वैश्वदेवं तृतीयसवनम् ॥ ६ ॥

हिन्दी - ( अब तृतीयसवन के अभिमानी देवता विश्वेदेवों की प्रशंसा कर रहे हैं— ) पुरस्ताद् अपहता ते असुराः वै पूर्व दिशा से दूर भागाये गये वे असुर पश्चात् परीत्य प्राविशन् पश्चिम की ओर आकर ( यज्ञ में ) प्रवेश किये । ते देवाः उन देवताओं ने प्रतिबुध्य ( पश्चिम ओर से प्रविष्ट हुए राक्षसों को ) जानकर तृतीयसवने तृतीयसवन में पश्चात् पश्चिम दिशा की ओर आत्मानं विश्वान् देवान् आत्मस्वरूप विश्वेदेवों को पयौहन् ( रक्षा के लिए ) नियुक्त किया । ते उन ( देवताओं ) ने तृतीयसवने तृतीयसवन में पश्चात् पश्चिम की ओर से आत्मभिः विश्वैरेव देवैः आत्मस्वरूप विश्वेदेवों के द्वारा असुररक्षांसि अपाघ्नत असुरों और राक्षसों को दूर भगा दिया । तथैव उसी प्रकार अनुसरण करते हुए यजमानाः यजमान लोग तृतीयसवने तृतीयसवन में पश्चात् पश्चिम की ओर से असुर-रक्षांसि अपघ्नते असुरों और राक्षसों को दूर भगाते हैं । तस्मात् इसी कारण वैश्वदेवं तृतीयसवनम् तृतीयसवन विश्वेदेवों से सम्बन्धित है ॥ सा ० भा ० — अग्निना प्राच्या दिशोऽपसारिता असुरा रक्षांसि च प्रतीच्यां दिशि परितो गत्वा यज्ञभूमिं प्राविशन् । देवाश्च प्रतिबुध्य विश्वान् देवांस्तृतीयसवनवेलायां प्रतीच्यां दिशि रक्षार्थं प्रेषितवन्तः । आत्मानमिति विश्वेषां देवानां विशेषणम्; ये प्रेरका देवाः तेषामात्म-भूतान् स्वशरीरवदत्यन्तमाप्तान् विश्वान् देवानित्यर्थः ' । तैर्विश्वैर्देवैरितरदेवात्मभूतैरसुराणां तृतीयसवने अपहतत्वाद् इदं तृतीयसवनं वैश्वदेवम् ॥ वेदनं प्रशंसति— अप पाप्मानं हते य एवं वेद ॥७ ॥

( १ ) द्र ० पा ० सू ० ७.३.३ ९ ' आत्मानम् ' - इति पदे शसः सुः ।

पृष्ठ 246

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 246 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ २७.१ षष्ठपञ्चिकायां ११०४: ऐतरेयब्राह्मणम् हिन्दी— ( इसके जानने की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह पाप्मानम् अपहते ( अपने ) पापों को दूर भगा देता है ॥ पुनरपि प्रदेशान्तरप्रवेशशङ्कां वारयितुमसुराणां सर्वात्मना विनाशं दर्शयति— ते वै देवा असुरानेवमपाघ्नत सर्वस्मादेव यज्ञात्, ततो वै देवा अभवन् पराऽसुराः ॥८ ॥

हिन्दी – ( अब असुरों के यज्ञ में प्रवेश की शङ्का के निवारण के लिए असुरों के सम्पूर्णरूप से विनाश को दिखला रहैं— ) ते वै देवाः उन देवताओं ने सर्वस्मादेव यज्ञात् सम्पूर्ण यज्ञ से ही असुरान् एवम् अपाघ्नत असुरों को इस प्रकार निकाल दिया । ततो वै देवाः अभवन् तब वे देवता हो गये पराऽसुराः तथा असुर पराभूत हो गये ॥ सा ० भा ० — उक्तक्रमेण सर्वतोऽपसारितेष्वसुरेषु देवाः शत्रुरहिता अभवन् । असुराश्च पराभूताः ॥ वेदनं प्रशंसति—– भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

हिन्दी— ( इसके जानने की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः है अस्य इस ( जानने वाले ) के द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः द्वेष पराभूत हो जाते हैं और आत्मना भवति स्वयं ( शत्रुरहित करता है ) । सा ० भा ० — ‘ आत्मना ’ स्वेनैव रूपेण शत्रुरहितेन पराभवति ॥ उपाख्यानमुपसंहरति-एवं वेद जो इस प्रकार जानता करने वाले पापात्मा शत्रु परा होकर ) ( समृद्धि को प्राप्त सुखी भवति । द्वेषी तु पाप्मा ते देवा एवं क्लृप्तेन यज्ञेनापासुरान् पाप्मानमघ्नताजयन् स्वर्गं लोकम् ॥ १० ॥

हिन्दी— ( अब उपाख्यान का उपसंहार कर रहे हैं— ) ते देवाः उन देवताओं ने एवं क्लृप्तेन यज्ञेन इस प्रकार सम्पादित यज्ञ के द्वारा असुरान् पाप्मानम् अपघ्नत पापरूपी असुरों को दूर भगा दिया और स्वर्गं लोकम् अजयन् स्वर्ग लोक को जीत ( प्राप्त कर ) लिया ॥ सा ० भा ० – ‘ एवं ' पूर्वोक्तप्रकारेण क्लृप्तेन ' मित्रावरुणदिभिर्दक्षिणादिदेशविशेषेषु रक्षितो यो यज्ञस्तेन पापरूपानसुरानपहत्य देवाः स्वर्गं लोकं प्राप्नुवन् ॥ ( १ ) क्लृप्तेन = सुसम्पूर्णेन । इति षड्गुरुशिष्यः ।

पृष्ठ 247

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 247 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११०५ वेदनं तत्पूर्वकमनुष्ठानं च प्रशंसति— अप ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं हते; जयति स्वर्गं लोकं य एवं वेद, यश्चैव विद्वान् सवनानि कल्पयति ॥ ११ ॥

हिन्दी – ( इसके वेदनपूर्वक अनुष्ठान की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है यः च विद्वान् और जो इस प्रकार जानने वाला सवनानि कल्पयति ( तीनों ) सवनों को सम्पादित करता है, वह द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम् द्वेष करने वाले पापरूप शत्रुओं को अपहते दूर भगा देता है और स्वर्गं लोकं जयति स्वर्गलोक को प्राप्त करता है ॥ सा ० भा०- -सवनगतानां होत्रकाणां मैत्रावरुणादिशस्त्रसंपादनमेव सवनकल्पनम् ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये षष्ठपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( सप्तविंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥१ ॥ ( ४ ) ( १ ९ १ )

॥। इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के सत्ताइसवें अध्याय के प्रथम खण्ड को ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ द्वितीयः खण्डः सा ० भा ० - -अथ तेषां होत्रकाणामहर्गणेषु शस्त्रेषु प्रकारविशेषं विधत्ते— ( होत्रकाणामहर्गणेषु शस्त्रेषु प्रकारविशेषविधानम् ) स्तोत्रियं स्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति प्रातः सवने, ऽहरेवं तदह्वोऽनुरूपं कुर्वन्त्यवरेणैव तदह्वा परमहरभ्यारभन्ते ॥ १ ॥

हिन्दी— ( पृष्ठ षडह इत्यादि अहः गणों के ) प्रातः सवने प्रातः सवन में स्तोत्रियम् ( परवर्ती दिन के ) स्तोत्रिय ( तृच ) को स्तोत्रियस्य ( पूर्ववर्ती दिन के ) स्तोत्रिय तृच के अनुरूपं कुर्वन्ति अनुरूप करते हैं । तत् इस प्रकार अह्नः अनुरूपं कुर्वन्ति इस प्रकार परवर्ती ( द्वितीय ) दिन को ( पूर्ववर्ती प्रथम दिन के ) अनुरूप करते हैं । इस प्रकार अवरेण एव अह्ना पूर्ववर्ती दिन से परमहः परवर्ती दिन को आरम्भन्ते आरम्भ करते हैं ॥ सा ० भा०- पृष्ठ्यषडहादिष्वहर्गणेषु बहून्यहानि विद्यन्ते । तेषु प्रातःसवने द्वितीय-स्याह्नो यः स्तोत्रियस्तृचः, तं तृचं प्रथमेऽहनि स्तोत्रियस्य तृचस्यानुरूपं कुर्युः । सामगा यस्मिंस्तृचे स्तोत्रं कुर्वन्ति, स तृचः ' स्तोत्रियः ', तस्य स्तोत्रियस्य च्छन्दोदेवतादिना सदृशोऽन्यो ऐ.ब्रा. उ: १६

पृष्ठ 248

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 248 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११०६: ऐतरेय ब्राह्मणम् [ २७.२ षष्ठपञ्चिकायां यस्तृच:, स: ‘ अनुरूप: ’ । तथा सति सर्वेष्वहः स्वेकैकस्मिंस्तृचे सामगाः स्तोत्रं कुर्वन्ति । ते सर्वे तृचाः स्तोत्रियाः । तत्र सर्वत्रोत्तरदिनगतं स्तोत्रियं पूर्वदिने स्तोत्रियस्यानन्तरभाविन-मनुरूपं कुर्यात् । अयं च नियमो होत्रकाणां शस्त्रेषु प्रातः सवने द्रष्टव्यः । एवं सत्युत्तरमहरेव पूर्वस्याह्वोऽरूपं कुर्वन्ति । ‘ तत् ' तथा सति ' अवरेणैव ' अतीतेनैव पूर्वेणाह्ना ‘ परम् ’ उत्तरमहरभिमुखीकृत्य ‘ आरभन्ते ' ' उपक्रमन्ते ॥ माध्यंदिनसवनेऽप्यस्य न्यायस्य प्रसक्तौ तं निषेधति— अथ तथा न मध्यंदिने, श्रीर्वै पृष्ठानि तानि तस्मै न तत्स्थानानि, यत्स्तोत्रियं स्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्युः ॥ २ ॥

हिन्दी - अथ न तथा मध्यन्दिने इस प्रकार ( यह अनुरूप करना ) मध्यन्दिनसवन में नहीं होता 1 । श्रीः वै पृष्ठानि ( क्योंकि मध्यन्दिनसवन के ) पृष्ठस्तोत्र ( श्रीरूप से उद्गाताओं द्वारा गाये जाने के कारण ) श्रीरूप ( समृद्धिरूप ) हैं । तस्मै उस ( पृष्ठस्तोत्र ) के लिए तानि स्थानानि न ( मध्यान्दिनसवन में ) वे स्थान नहीं है, यत् स्तोत्रियम् जो ( प्रात: सवन में परवर्ती दिन ) स्तोत्रिय को स्तोत्रियस्य ( पूर्ववर्ती दिन के ) स्तोत्रिय के अनुरूपं कुर्युः अनुरूप करते हैं ॥ सा ० भा ० — ‘ अथ ' प्रातः सवनानन्तरं माध्यंदिने ' तथा न ' तेन पूर्वोक्तप्रकारेण न कुर्यादिति शेषः । तत्र हेतुः - — श्रीर्वै पृष्ठानीति । यानि मध्यंदिनसवने पृष्ठस्तोत्राणि, तानि ‘ श्रीर्वै ’ संपद्रूपाण्येव; श्रीरूपत्वेन सामगैः स्तुतत्वात् । न हि श्रीरूपाणां स्वतन्त्राणा-मन्यानुवृत्तित्वलक्षणमनुरूपत्वं युक्तम् । तस्मात् ' तानि ' पृष्ठस्तोत्राणि ' तस्मै ' तस्मिन् मा-ध्यंदिने सवने ‘ तत्स्थानानि ' प्रातः सवनस्थानानि न भवन्ति, तत्सदृशानि न भवन्तीत्यर्थः । प्रातःसवने ह्युत्तरदिनगतं स्तोत्रियं पूर्वदिनगतस्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति । ' यत् ' यस्मात्कारणाद-त्रापि तथा कुर्युः, तादृशं कारणं नास्ति; तुल्यच्छन्दस्त्वादीनामभावात् । ‘ तस्मात् ’ पृष्ठस्तोत्राणां पूर्वोत्तरदिनेषु सादृश्याभावात् प्रातः सवनन्यायोऽत्र न घटते ॥ माध्यंदिनसवनन्यायं तृतीयसवनेऽतिदिशति— तयैव विभक्त्या तृतीयसवने न स्तोत्रियं स्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वन्ति ॥ ३ ॥

हिन्दी — तया एव विभक्त्या उसी प्रकार से तृतीयसवने तृतीयसवन में स्तोत्रियम् ( परवर्ती दिन के ) स्तोत्रिय को स्तोत्रियस्य ( पूर्ववर्ती दिन के ) स्तोत्रिय के अनुरूपं न कुर्वन्ति अनुरूप नहीं करते हैं । ( १ ) ( i ) ‘ श्व: ' इति शेष: । सूत्र्यते ( आश्व ० श्रौ ० ७.२.७,६ ) हि — ' तेषां यस्मिन् स्तुवीरन् स स्तोत्रियः । यस्मिञ्छवस्सोऽनुरूप: - इति । स्तोत्राद् घः छान्दसः । ( ii ) अपरेण = नञ्पूर्वभूतेन । परम् = उत्तरम्; अभ्यारभन्ते = सम्बध्नन्ति । इति षड्गुरुशिष्यः । ' अपरेण ' इति षड्गुरुशिष्यसम्मतोऽयं पाठः ।

पृष्ठ 249

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 249 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११०७ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये षष्ठपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( सप्तविंशाध्याये ) द्वितीयः खण्डः || २ ॥ ( ५ ) ( १ ९ २ ) ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के सत्ताइसवें अध्याय के द्वितीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ तृतीयः खण्डः सा ० भा ० — होत्रकाणां स्तोत्रियानुरूपमुक्त्वा आरम्भणीया ऋचो विधत्ते— ( आरम्भणीयविधानम् ) अथात आरम्भणीया एव ॥१ ॥

हिन्दी — ( अब आरम्भणीय ऋचाओं को कह रहे हैं - ) अथातः अब ( होत्रकों के स्तोत्रिय को अनुरूपीकरण के कहने के बाद ) यहाँ से आरम्भणीयाः एव आरम्भणीय · ऋचाओं को ( विधान का विधान किया जा रहा है ) । सा ० भा ० – ‘ अथं ' स्तोत्रियानुरूपानन्तरम्, यस्माच्छस्त्रस्योत्तरभाविन आरम्भो युक्तः, ‘ अतः ’ अस्मात्कारणाद्’आरम्भणीयाः ' ऋचो विधीयन्ते । ' एवं ' कारोऽहर्गणेषु चोदकप्राप्ताया ' ऋचो व्यावृत्त्यर्थः ॥ ' ‘ तत्र मैत्रावरुणाख्यस्य होत्रकस्य आरम्भणीयां दर्शयति— ( मैत्रावरुणस्य शस्त्रस्याम्भणीयविधानम् ) ऋजुनीति नो वरुण इति मैत्रावरुणस्य, मित्रो नयतु विद्वानिति, प्रणेता वा एष होत्रकाणां यन्मैत्रावरुणस्तस्मादेषा प्रणेतृमती भवति ॥ २ ॥

हिन्दी – ( मैत्रावरुण नामक होत्रक के आरम्भणीय ऋचा को दिखला रहे हैं- ) ‘ ऋजुनीति नो वरुण ' इति मैत्रावरुणस्य यह मैत्रावरुण ( शस्त्र की आरम्भणीय ऋचा है ) । ( इसका द्वितीय पाद ) ' ‘ मित्रो नयतु विद्वान् ' ( प्रणेता वाचक नयतु ' = ले जाना शब्द से युक्त है । यद् मैत्रावरुणंः जो मित्र और वरुण है, एषः यह होत्रकाणां प्रणेता वे होत्रकों के प्रणेता ( प्रवर्तक ) हैं । तस्मात् इसी कारण एषा यह ( ऋचा ) प्रणेतृमती भवति प्रणेतृ-वाचक शब्द ( नयति ) से युक्त होती है । सा ० भा ० — ‘ ऋजुनीती ’ – इत्यस्यामृचि ' मित्रो नयत्विति द्वितीयः पादः । तत्र नयत्विति ( १ ) ऋ ० १.९ ०.१ ।

पृष्ठ 250

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 250 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११०८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २७.३ षष्ठपञ्चिकायां प्रणेतृवाचकं पदं दृश्यते । मैत्रावरुणश्च होत्रकाणां प्रणेता ‘ प्रवर्तकः ’ तस्मादृगेषा प्रणेतृवाचकशब्दवती भवति; तच्च युक्तमित्यर्थः ॥ अन्यस्यां आरम्भणीयां विधत्ते—-( ब्रह्मणाच्छंसिनः शस्त्रस्याम्भणीयविधानम् ) ' इन्द्रं वो विश्वतस्परीति ' ब्रह्मणाच्छंसिनो हवामहे जनेभ्य इतीन्द्र-मेवैतयाऽहरहर्निह्वयन्ते ॥ ३ ॥

हिन्दी – ( अब ब्राह्मणाच्छंसीशस्त्र की आरम्भणीय ऋचा को कह रहे हैं— ) ' इन्द्रं वो विश्वतस्परि ' इति ब्राह्मणाच्छंसिनः ब्राह्मणाच्छंसी ( शस्त्र ) की ( आरम्भणीय ऋचा है ) । ( इसका द्वितीय पाद ) ‘ हवामहे जनेभ्यः ' आह्वान वाचक है, अत: एतया इस ( ऋचा ) से इन्द्रमेव इन्द्र का ही ' अहरहः निह्वयन्ते ' प्रतिदिन आह्वान करते हैं । सा ० भा ० — ‘ इन्द्रं वः ' इत्यस्यामृचि ' हवामह इति द्वितीयः पादः । तत्राह्वानवाचिनः शब्दस्य विद्यमानत्वात् ‘ एतया ' ऋचा प्रतिदिनमिन्द्रं नितरामाह्वयन्ते ॥ वेदनं प्रशंसति— न हैषां विहवेऽन्य इन्द्रं वृङ्क्ते, यत्रैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्येताम-हरहः शंसति ॥ ४ ॥

हिन्दी — ( इस तथ्य के जानने की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्र एवं विद्वान् जहाँ इस प्रकार जानने वाला ब्रह्मणाच्छंसी ब्रह्मणाच्छंसी एनाम् इस ऋचा का अहरहः शंसति प्रतिदिन शंसन करता है, एषाम् उन ( यजमानों ) के विहवे आह्वानयुक्त यज्ञ में अन्यः कोई अन्य ( शत्रु ) इन्द्रम् इन्द्र को न ह वृक्ते निराकरण करने में समर्थ नहीं होता । सा ० भा ० – ‘ एवं विद्वान् ' इन्द्राह्वानप्रतिपादेकयमृगिति विद्वान्, यत्र शंसति, तस्मिन् ‘ एषां ’ यजमानानां संबन्धिनि ‘ विहवे ' विशेषेणाह्वानयुक्ते यज्ञे ' अन्यः ' कश्चिच्छत्रुरिन्द्रं ‘ न ह नैव वृङ्क्ते’२ वर्जयति, एतदीये यज्ञे इन्द्रागमनं निराकर्तुं न शक्नोतीत्यर्थः ॥ अन्यस्यारम्भणीयां विधत्ते-( अच्छावाकशस्त्रस्यारम्भणीयविधानम् ) यत्सोम आ सुते नर इत्यच्छावाकस्येन्द्राग्नी अजोहवुरितीन्द्राग्नो ( १ ) ऋ ० १.७.१० । ( २ ) ( i ) ‘ वृजि स्वीकरणार्थो रुधादिः । ' ह्नः संप्रसारणं च न्यभ्युपविषु ' ( पा ० सू ० ३.३.७२ ) इत्यप् ’ — इति षड्गुरुशिष्यः । ( ii ) वस्तुतः धातुपाठे वर्जनार्थं एव रुधादिः परस्मैपदी । ' वृणक्ति ' इत्येव रुधादित्वे रूपम्; ' वृणक्ति ' इत्येव रुधादित्व रूपम्; वृङ्क्ते इत्यपि वर्जनार्थकस्यैव वृजादेरादिकस्य ं रूपम् ।