ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 271–280

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 271–280

पृष्ठ 271

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 271 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११२ ९ मध्विति होता यजतीन्द्र त्वा वृषभ वयमिति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिरितरे; कथं तेषामैन्द्रयो भवन्तीति ॥ १ ॥

हिन्दी - ( प्रश्न - ) अथ इस ( उन्नीयमान सूक्त के विषय में विचार करने ) के बाद आह किसी ब्रह्मवेत्ता ने कहा ( प्रश्न किया ) - यद् ऐन्द्रो वै यज्ञः जब यज्ञ इन्द्र देवता से सम्बन्धित है अथ कस्मात् तो किस कारण से प्रातः सवने प्रातः सवन में द्वौ एव ( अन्य ऋत्विजों को छोड़कर केवल दो ही ( ऋत्विक ) होता चैव ब्राह्मणाच्छंसी च होता और ब्राह्मणाच्छंसी प्रस्थितानाम् प्रस्थित ( आज्याहुतियों ) का प्रत्यक्षात् प्रत्यक्ष रूप से ऐन्दीभ्याम् इन्द्र से सम्बन्धित दो ( सूक्तों ) से यजतः यजन करते हैं । ' इदं ते सोम मधु ' इति इत्यादि ( ऋचा ) से होता यजति होता यजन करता ( याज्या करता ) है और ' इन्द्र त्वा वृषभं वयम् ' इति इस ऋचा से ब्राह्मणाच्छंसी ब्राह्मणाच्छंसी ( नामक ऋत्विक् यजन करता है ) । इतरे ( इन दोनों ऋत्विकों से ) अन्य ( पाँच - मैत्रावरुण, पोता, नेष्टा, आग्नीध्र और अच्छावाक नामक ऋत्विक् ) नानादेवत्याभिः अनेक देवताओं वाली ऋचाओं से ( यजन करते हैं ) तेषाम् उन ( अवशिष्ट पाश्च इत्यादि ऋत्विकों ) की ऋचाएँ कथम् किस प्रकार से ऐन्द्र्यः भवन्ति इन्द्र से सम्बन्धित होती हैं ॥ सा ० भा ० – ‘ अथ ' उन्नीयमानसूक्तनिर्णयानन्तरं कश्चिद्ब्रह्मवादी चोद्यमाह । यस्मा-त्कारणात् यज्ञ ‘ ऐन्द्रो वै ’ इन्द्रदेवताक एव । तथैवं सति सर्वेषामृत्विजामिन्द्रदेवताका एव याज्या अपेक्षिताः । अत्र तु प्रस्थितसोमानां यागे प्रातः सवनकालीने होतृब्राह्मणाच्छंसिनौ द्वावेव ‘ प्रत्यक्षात् ’ श्रोत्रप्रत्यक्षेण वा श्रूयमाणाभ्यामिन्द्रदेवताकाभ्यामृग्भ्यां यजतः, न त्वितरे । ' इदं ते सोम्यमिति ' होतुर्याज्या । तस्यास्तृतीयपादे ' जुषाण इन्द्रेति ' प्रत्यक्ष एवेन्द्रशब्दः श्रूयते । ' इन्द्र त्वा वृषभं वयमिति ' ' ब्राह्मणाच्छंसिनो याज्या । तत्र स्पष्ट एवेन्द्रशब्दः । ' इतरे ' पञ्चर्त्विजो ‘ नानादेवत्याभिः’ऋग्भिर्यजन्ति । तेषामृत्विजां ता ऋचः कथमिन्द्रदेवताका भवन्ति? इति चोद्यम् । तत्र पञ्चानामृत्विजां याज्यास्विन्द्रदेवताकत्वं संपादनीयम् ॥ तत्रैकस्यां याज्यायां तत्संपादयति-( मैत्रावरुणस्य याज्यायामिन्द्रदेवत्वसम्पादनम् ) ' मित्रं वयं हवामह इति मैत्रावरुणो यजति; वरुणं सोमपीतय इति, यद्वै किंच पीतवत् पदं, तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति ॥ २ ॥

हिन्दी – ( मैत्रावरुण ऋत्विक् की याज्या में इन्द्र के देवता होने का निरूपण कर रहे हैं— ) ( उत्तर- ) ‘ मित्रं वयं हवामहे ' इस ऋचा से मैत्रावरुणः यजति मैत्रावरुण ( नामक ( १ ) ऋ ० ८.६५.८ । आश्व ० श्रौ ० ५.५.१८; शाङ्खा ० श्रौ ० ७.४.३; तु ० कौ ० ब्रा ० २८.३; गो ० ब्रा ० ७.२० । ( २ ) ऋ ० ३.४०.१ । आश्व ० श्रौ ० ५.५.१८; शाङ्खा ० श्रौ ० ७.४.७ ।

पृष्ठ 272

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 272 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११३०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २८.२ षष्ठपञ्चिकायां ऋत्विक् ) यजन ( याज्या ) करता है । ( उस ऋचा के द्वितीय पाद ' वरुणं सोमपीतये ' में यत् किञ्च जो कुछ भी पीतवत् पदम् पीत से युक्त शब्द है, तद् ऐन्द्रं रूपम् वह ( इन्द्र के सोमप्रिय होने के कारण ) इन्द्र से सम्बन्धित रूप है । तेन उस ( पीत से युक्त शब्द ) के द्वारा इन्द्रं प्रीणाति इन्द्र देवता को प्रसन्न करता है ॥ सा ० भा ० — मैत्रावरुणस्य ' मित्रं वयमिति येयं याज्या, तस्यां वरुणमित्यादिकं द्वितीयपादे ‘ पीतवत् ’ पिबतिधातुयुक्तं यत्किचित्पदमस्ति, तदिन्द्रसम्बन्धि रूपम्, इन्द्रस्य सोमपानप्रियत्वात् । ‘ तेन ' हि पीतवत्पदेनेन्द्रं परितोषयति ।ः पोतुर्याज्याया ऐन्द्रत्वं दर्शयति ---( पोतुर्याज्यायामैन्द्रत्वम् ) ' मरुतो यस्य हि क्षय इति पोता यजति स सुगोपातमो जन इतीन्द्रो वै गोपास्तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति ॥ ३ ॥

हिन्दी – ( पोता नामक ऋत्विक् की याज्या में इन्द्र के देवता होने का निरूपण कर रहे हैं— ) ‘ मरुतो यस्य हि क्षये ' इति इस ( ऋचा ) से पोता यजति पोता ( नामक ऋत्विक् ) यजंन ( याज्या ) करता है । ( उस ऋचा के द्वितीय पाद ) ' स सुगोपतमो जनः ' में ( प्रयुक्त ‘ गोपा ' इन्द्र का सूचक है ) क्योंकि इन्द्रो वै गोपा इन्द्र ही गोपा ( रक्षक ) है तद् ऐन्द्रं रूपम् वह ( गोपा शब्द ) इन्द्र का ही रूप है, अतः तेन उस ( गोपा शब्द ) से इन्द्रं प्रीणाति इन्द्र को प्रसन्न करता है । सा ० भा०- –‘मरुतः ' इत्यस्यां ’ याज्यायां तृतीयपादे ' गोपा ' शब्देनेन्द्रोऽभिधीयते । गोप्तृत्वं रक्षकत्वमिन्द्रसम्बन्धि रूपम्, तेनेन्द्रस्य प्रीतिः ॥ नेष्टुर्याज्याया ऐन्द्रत्वं संपादयति— ( नेष्टुर्याज्यायामैन्द्रत्वम् ) ' अग्ने पत्नीरिहा वहेति नेष्टा यजति; त्वष्टारं सोमपीतय इतीन्द्रो वै त्वष्टा, तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति ॥ ४ ॥

हिन्दी – ( नेष्टा नामक ऋत्विक् के याज्या में इन्द्र के देवता होने का निरूपण कर रहें हैं— ) ‘ अग्ने पत्नीरिहा वह ' इति इस ऋचा से नेष्टा यजति नेष्टा ( नामक ऋत्विक् ) यजन ( याज्या ) करता है । ( इस़ ऋचा के तृतीय पाद ) ' त्वष्टारं सोमपीतये ' इति यहाँ इन्द्रो वै त्वष्टा इन्द्र ही त्वष्टा है, तद् ऐन्द्रं रूपम् वह ( त्वष्टा शब्द ) इन्द्र का रूप है । तेन उस ( त्वष्टा शब्द ) से इन्द्रं प्रीणाति इन्द्र को प्रसन्न करता है । ( १ ) ऋ ० १.२३.४ । शाङ्खा " ० श्री ० ७.४.६ । ( २ ) ऋ ० १.८६.१ । शाङ्खा ० श्रौ ० ७.४.८ । र

पृष्ठ 273

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 273 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११३१. सा ० भा ० – ‘ अग्ने पत्नीः ' इत्यस्या ' याज्यायाः तृतीयपादे शत्रूणां तनूकरणाद् इन्द्रस्य त्वष्टृत्वम् ॥ आग्नीध्रस्य याज्याया ऐन्द्रत्वं संपादयति— ( आग्नीग्रस्य याज्यायामैन्द्रत्वम् ) ‘ उक्षान्नाय वशान्नायेत्याग्नीध्रो ' यजति, सोमपृष्ठाय वैवेधास्तदैन्द्रं रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति ॥५ ॥

हिन्दी - ( आग्नीघ्री की याज्या के इन्द्र देवता से सम्बन्धित रहे हैं — ) ' उक्षान्नाय वशान्नाय ' इत्याग्नीघ्रः यजति इस ऋचा ऋत्विक् ) यजन ( याज्या ) करता है । ( इस ऋचा के द्वितीय पाद ) ' इन्द्र वै वेधा इन्द्र ही वेधा है । तद् ऐन्द्रं रूपम् वह ( वेधा शब्द ) यस्त्वष्टा, स एवेन्द्रः; वेधस इतीन्द्रो होने का निरूपण कर से आग्नीध्र ( नामक सोमपृष्ठाय वेधसे ' में इन्द्र का उपलक्षक है अतः तेन इन्द्रं प्रीणाति उस ( वेधा शब्द ) से इन्द्र को प्रसन्न करता है ॥ सा ० भा ० — ' उक्षान्नायेति ' याज्यायाः द्वितीयपादे यो वेधाः, स एवेन्द्रः, इन्द्रस्य जगद्व्यवस्थाविधायकत्वेन वेधःशब्दवाच्यत्वात् ॥ अच्छावाकस्य याज्याया ऐन्द्रत्वं संपादयति-( अच्छावाकस्य याज्यायामैन्द्रत्वम् ) ' प्रातर्यावभिरा गतं देवेभिर्जेन्यावसू, इन्द्राग्नी सोमपीतय इति स्वयं समृद्धाऽच्छावाकस्य ॥ ६ ॥

हिन्दी - ( अब अच्छावाक नामक ऋत्विक् की याज्या में इन्द्र के देवता होने का निरूपण कर रहे हैं— ) ' प्रातर्यावभिरा गतं देवेभिर्जेन्या वसू, इन्द्राग्नी सोम पीतये ' अर्थात् हे इन्द्र और अग्नि! शत्रु का धन जीतकर आप दोनों प्रातः सवन में आने वाले देवों के साथ सोमपान करने के लिए आइए ' इति यह ( ऋचा ) अच्छावाकस्य अच्छावाक ( नामक ऋत्विक् की याज्या है ) जिसमें ( प्रत्यक्ष रूप से इन्द्र शब्द होने से ) स्वयं समृद्धा अपने में समृद्ध है ॥ सा ० भा ० — हे इन्द्राग्नी ‘ जेन्यावसू ' जेन्यं जेतव्यं वसु धनं ययोस्तौ तादृशौ भूत्वा ‘ प्रातर्यावभिः ’ प्रातःसवनगामिभिः देवेभिः देवैः सह ' सोमपीतये ' सोमपानार्थम् ‘ आगतम् ’ आगच्छतम् । अस्यामृचि ‘ इन्द्राग्नी ' श्रवणेऽपि इन्द्रशब्दस्य प्रत्यक्षस्य विद्यमानत्वात् स्वयमेवेन्द्रत्वाय ‘ समृद्धा ’ संपूर्णा न त्वैन्द्रत्वं संपादनीयमस्ति ' ॥ ( १ ) ऋ ० १.२२.९। शाङ्खा ० श्रौ ० ७.४.९। ( २ ) ऋ ० ८.४३.११ । आश्व ० श्रौ ० ५.५.१८; शाङ्खा ० श्रौ ० ७.४.१० । ( ३ ) ऋ ० ७.३८.७ । आश्व ० श्री ० ५.५.१८; शाङ्खा ० श्रौ ० ७.४.१० ।

पृष्ठ 274

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 274 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११३२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २८.२ षष्ठपञ्चिकायां ऋचां संपादितमैन्द्रत्वं निगमयति— एवमु हैता ऐन्द्रयो भवन्ति ॥७ ॥

हिन्दी — एवम् उ ह इस प्रकार से एताः ये सभी ( ऋचाएँ ) ऐन्द्रयः भवन्ति इन्द्र देवता से सम्बन्धी हैं । तास्वृक्षु देवतान्तरप्रीतिं दर्शयति— यन्नानादेवत्यास्तेनान्या देवताः प्रीणाति ॥ ८ ॥

हिन्दी — ( उन ऋचाओं अन्य देवताओं की भी प्रसन्नता को दिखला रहे हैं— ) यद् नानादेवत्याः जो ( ये ऋचाएँ ) अनेक देवताओं वाली हैं तेन ( इस कारण ) इससे अन्याः देवताः प्रीणाति अन्य देवताओं को भी प्रसन्न करता है । सा ० भा ० — मित्रावरुणौ मरुतोऽग्निर्वेधा इन्द्राग्नी इत्येताभिः ‘ नानादेवताभिः ' युक्ता

ऋच इति यदस्ति, तेनेन्द्रव्यतिरिक्ता देवतास्तोषयति ।

तत्रत्यं छन्दः प्रशंसति-यदु गायत्र्यस्तेनाग्नेय्यः ॥ ९ ॥

हिन्दी— ( उन ऋचाओं के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं — ) यदु गायत्र्यः जो ये ( ऋचाएँ ) गायत्री छन्द वाली है तेन इस कारण से आग्नेयः ( ये ऋचाएँ ) अग्नि देवता से भी सम्बन्धित है ॥ सा ० भा ० — अग्निगायत्र्योः प्रजापतिमुखजत्वसम्बन्धाद् ' गायत्रीछन्दसां तासामग्नि-देवताकत्वं संपद्यते ॥ उक्तां प्रशंसां निगमयति— एतदु हैताभिस्त्रयमुपाप्नोति ॥ १० ॥

हिन्दी — एतंद् उ ह इस प्रकार एताभिः इन ( ऋचाओं ) से त्रयम् उपाप्नोति तीनों देवताओं से सम्बन्ध स्थापित करता है ॥ सा ० भा ० – ‘ एताभिर्ऋग्भिरेतदु ह ' पूर्वोक्तमेव ' त्रयं ' त्रिविधदेवतासंबन्धत्वं प्राप्नोति । तत्र तत्र प्रतीयमाननानाविधदेवताकत्वं, पूर्वोक्तरीत्या संपादितमैन्द्रत्वं, गायत्रीद्वारेणाग्नेयत्वं चेति त्रयं वेदितव्यम् ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये षष्ठपञ्चिकायां तृतीयाध्याये ( अष्टाविंशाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥२ ॥ ( १० ) ( १ ९ ७ )

( १ ) तै ० सं ० ७.१.१.४, द्र ० १ भा ० पृ ० १७ ।

पृष्ठ 275

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 275 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११३३ ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के अट्ठारहवें अध्याय के द्वितीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्ता ॥ अथ तृतीयः खण्डः सा ० भा०-- अथ माध्यंदिन उन्नीयमानसूक्तं विधत्ते — ( माध्यन्दिनसवनगतोन्नीयमानसूक्तविधानम् ) ' असावि देवं गोॠजीकमन्थ ' इति मध्यंदिन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाह; वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीर्मद्वती रूपसमृद्धाः ॥ १ ॥

हिन्दी— ( अब मध्यन्दिनसवन मे उन्नीयमान सूक्त का विधान कर रहे हैं— ) माध्यन्दिने मध्यन्दिनसवन में ( अध्वर्यु द्वारा प्रैष किये जाने पर मैत्रावरुण नामक ऋत्विक् को ) ‘ असावि देवं गो ऋजीकमन्ध ' इति इस ( सूक्त ) का उन्नीयमानेभ्य उन्नीयमान ( होम से पूर्ण किये जाने वाले चमसों ) के लिए अन्वाह अनुवाचन करता है । ( यह सूक्त ) वृषण्वती वृषण शब्द से युक्त, पीतवती पा धातु से युक्त, सुतवती सुत शब्द से युक्त और मद्वती मद् शब्द से युक्त है ( अत: विवक्षित अर्थ होने के कारण ) रूप से समृद्ध हैं ॥ सा ० भा ० — माध्यंदिने सवने अध्वर्युणा प्रेषितो ' असावि देवम् ' इत्यादिकं ’ सूक्तमनुब्रूयात् । तत्रत्या ऋचः वृष - पीत - सुत - मद - शब्दोपेताः । पूर्वत्र ‘ दश मध्यंदिनेऽ-न्वाहेति ' संख्यैवोक्ता, न तु सूक्तं दर्शितम् । अत्र तु ' असावि देवमिति ' सूक्तं प्रदर्श्यते । अस्य सूक्तस्य द्वितीयस्यामृचि ' वृषणो नृषाचः ' इति वृषण्वच्छब्दः श्रुतः तृतीयस्यामृचि ‘ रथ्यो न धेना ' इति धेनाशब्दः पिबतिधात्वर्थः । तेन पीतवत्त्वम् । धेट्पाने ' इति हि धातुः वै । ‘ असावीति ’ सुनोतिधातोः श्रूयमाणत्वात् सुतवत्त्वम् । प्रथमाया ऋचोऽवसाने ‘ अन्धसो

मदेषु’— इति मद्वत्त्वं श्रुतम् । रूपसमृद्धत्वं पूर्ववद् योज्यम् ॥

देवताद्वारा छन्दोद्वारा च ता ऋचः प्रशंसति-ऐन्द्रीरन्वाहेन्द्रो वै यज्ञस्त्रिष्टुभोऽन्वाह, त्रैष्टुभं वै माध्यंदिनं सवनम् ॥ २ ॥

हिन्दी - ( देवताओं द्वारा और छन्द द्वारा उन ऋचाओं की प्रशंसा कर रहे हैं— ) ऐन्द्रीम् अन्वाह ( इन ) इन्द्र से सम्बन्धित ऋचाओं का अनुवाचन करता है; क्योंकि ऐन्द्रो वै यज्ञः यज्ञ इन्द्र से सम्बन्धित है और त्रिष्टुभो अन्वाह इन्हीं त्रिष्टुप् छन्द वाली ऋचाओं का अनुवाचन करता है; क्योंकि त्रैष्टुभं वै मध्यन्दिनसवनम् मध्यन्दिनसवन त्रिष्टुप् से ( १ ) ऋ ० ७.२१.१ । ( २ ) द्र ० इतः पूर्वम्, पृ ० ९ ३६ । ( ३ ) भ्वा ० ९ ०२ । ( ४ ) स्वा ० १ ।

पृष्ठ 276

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 276 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११३४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ सम्बन्धित हैं ॥ सा ० भा ० — द्वितीयपादे ‘ अन्यस्मिन्निन्द्र ' इति श्रवणादैन्द्रत्वम् हरणीयम् । माध्यंदिनसवनस्य त्रैष्टुभत्वं प्रसिद्धम् ॥ मद्वतीरिति यदुक्तं, तस्याक्षेपमुद्भावयति— तदाहुर्यत्तृतीयसवनस्यैव रूपं मद्वदथ कस्मान्मध्यंदिने यजन्ति चाभिरिति ॥ ३ ॥

२८.३ षष्ठपञ्चिकायां । एवमृगन्तरेष्वप्युदा-मद्वतीरनु चाह हिन्दी – ( मद्वत् शब्द के विषय में आक्षेप को दिखला रहे हैं - ) तदाहु इस विषय में कुछ वेदज्ञ पूछते हैं - मद शब्द से युक्त ( ऋचा ) तृतीयसवनस्यैव रूपम् तृतीयसवन का उपलक्षक है कस्मात् तो किस कारण से मध्यन्दिने मध्यन्दिनसवन में मद्वतीः मद शब्द से युक्त ( ऋचाओं का अनुवाचन होता है ) और आभिः इन मद शब्द से युक्त ऋचाओं से यजन्ति वे यजन करते हैं? सा ० भा०- - तृतीयसवने सर्वेषां देवानां सोमपानादूर्ध्वं हर्षसंभवात् मद्वत्त्वं तृतीय-सवनस्यैव रूपम् । तथा सति मध्यंदिने सवने मद्वतीनामृचामनुवचनम् ' आभि: ' मद्वतीभि-र्यजनं च कस्मात् कारणात् '? इति चोद्यम् ॥ तस्योत्तरमाह— माद्यन्तीव वै मध्यंदिने देवताः, समेव तृतीयसवने मादयन्ते, तस्मान्मध्यन्दिने मद्वतीरनु चाह यजन्ति चाभिः ॥४ ॥

हिन्दी – ( उपर्युक्त आक्षेप का निराकरण कर रहे हैं - ) ( उत्तर- ) मध्यन्दिने माध्यन्दिन . ( सवन ) में देवताः देवता लोग माद्यन्ती एव ( सोमपान में सद्भाव होने के कारण ) द युक्त होते ही हैं । तृतीयसवने तृतीयसवन में भी सम् मादयन्ते. ( सभी देवताओं के सोमपान रूप सम्पत्ति से ) एकत्रित होकर मदयुक्त होते हैं । तस्मात् इसी ( मोद के सद्भाव ) के कारण मध्यन्दिने मध्यन्दिनसवन में मद्वती: मद ( शब्द ) से युक्त ( ऋचा ) का अनु आह ( मैत्रावरुण ) अनुवाचन करता है आभिः च और इन्हीं ( मद शब्द से युक्त ऋचाओं से ) यजन्ति ( होता इत्यादि सातों ऋत्विक् ) यजन करते हैं । सा ० भा ० — माध्यंदिने सवनेऽपि देवानां सोमपानसद्भावाताः माद्यन्त्येव; तृतीय-सवने तु निरवशेषाणां देवानां सोमपानसंपत्त्या ' संमादयन्ते ' संभूय हृष्यन्तीत्येतावानेव विशेषः । तस्मात् मोदस्य हर्षस्य मध्यंदिनसवनेऽपि सद्भावात्, तत्र ‘ मद्वतीः ’ ऋचो मैत्रावरुणोऽन्वाह । होत्रादयश्च सप्तर्त्विजः ' आभिः ' मद्वतीभिर्यजन्ति ॥ अथ ताः प्रस्थितयाज्या विधत्ते— ते वै खलु सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभिर्यजन्ति ॥५ ॥

पृष्ठ 277

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 277 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११३५ हिन्दी— ( अब प्रस्थित याज्याओं का विधान कर रहे हैं - ) ते सर्वे एव वे सभी ( होत्रा इत्यादि ) ही माध्यन्दिने मध्यन्दिनसवन में प्रस्थितानाम् प्रस्थित ( सोमों ) से सम्बधित ( आहुतियों के लिए ) प्रत्यक्षात् प्रत्यक्ष रूप से ऐन्द्रीभिः इन्द्र - सम्बन्धी ऋचाओं से यजन्ति यजन करते हैं । सा ० भा ० — ' ते ' होत्रादयः सप्तत्र्त्विजः सर्वेऽपि ' माध्यंदिने ' सवने प्रस्थितसोमानां सम्बन्धिनीभिः ‘ प्रत्यक्षात् ’ प्रत्यक्षेण पठ्यमानेनैवेन्द्रशब्देन प्रयुक्ताभिरिन्द्रदेवताकाभिर्ऋग्भि-र्यजेयुः ॥ तेषु सप्तस्वृक्षु मध्ये होतृ - मैत्रावरुण - ब्राह्मणच्छंसिनां त्रयाणां संबन्धिनीषु याज्यासु न केवलमैन्द्रत्वं किंतु ‘ अभितृण्णवत्त्वम् ' अपि, इति - अपरं विशेषं दर्शयति— अभितृण्णवतीभिरेके ॥ ६ ॥

हिन्दी - एके कतिपय ( याज्ञिक ) अभितृण्णवतीभिः अभितृण्ण ( अभि उपसर्ग-पूर्वक ' तृदि ' धातु ) से युक्त ऋचाओं से ( यजन करते हैं ) ॥ सा ० भा ० - अभिपूर्वस्य तृदिधातो रूपं यास्वस्ति, ता. ‘ अभितृण्णवत्यः ’ ॥ तत्र होतुर्याज्यां दर्शयति— ( होतृर्याज्याविधानम् ) ' पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति ' होता यजति ॥७ ॥

हिन्दी – ( अब होता ऋत्विक् की याज्या का विधान कर रहे हैं - ) ' पिबा सोममभि यमु तर्द ' इति होता इससे होता यजति यजन ( याज्या ) करता है ( क्योंकि इस ऋचा में अभि उपसर्ग और तृदि धातु का रूप ) विद्यमान हैं ॥ सा ० भा ० 1 – तत्राभिशब्दस्य तर्दशब्दस्य च विद्यमानत्वादभितृण्णवत्त्वम् ॥ मैत्रावरुणस्य याज्या दर्शयति— ( मैत्रावरुणस्य याज्याविधानम् ) ' सईं पाहि य ऋजीषी तरुत्र ' इति मैत्रावरुणो यजति ॥८ ॥

हिन्दी – ( अब मैत्रावरुण नामक होत्रक की याज्या को दिखला रहे हैं - ) ' सईं पाहि य ऋजीषी तरुत्र ' इति मैत्रावरुणः यजति इस ( ऋचा ) से मैत्रावरुण ( नामक होत्रक ) यजन करता है ( इस ऋचा के चतुर्थ पाद ' अभितृन्धि वाजान् ' में अभि उपसर्ग-पूर्वक तृदि धातु है ) ॥ ( १ ) ऋ ० ६.१७.१ । आश्व ० श्री ० ५.५.१ ९ । शाङ्खा ० श्रौ ० ७.१७.५ । तु ० गो ० ब्रा ० ७.२१ । ( २ ) ऋ ० ६.१७.२ । आश्व ० श्रौ ० ५.५.१८ । शाङ्खा ० श्री ० ७.१७.६ ।

पृष्ठ 278

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 278 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११३६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २८.३ षष्ठपञ्चिकायां सा ० भा ० — ‘ स ईं पाहि ' इत्यस्या ऋचश्चतुर्थे पादे ' अभितृन्धि वाजानिति ’ श्रवणादभितृणवत्त्वम् ॥ ब्राह्मणाच्छंसिनो याज्यां दर्शयति— ( ब्राह्मणाच्छंसिनो याज्याविधानम् ) ' एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वेति ' ' ब्राह्मणाच्छंसी यजति ॥९ ॥

हिन्दी— ( ब्राह्मणाच्छंसी नामक होत्रक की याज्या को दिखला रहे हैं — ) ' एवा पाहि प्रत्नथा मदन्तु त्वा ' इति ब्राह्मणाच्छंसी यजति इस ( ऋचा ) से ब्राह्मणाच्छंसी ( नामक होत्रक ) यजन करता है ( इस ऋचा का चतुर्थ पाद ' अभि गा इन्द्र तृन्धि ' अभि उपसर्ग और तृदि धातु से युक्त है ) ॥ सा ० भा ० — ' एवा पाहि ' इत्यस्यामृचि चतुर्थपादे ' अभि गा इन्द्र तृन्धीति ' श्रवणादभितृण्णवत्त्वम् । एतांस्त्रीनृत्विजोऽभिप्रेत्य ' अभितृण्णवतीभिरेके ' इत्युक्तम् ॥ पोतुर्याज्यां दर्शयति— ( पोतुर्याज्याविधानम् ) ' अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुरिति ' ३ पोता यजति ॥ १० ॥

हिन्दी – ( पोता नामक होत्रक की याज्या को दिखला रहे हैं - ) ' अर्वाडेहि सोम-कामं त्वाहुः ' इति पोता यजति इस ( ऋचा ) से पोता ( नामक होत्रक ) यजन करता है ॥ नेष्टुर्याज्यां दर्शयति— ( नेष्टुर्याज्याविधानम् ) ' तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङिति ४ नेष्टा यजति ॥ ११ ॥

हिन्दी ' – ( नेष्टा नामक होत्रक की याज्या को दिखला रहे हैं - ) ' तवायं सोमस्त्व-मेह्यर्वाङ् ' इति नेष्टा यजति इस ऋचा से नेष्टा ( नामक होत्रक ) यजन करता है | अच्छावाकस्य याज्यां दर्शयति-( अच्छावाकस्य याज्याविधानम् ) ' इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना ' " इत्यच्छावाको यजति ॥ १२ ॥

हिन्दी— ( अच्छावाक नामक होत्रक की याज्या को दिखला रहे हैं— ) ‘ इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना ' इति अच्छावाको यजति इस ऋचा से अच्छावाक ( नामक होत्रक ) यजन करता है है ॥ ( १ ) ऋ ० ६.१७.३ । ( २ ) द्र ० इतः पूर्वम्, पृ ० ९ ४५ । ( ३ ) ऋ ० १.१०४.९। ( ४ ) ऋ ० ३.३५.६ । ( ५ ) ऋ ० ३.३६.२ ।

पृष्ठ 279

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 279 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११३७ आग्नीध्रस्य याज्यां दर्शयति-( आग्नीघ्रस्य याज्याविधानम् ) आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहेत्याग्नीध्रो ' यजति ॥ १३ ॥

हिन्दी — ( आग्नीध्र नामक होत्रक की याज्या को दिखला रहे हैं - ) ' अपूर्णो अस्य कलशः स्वाहा ' इति आग्नीध्रो यजति इस ऋचा से आग्नीध्र ( नामक होत्रक ) यजन करता है । सा ० भा ० - उक्तानां सप्ताना याज्यानां मध्ये ' पिबा सोमं '. ' सई पाहि ', ' एवा पाहि’— इति तिस्र ऋचोऽभितृण्णवत्त्वेन प्रशंसति— तासामेता अभितृण्णवत्यो भवन्तीन्द्रो वै प्रातः सवने न व्यजयत; स एताभिरेव माध्यंदिनं सवनमभ्यतृणद्यदभ्यतृणत्, तस्मादेता अभि-तृण्णवत्यो भवन्ति ॥ इति ॥ १४ ॥

हिन्दी - ( उपर्युक्त ऋचाओं की ' अभितृण्ण ' की युक्तता से प्रशंसा कर रहे हैं - ) तासाम् उन ( सात याज्या वाली ऋचाओं में एता अभितृण्णवतः ये अभितृण्ण ( शब्द ) युक्त ( तीन ऋचाएँ ) हैं । ' प्रातः सवने वै इन्द्रः न व्यजयत ' ( एक बार ) प्रातः सवन में इन्द्र वियज को प्राप्त नहीं कर सकें, तब सः उस ( इन्द्र ) ने एताभिः एव इन ( अभितॄण शब्द से युक्त तीन ऋचाओं ) से मध्यन्दिनं सवनम् मध्यन्दिनसवन को अभ्यतृणत् बन्धन मुक्त कर दिया । यद् अभ्यतृणत् जो ( इन्द्र ने मध्यन्दिनसवन को ) मुक्त कर दिया तस्मात् इसी कारण से एताः ये ( ऋचाएँ ) अभितृण्णवत्यः भवन्ति अभितृण्ण ( शब्द ) से युक्त होती हैं ॥ सा ० भा ० – अभिपूर्वं तृदिधातुयुक्तत्वादभितृण्णवत्त्वं यथा भवति तथैव धात्वर्थ-संभवादप्यभितृण्णवत्त्वं द्रष्टव्यम् । कथमेतदिति? तदुच्यते इन्द्रः पुरा प्रातःसवने समाप्ते सति तावता ‘ न व्यजयत ं विजयं न प्राप्तवान् । मध्यन्दिनसवनस्य गुरुत्वेन गलितत्वात् । तदानीमिन्द्रस्तस्य माध्यंदिनसवनस्य स्थितिसिद्ध्यर्थं ' पिबा सोमम् ' - इत्यादिभिस्तिसृभि-र्ऋग्भिर्मायंदिनसवनम् ‘ अभितः ' प्रथमतृतीययोर्मध्ये ' अतृणत् ' तर्दनमकरोत्, दृढबन्धेन स्थितिं कृतवानित्यर्थः । ‘ तस्मात् ' तर्दनस्यार्थस्य युक्तत्वादेतासां तिसृणामभितृणवत्त्वम् ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये षष्ठपञ्चिकायां तृतीयाध्याये ( अष्टाविंशाध्याये ) तृतीयः खण्डः ॥३ ॥ ( ११ ) ( १ ९ ८ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के अट्ठाइसवें अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) ऋ ० ३.३२.१५ । ऐ. बा. उ १८

पृष्ठ 280

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 280 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११३८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २८.४ षष्ठपञ्चिकायां अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० — अथ तृतीयसवन उन्नीयमानसूक्तं विधत्ते— तृतीयसवनगतोन्नीयमानसूक्तविधानम् ) ' इहोप यात शवसो नपात ' इति तृतीयसवन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाह; वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीर्मद्वती रूपसमृद्धास्ता ऐन्द्रार्भव्यो भवन्ति ॥ १ ॥

हिन्दी — ( अब तृतीय सवन के उन्नीयमान सूक्त का विधान कर रहे हैं — ) तृतीय -सवने तृतीयसवन में ( अध्वर्यु के प्रैष करने पर ) ' इहोप यात शवसो नपात ' इति उन्नीयमानेभ्यः इस उन्नीयमान ( सोम से पूर्ण किये जाते हुए चमसों ) के लिए अन्वाह ( मैत्रावरुण ) अनुवाचन करता है । ( इस सूक्त की ऋचाएँ ) वृषण्वतीः वृषण शब्द से युक्त, पीतवतीः ( पानार्थक ) पा धातु से युक्त, सुतवतीः सुत ( शब्द ) से युक्त और मद्वती मद ( शब्द ) से युक्त रूप समृद्धाः रूप से समृद्ध हैं । ताः वे ( ऋचाएँ ) ऐन्द्रार्भव्यो भवन्ति इन्द्र और ऋभु देवता वाली हैं ॥ सा ० भा०- - अध्वर्युणा चमसोन्नयनकाले प्रेषितो मैत्रावरुणः ' इहोप यातेति ’ सूक्तमनुब्रूयात् । तत्रत्या ऋचो वृष - पीत - सुत - मद- शब्दोपेताः । ' आ तक्षत वृषण: ' इति वृषञ्शब्दः ‘ सु षुतस्य पीतिरिति ' सुनोतिधातुना च योग: । ' अनु वो मदासः ' इति मदि-धातुयोगः । तत्रत्या ऋचः ' ऐन्द्रार्भव्य: ' । इन्द्रश्च ऋभवश्च तासां देवताः, ' सौधन्वना ऋभवः ' ' गमन्त्विन्द्रमिति ' तत्र श्रवणात् ॥ ऋभुदेवताप्रसङ्गेन तृतीयसवनगते पवमानस्तोत्रे किंचिच्चोद्यमुद्धावयति— तदाहुर्यन्नार्भवीषु स्तुवतेऽथ कस्मादार्भवः पवमान इत्याचक्षत इति ॥ २ ॥

हिन्दी— ( ऋभु देवता से सम्बन्धित होने के कारण तृतीयसवनगत पवमान स्तोत्र के विषय में कुछ प्रश्नोत्तर को दिखला रहे हैं ) ( प्रश्न- ) तदाहुः ( कुछ याज्ञिक ) इस विषय में प्रश्न करते हैं- —न आर्भवीषु स्तुवते ( जब उद्गाता तृतीयसवन में ) ऋभु देवता वाली ऋचाओं में स्तुति नहीं करते हैं, कस्मात् तो किस कारण से आर्भवं पवमानः इत्याचक्षते इसे आर्भव पवमान कहते हैं? सा ० भा ० – ‘ तत् ’ तस्मिन्नृभुसंबन्धविषये चोद्यमाहुः । यस्मात्कारणादृभुदेवतास्वृक्षु सामगास्तृतीयसवने पवमानस्तोत्रेण न स्तुवते, किंतु ' स्वादिष्ठया मदिष्ठया ' – इत्यन्यदेवता-( १ ) ऋ ० ४.३५.१ - ९ । आश्व ० श्री ० ५.५.१४ । कौ ० ब्रा ० ३०.१ ।