ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 31–40

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 31–40

पृष्ठ 31

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 31 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ८८ ९ तदन्नाद्यस्य यजमानं दधाति ॥ ११ ॥

हिन्दी - ( आज्यशस्त्र में न्यूङ्ख के स्थान - विशेष का विधान कर रहे हैं - ) आज्ये आज्य ( शस्त्र ) में मध्यतः न्यूङ्खयति मध्य में ( अर्थात् तृतीय पाद में ) न्यूङ्ख करता है ( क्योंकि ) मध्यतः एव ( मुख के ) मध्य ( भाग ) से ही प्रजा अन्नं धिनोति प्रजाएँ अन्न को अनुप्राणित करती हैं, तत् इस ( मध्य में न्यूस करने ) से अन्नाद्यस्य मध्यतः एव खाद्यान्न ं के मध्य में यजमानम् यजमान को दधाति स्थापित करता है । सा ० भा०- - ' मध्यतः ' तृतीयपादे इत्यर्थः । तथा च आश्वलायन आह— ' आग्निं न स्ववृक्तिभिः ' इत्याज्यं ', तस्योत्तमावर्जं तृतीयेषु पदेषु न्यूङ्खः २ इति । अन्नं हि मध्यभागे धृतम् । तच्च प्रजां ' धिनोति ' प्रीणयति । ततस्तत्पाठेनान्नाद्यस्य मध्यतो धारणे यजमान-मवस्थापयति ॥ माध्यंदिने सवने स्थानविशेषं विधत्ते— मुखतो मध्यंदिने न्यूङ्खयति, मुखतो वै प्रजा अन्नमदन्ति, मुखत एव तदन्नाद्यस्य यजमानं दधाति ॥ १२ ॥

हिन्दी – ( माध्यन्दिनसवन में न्यूङ्ख के स्थान - विशेष का विधान कर रहे हैं— ) माध्यन्दिने माध्यन्दिन ( सवन ) में मुखतः न्यूङ्खयति मुख ( अर्थात् अर्धर्च के आदि ) में न्यूङ्ख करता है ( क्योंकि ) मुखतः एव मुख से ही प्रजाः अन्नम् अदन्ति प्रजाएँ अन्न को खाती हैं । तत् तो अन्नाद्यस्य खाद्यान्न के मुखतः एव प्रारम्भ में ही यजमानं दधाति यजमान को प्रतिष्ठित करता है ॥ सा ० भा०- -'मुखतः ' अर्धर्चादौ । तथा च आश्वलायनो मरुत्वतीयं निष्केवल्यं च. निरूप्य पश्चादिदमाह – ‘ श्रुधीहवीयस्य तु तृच ' आद्येऽर्धर्चादिषु न्यूङ्खः’४ इति ॥ सवनद्वयगतं न्यूङ्खं प्रशंसति— तदुभयतो न्यूङ्खं परिगृह्णाति सवनाभ्यामन्नाद्यस्य परिगृहीत्यै ॥१३ ॥

हिन्दी - ( दोनों सवनों में होने वाले न्यूङ्ख की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तत् इसलिए उभयतः दोनों ( सवनों ) में सवनाभ्याम् दोनों सवनों के द्वारा अन्नाद्यस्य परिगृहीत्यै

खाद्यान्न के ग्रहण के लिए न्यूङ्खं परिगृह्णाति न्यूङ्ख को परिगृहीत करता है ।

सा ० भा ० — ‘ उभयतः ' प्रातः सवने माध्यंदिनसवने च ॥

( १ ) ऋ ० १०.२१.१ । ( २ ) आश्व ० श्रौ ० ७.११.८, ९ । ( ३ ) ऋ ० २.११.१ । ( ४ ) आश्व ० श्रौ ० ७.११.२८ । ( ५ ) ' न्यूङ्खाः षोडश ओकारस्तत्र केचिदुदात्ताः केचिदनुदात्ताः ' - इति पा ० सू ० १.२.३४ । न्यूज्यन्ते अधिपक्व आमिषि - इति ( ऋ ० १०.९ ४.३ ) ऋचो व्याख्याने ' न्यूङ्खयन्ते '...

पृष्ठ 32

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 32 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८ ९ ०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २१.४ पञ्चमपञ्चिकायां ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां प्रथमाध्याये ( एकविंशाध्याये ) तृतीयः खण्डः ॥३ ॥ ( १५६ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के इक्कीसवें अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा०- —चतुर्थमहर्विधत्ते— ( चतुर्थाहर्विधानम् ) वाग्वै देवता चतुर्थमहर्वहत्येकविंशस्तोमो वैराजं सामानुष्टुप्छन्दो यथा-देवतमेनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद ॥ १ ॥

हिन्दी— ( द्वादशाहगत नवरात्र के चतुर्थ दिन का विधान कर रहे हैं — ) वाग्देवता वै वाग्देवता ही चतुर्थम् अहः चतुर्थ दिन का वहति निर्वाह करते हैं ( अर्थात् वाग्देवता चतुर्थ दिन के निर्वाहक देवता हैं ) । एकविंशः स्तोमः एकविंश ( नामक ) स्तोम है, वैराजं साम वैराज ( नामक ) साम है, अनुष्टुप् छन्दः अनुष्टुप् ( नामक ) छन्द है । यः एवम् जो इस प्रकार यथादेवतम् इस देवता को यथास्तोमम् इस स्तोम को, यथासाम इस साम को यथाछन्दसम् इस छन्द को ( चतुर्थ दिन के निर्वाहक के रूप में ) वेद जानता है, ( वह देवता इत्यादि का अनतिक्रमण करके उनकी प्रसन्नता से ) राध्नोति समृद्ध होता है । सा ० भा ० – पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ( चतुर्थस्याह्नो मन्त्रगतानि लिङ्गानि ) चतुर्थस्याह्नो गमकानि मन्त्रगतानि लिङ्गानि दर्शयति-यद्वा एति च प्रेति च तच्चतुर्थस्याह्नो रूपं, यद्ध्येव प्रथममहस्तदेत-त्पुनर्यच्चतुर्थ यद्युक्तवद्यद्रथवद्यदाशुमद्यत्पिबवद्यत्प्रथमे पदे देवता निरुच्यते यदयं लोकोऽभ्युदिता यज्जातवद्यद्धववद्यच्छुक्रवद्यद्वाचो रूपं यद्वैमदं यद्विरिफितं ' यद्विच्छन्दा यदूनातिरिक्तं यद्वैराजं यदानुष्टुभं शब्दविशेषं कुर्वन्ति ’ – इति सा ० भा ० । शाङ्खा ० ब्रा ० २२.६; २५.१३ । शाङ्खा ० श्रौ ० १०.५.२१; १२.१३.१, ५, ७। कात्या ० श्रौ ० १.८.१ ९; ६.१ ९; २ ९ । ( १ ) विमदेनर्षिणा दृष्टं रिफेः क्लेशार्थकात् क्त इट् । स्वतः क्लेशोच्चारणीयं विच्छन्दा छान्दसस्त्विहात् ॥ - इति षड्गुरुशिष्यः ।

पृष्ठ 33

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 33 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ८ ९ १ यत्करिष्यद्यत्प्रथमस्याह्नो रूपमेतानि वै चतुर्थस्याह्नो रूपाणि ॥ २ ॥

हिन्दी— ( चतुर्थ दिन के गमक मन्त्रगत चिह्नों को दिखला रहे हैं — ) यद् वै जो एति च प्रेति च आङ् और प्र ( उपसर्ग ) है, तत् वह चतुर्थस्य अह्नः रूपम् चतुर्थ दिन का रूप ( निरूपक ) है । यत् हि एव और जो ( प्रथम त्र्यह के ) प्रथमः अहः प्रथम दिन ( का रूप ) है, तद् एतत् वह यह पुनः चतुर्थम् पुनः चतुर्थ ( दिन का भी निरूपक ) है । यद् जो ( मन्त्र ) युक्तवत् युक्त ( शब्द ) से युक्त, यत् रथवत् जो रथ ( शब्द ) से युक्त, यद् आशुमत् जो आशु ( शब्द ) से युक्त, यत् पिबवत् जो ( पानार्थक ) पा धातु से युक्त हो, यद् प्रथमे पदे देवता जिस ( मन्त्र ) के प्रथमपाद में देवता निरुच्यते निर्दिष्ट हो, यद् अयं लोकः जिसमें यह ( पृथिवी ) लोक अभ्युदितः अभिहित हो, यद् जातवत् जो जनि ( धातु ) से युक्त हो, यद् हववत् जो ह्वा ( धातु ) से युक्त हो, यत् शुक्रवत् जो शुक्र ( शब्द ) से युक्त तथा यद् वाचः रूपम् जो वाक् ( प्रतिपादक शब्द ) से युक्त है, यद् वैमदम् जो विमद ( ऋषि ) द्वारा दृष्ट हो, यद् विरिफितम् जो ( विशेषकष्टपूर्वक न्यूङ्ख से उच्चरित ) वि उपसर्गपूर्वक ' रिफ ' धातु से युक्त हो, यद् विच्छन्दा जो विविध छन्दों से युक्त हो, यद् अनातिरिक्तम् जो ( सूक्त छन्दानुसार अक्षरों की संख्या से ) कम अथवा अधिक हो, यद् वैराज्यम् जो वैराज ( साम ) से सम्बन्धित हो, यद् आनुष्टुभम् जो अनुष्टुप् ( छन्द ) से सम्बद्ध हो, यत् करिष्यत् जो धातु के भविष्यकालीन रूप वाला हो, यत् प्रथमस्याह्नः रूपम् जो प्रथम दिन के चिह्न वाला हो, एतानि वै ये ही चतुर्थस्याह्नो रूपाणि चतुर्थ दिन के निरूपक हैं ॥ सा ० भा ० — आकारः प्रशब्दश्चेति यदेवं पूर्वत्र प्रथमस्याह्नो निरूपकमुक्तम् । तदत्र चतुर्थस्याह्नो निरूपकम् । प्रथमत्र्यहापेक्षया प्रथममहः पूर्वं यदुक्तं, तदेतत्पुनरपि मध्यमत्र्यहा-पेक्षया प्रथममहरुच्यते; अतो नवरात्रापेक्षया यत् चतुर्थम्, तस्य त्र्यहापेक्षया प्रथमत्वात् प्रथमस्याह्नो लिङ्गान्यत्र योग्यानि । तत एव तद्युक्तवदित्यारभ्यायं लोकोऽभ्युदित इत्यन्तानि पूर्वोक्तान्येवाभिहितानि । ‘ जातवत् ' जनिधातुयुक्तम् । ' हववत् ' इति ह्वयतिधातुयुक्तम् । ‘ शुक्रवत् ' शुक्रशब्दयुक्तम् । ' वाचो रूपं ' वाक्प्रतिपादकशब्दयुक्तम् । ' वैमदं ' विमदाख्येन महर्षिणा दृष्टम् । रिफितधातुः क्लेशार्थे वर्तते । विशेषक्लेशेन न्यूङ्खेनोच्चारितं ' विरि-फितम् ' । ‘ विच्छन्दाः ' इति विविधच्छन्दसा युक्तम् । तदूनं चातिरिक्तं च ‘ ऊनातिरिक्तम् ' । अक्षरह्रासवृद्धी इत्यर्थः । वैराजाख्यसामसम्बद्धं ' वैराजम् ' । अनुष्टुप्छन्दः संबद्धम् ‘ आनुष्टु-भम् ' । जातवदित्यादीन्यत्र विशेषलिङ्गानि । भविष्यदर्थवाचिप्रत्ययोपेतं धातुरूपं करिष्यत् ’ इत्युच्यते । अत्र यन्नूतनं यच्च पूर्वोक्तं प्रथमस्याह्नो रूपमस्ति, तानि सर्वाण्यपि चतुर्थस्याह्नो निरूपकाणि ॥ ~ इदानीमाज्यशस्त्रं विधत्ते—

पृष्ठ 34

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 34 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८ ९ २: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २१.४ पञ्चमपञ्चिकायां ( चतुर्थाह्रो आज्यशस्त्रनिरूपणम् ) ' आग्निं न स्ववृक्तिभिरिति चतुर्थस्याह्न आज्यं भवति; विरिफितं विरिफितस्य ऋषेश्चतुर्थेऽहनि चतुर्थस्याह्नो रूपम् ॥३ ॥

हिन्दी - ( अब चतुर्थ दिन के आज्यशस्त्र का विधान कर रहे हैं - ) ' आग्निं न स्ववृक्तिभिः ’ सूक्त चतुर्थस्याह्नो आज्यं भवति चतुर्थ दिन का आज्य ( शस्त्र ) होता है जो वैमदम् विमद ( ऋषि ) द्वारा दृष्ट, विरिफितम् न्यूङ्खरूप विशेष कष्ट से उच्चरित होने वाला है । विरिफितस्य ( न्यूङ्खरूप ) विशेष कष्ट से युक्त और ऋषेः ( विमद नामक ) ऋषि द्वारा दृष्ट ‘ आग्निं न ' सूक्त का चतुर्थेऽहनि चतुर्थ दिन में ( शंसन होता है ) जो चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का रूप ( निर्वाहक है ) ॥ सा ० भा०- - ' आग्निम् ' इत्यादिकं सूक्तं ' ' वैमदं ' विमदाख्येन महर्षिणा दृष्टम् । ‘ विरिफितं ’ न्यूङ्खरूपेण विशेषक्लेशेनोच्चारितम् । अत एव ' विरिफितस्य ' विशेषक्लेशरूपतया युक्तस्य विमदाख्यस्य महर्षेः सम्बन्धि । अतो विमदेन दृष्टत्वं विरफित्वं चेति लिङ्गद्वयसद्भावा-च्चतुर्थेऽहन्येतत् सूक्तं योग्यम् । तस्माच्चतुर्थस्याह्नो निरूपकम् ॥ ऋक्संख्यां छन्दश्चोपजीव्यसूक्तं प्रशंसति— अष्टर्चं पाङ्कं, पाङ्क्तो यज्ञः, पाङ्काः पशवः, पशूनामवरुद्ध्यै ॥ ४ ॥

हिन्दी — ( ' आग्निं न ' सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं — ) अष्टर्चं पातम् आठ ऋचाओं वाला ( यह सूक्त ) पङ्क्ति छन्द में है । पाङ्को यज्ञः यह यज्ञ ( हविष् इत्यादि ) पाँच अवयवों वाला है । पांङ्क्ताः पशवः पशु की ( चार पैर और मुख को लेकर ) पाँच अवयवों वाले होते हैं ।. पशूनाम् अवरुद्ध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( इस सूक्त का शंसन होता है ॥ सा ० भा ० — ऋक्संख्योत्तरत्रोपयुज्यते । पङ्क्तिच्छन्दोयोगात् ‘ पाङ्क्तम् ' । पूर्वोक्त-हविष्पङ्क्त्यादिभिर्यज्ञस्य । चतुर्भिः पादैर्मुखेन च, पञ्चावयवैः ‘ पशवः पाङ्क्ताः ' । तस्मादेत-च्छंसनं पशुप्राप्त्यै भवति ॥ जगतीद्वारा पुनः प्रशंसति— ता उ दश जगत्यो जगत्प्रातः सवन एष त्र्यहस्तेन चतुर्थस्याह्नो रूपम् ॥५ ॥

हिन्दी – ( जगती छन्द के सम्बन्ध से सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं — ) ता उ ( उस सूक्त की आठ ) ऋचाएँ दश जगत्यः दश जगती छन्द को निष्पन्न करती हैं ( अर्थात् उन ( १ ) ऋ ० १०.२१ ।

पृष्ठ 35

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 35 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ८ ९ ३ आठ पङ्गि छन्द वाली ऋचाओं में दश जगती छन्द होते हैं ) । एषः त्र्यहः जगत्प्रातः-सवनम् ( इस त्र्यह का प्रातः सवन ) जगती छन्द से सम्बन्धित होता है । तेन इसी कारण यह चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का निरूपक है ॥ विमर्श — ‘ आग्निं न ' सूक्त आठ ऋचाओं वाला है जो पङ्क्ति छन्दस्क हैं | प्रथम और अन्तिम ऋचा की तीन - तीन बार आवृत्ति होने पर बारह पङ्क्ति छन्द निष्पन्न हो जाते हैं । पङ्कि छन्द ४० अक्षरों वाला होता है । इस प्रकार आज्यशस्त्र में प्रयुक्त १२ ऋचाओं में कुल ४८० अक्षर होते हैं । इन अक्षरों से कुल १० जगती छन्द निष्पन्न होते हैं; क्योंकि प्रत्येक जगती छन्द में ४८ अक्षर होते हैं । सा ० भा ० | - - ' ता उ ' तास्तु सूक्तगता अष्टावृचो ' दश जगत्य: ' सम्पद्यन्ते I । कथं सम्पत्तिरिति? तदुच्यते — सूक्तस्याद्यन्तयोर्ऋचोस्त्रिरावृत्त्या द्वादश पङ्क्तयो भवन्ति; पङ्क्तिश्चैकचत्वारिंशदक्षरा; ततो मिलित्वा अशीत्यधिकचतुः शताक्षराणि सम्पद्यन्ते । अष्टाचत्वारिंशदक्षराणां जगतीनां दशसंख्याकानां तावन्त्येवाक्षराणि । एवं जगतीसम्पत्तिः । जगतीच्छन्दोयुक्तं प्रातःसवनं यस्य मध्यमस्य त्र्यहस्य सोऽयं ' जगत्प्रातः सवनः ' । पूर्वमेव च्छन्दसां विवादे जगत्याः प्रातः सवनस्थानमुक्तम् । अतः प्रातः सवने जगतीसम्बन्धश्चतुर्थ-स्याह्नो निरूपकः ॥ अनुष्टुप्सम्बन्धेन प्रशंसति— ता उ पञ्चदशानुष्टुभ आनुष्टुभं ह्येतदहस्तेन चतुर्थस्याह्नो रूपम् ॥ ६ ॥

हिन्दी – ( अनुष्टुप् छन्द के सम्बन्ध से सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं — ) ता उ उन ( दश जगती छन्दों ) में पञ्चदश आनुष्टुभः पन्द्रह अनुष्टुप् छन्द ( निष्पन्न होते हैं ) । एतद् अहः यह ( चतुर्थ ) दिन आनुष्टुभम् अनुष्टुप् ( छन्द ) से सम्बन्धित है । तेन इसी कारण चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — तास्तु दश जगत्यः ' पञ्चदशानुष्टुभः ' सम्पद्यन्ते । तथा हि, – अष्टा-चत्वारिंशदक्षरा जगती; द्वात्रिंशदक्षराऽनुष्टुप् तथा सत्येकैका जगती सार्धानुष्टुब् भवति । अहश्चैतदनुष्टुभः सम्बन्धि; अनुष्टुभो निर्वाहकत्वस्योक्तत्वात् । तेनेदं सूक्तमनुष्टुब्द्वारा चतुर्थ-स्याह्नो निरूपकम् ॥ गायत्रीद्वारा प्रशंसति— ता उ विंशतिर्गायत्र्यः पुनः प्रायणीयं ह्येतदहस्तेन चतुर्थस्याह्नो रूपम् ॥७ ॥

हिन्दी— ( गायत्री छन्द के सम्बन्ध से सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं— ) ता उ उन ( पन्द्रह अनुष्टुप् छन्दों ) में विंशतिः गायत्री बीस गायत्री ( छन्द निष्पन्न होते हैं ) 1 एतद्

पृष्ठ 36

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 36 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८ ९ ४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २१.४ पञ्चमपञ्चिकायां अहः यह ( चतुर्थ ) दिन पुनः प्रायणीयम् ( मध्यम त्र्यह में ) पुन: प्रथम ( प्रारम्भिक ) है । तेन उसी से ( यह सूक्त ) चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का रूप है । सा ० भा ० — तास्तु दश जगत्यः पुनरपि प्रत्येकं द्वेधा विभज्यमानाश्चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्र्यो विंशतिर्भवन्ति । गायत्रीसम्बन्धं चान्यत्र – प्रायणीयं प्रथममहः, गायत्रो वा ऐन्द्रवा-यवो गायत्रं प्रायणीयमहः ' इति श्रुत्यन्तरात् । इदं चाहर्मध्यमे त्र्यहे प्रथमत्वात् प्रायणीयम् । अतो गायत्रीद्वारा सम्बन्धस्य वक्तुं शक्यत्वात् एतत्सूक्तं चतुर्थस्याह्नो निरूपकम् ॥ सारयुक्तत्वेन पुनः प्रशंसति— तदेतदस्तुतमशस्तमयातयामसूक्तं यज्ञ एव साक्षात् तद्यदेतच्चतुर्थस्याह्न आज्यं भवति; यज्ञादेव तद् यज्ञं तन्वते, वाचमेव तत्पुनरुपयन्ति संतत्यै ॥८ ॥

हिन्दी— ( साररूप में पुनः सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तद् एतत् वह ( पूर्वोक्त ) ( ‘ आग्निं न ' सूक्त ) अस्तुतम् ( पहले उद्गाताओं द्वारा ) स्तुत नहीं है और अशस्तम् न तो ( होताओं द्वारा ) शंसित अयातयामसूक्तम् सारयुक्त सूक्त है, ( अत:) साक्षाद् यज्ञ एव यह साक्षात् यज्ञ ही है । तद् यद् एतत् तो जो यह ( सूक्त ) चतुर्थस्याह्नः चतुर्थ दिन का आज्यं भवति आज्य ( शस्त्र ) होता है, ( इसी कारण ) यज्ञात् ( सूक्त रूप ) यज्ञ से तद् यज्ञं उस ( चतुर्थ दिन रूप ) यज्ञ का तनुते विस्तार करते हैं । तत् उस ( सारयुक्त यज्ञ ) की सन्तत्यै निरन्तरता के लिए वाचम् एव वाग्देवता को ही पुनः उपयन्ति पुनः प्राप्त करते हैं ॥ सा ० भा०- ' तदेतत् ' ' आग्निम् ' इत्यादिसूक्तम् उद्गातृभिः पूर्वमस्तुतं होतृभिरप्य-शस्तम्; तस्मात् अयातयामं गतसारं न भवतीति साक्षाद् यज्ञ एव; यज्ञमध्ये सारत्वात् । तथा सति यद्येतत्सूक्तमत्राज्यं भवेत्, तदानीं यज्ञरूपादेव सूक्ताद् यज्ञरूपमहः ‘ तन्वते ' विस्तारयन्ति । किंचाहर्देवतां ' वाचमेव ' तेन सारयुक्तेन पुनः प्राप्नुवन्ति । तच्च मध्यमस्य त्र्यहस्य ' संतत्यै ' विच्छेदराहित्याय भवति ॥ वेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति— संततैस्त्र्यहैरव्यवच्छिन्नैर्यन्ति य एवं विद्वांसो यन्ति ॥ ९ ॥

हिन्दी – ( यज्ञ - वेदनपूर्वक अनुष्ठान की प्रशंसा करते हैं - ) यः विद्वांसः जो विद्वान् एवं यन्ति इस प्रकार ( यज्ञ की निरन्तरता को जानते हुए ) अनुष्ठान करते हैं, वे सन्ततैः निरन्तर और अव्यवच्छिन्नैः अवच्छेद रहित त्र्यहै: त्र्यह के द्वारा यन्ति अनुष्ठान करते हैं ॥ सा ० भा०- – पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ( १ ) ऋ ० १०.२१ ।

पृष्ठ 37

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 37 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ८ ९ ५ अथ प्रउगशस्त्रं विधत्ते-( चतुर्थस्याह्नः प्रउगशस्त्रविधानम् ) वायो शुक्रो अयामि ते, वि हि होत्रा अवीता, वायो शतं हरीणा, मिन्द्रश्च वायवेषां सोमानाम्, आ चिकितान सुक्रतू, आ नो विश्वा-भिरूतिभिस्, त्यमु वो अप्रहण, मपत्यं वृजिन रिपु, मम्बितमे नदीतम इत्यानुष्टुभं प्रउगमेति च प्रेति च शुक्रवच्च चतुर्थेऽहनि चतुर्थस्याह्नो रूपम् ॥ १० ॥

हिन्दी - ( अब चतुर्थ दिन के प्रउगशस्त्र का विधान कर रहे हैं — ) ' वायो शुक्रो अयामि ते ', ' वि हि होत्रा अवीता ', ' वायो शतं हरिणाम् ', ' इन्द्रश्च वायवेषां सोमानाम् ’, ‘ आ चिकितान सुक्रतू ’, ‘ आ नो विश्वाभिरूतिभिः ', ' त्यमू वो अप्रहणम् ', ' अपत्यं वृजिनं रिपुं ’ और ‘ अम्बितमे नदीतमे ' से प्रारम्भ होने वाली नौ ऋचाएँ आनुष्टुभम् अनुष्टुप् छन्द वाली हैं, जो चतुर्थेऽहनि चतुर्थ दिन में प्रउगम् प्रउगशस्त्र होती हैं । एति च प्रेति च आङ् और प्र ( उपसर्ग ) तथा शुक्रवत् च शुक्र ( शब्द ) से युक्त ( उपर्युक्त ऋचाएँ ) चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन के अनुरूप हैं ॥ सा ० भा ० - ' वायो शुक्र ' इत्याद्यं प्रतीकम् ' । ' विहि होत्रा ' इति द्वितीयम् ' | ' वायो शतमिति ' तृतीयम् । ‘ इन्द्रश्चेति ' चतुर्थम् ' । ' आ चिकितानेति ' पञ्चमम् ' । ' आ नो विश्वा-भिरिति ' षष्ठम् ' । ‘ त्यमु वः ' इति सप्तमम् । अप त्यमित्यष्टमम् ' । ' अम्बितम ' इति नवमम् । अत्राऽऽद्यैस्त्रिभिःप्रतीकैरेकस्तृचः, इतरैः षट्प्रतीकैः षडृचाः । एतत्सर्वमनुष्टुप्-छन्दस्कं प्रउगशस्त्रं कार्यम् । अत्र आकारः, प्रशब्दः, शुक्रशब्दश्चेति लिङ्गानि द्रष्टव्यानि । वायो, इत्यत्र शुक्रवल्लिङ्गम् । विहि होत्रेत्यस्यामृचि ' वायवाचन्द्रेण ' - इत्याकारः । वायो शतमित्यत्र ‘ रथ आ यातु’– इत्याकारः । इन्द्रश्चेत्यत्र द्वितीयस्यामृचि ' आयातम् ' इत्याकारः । आ चिकितानेत्यत्र, आ नो विश्वाभिरित्यत्र चाऽऽकारौ स्पष्टौ । त्य मु वो अप्रहणमित्यत्र प्रशब्दः । अपत्यं वृजिनमित्यत्र तृतीयस्यामृचि ' आ सुगम् ' इत्याकारः । अम्बितम इत्यत्र ' प्रशस्तिम ' इति प्रशब्दः । अतो लिङ्गसद्भावेन चतुर्थेऽहनि योग्यत्वात् इदं सर्वं चतुर्थस्याह्नो निरूपकम् ॥ मरुत्वतीयशस्त्रस्य प्रतिपदं विधत्ते-( १ ) ऋ ० ४.४७.१ । ( २ ) ऋ ० ( ३ ) ऋ ० ४.४८.५ । ( ४ ) ऋ ० ( ५ ) ऋ ० ५.६६.१ । ( ६ ) ऋ ० ( ७ ) ऋ ० ६.४४.४ । ( ८ ) ऋ ० ( ९ ) ऋ ० २.४१.१६ । ४.४८.१ । ४.४७.२ । ८.८.१ ( ७.२४.४ ) । ६.५१.१३ ।

पृष्ठ 38

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 38 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८ ९ ६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २१.४ पञ्चमपञ्चिकायां ( चतुर्थस्याह्नो मरुत्वतीयशस्त्रविधानम् ) ( तत्र प्रतिपद्विधानम् ) ' तं त्वा यज्ञेभिरोमह ' ' इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदीमह इत्यभ्या-याम्यमिवैतदहस्तेन चतुर्थस्याह्नो रूपम् ॥ ११ ॥.

हिन्दी – ( अब मरुत्वतीय शस्त्र के प्रतिपत् का विधान कर रहे हैं - ) ' तं त्वा यज्ञेभिरोमहे ' इति यह ( ऋचा ) मरुत्वतीयस्य प्रतिपत् मरुत्वतीय ( शस्त्र ) का प्रतिपत् है ( क्योंकि इसमें प्रयुक्त ) ईमहे ( याचनार्थक ) ईमहे ( शब्द ) से युक्त एतद् अहः यह अहः अभ्यायाम्यम् इव चारो ओर से दीर्घ करने के समान है । तेन इसी ( याचनार्थक ईमहे के द्वारा दीर्घ की समानता की प्रतीति होने ) से ( यह मन्त्र - वाक्य ) चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का रूप है । सा ० भा ० – अत्र यदेतदीमह इति पदमस्ति तद् याचामह इत्यस्मिन्नर्थे वर्तते; याच्ञा च दीर्घकालेन फलप्रदा; तस्मादेतदह: ' अभ्यायाम्यमिव ' ' अभितो दीर्घ कर्तव्यमिव प्रयोगबाहुल्येन दृश्यते । तेन याच्ञार्थवाचिधातुद्वारेण दीर्घत्वेन साम्यप्रतीतेरिदं मन्त्रवाक्यं चतुर्थस्याह्नो निरूपकम् ॥ मन्त्रान्तराणि विधत्ते— इदं वसो सुतमन्धर, इन्द्र नेदीय एदिहि, प्रैतु ब्रह्मणस्पति: ५, अग्निर्नेता ', त्वं सोम क्रतुभिः ७, पिन्वन्त्यपः ', प्र व इन्द्राय बृहत ', इति प्रथमेनाह्ना समान आतानश्चतुर्थेऽहनि चतुर्थस्याह्नो रूपम् ॥ १२ ॥

हिन्दी— ( अन्य मन्त्रों का विधान कर रहे हैं - ) ' इदं वसो सुतमन्ध ’, ‘ इन्द्र नेदीय एदिहि ’, ‘ प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः ', ' अग्निर्नेता ', ' त्वं सोम क्रतुभिः ', ' पिन्वन्त्यपः ', ' प्र व इन्द्राय बृहत् ' इति ये ( ऋचाएँ ) प्रथमेन अह्ना समाने प्रथम दिन के समान चतुर्थेऽहनि चतुर्थ दिन में आतानः क्रमागत हैं, जो चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का रूप है ॥ ( १ ) ऋ ० ८.६८.१० । ( २ ) ( क ) आयाम्यमायामयुक्तम्, दीर्घोकृतं न्यूङ्खादिना ' - इति षड्गुरुशिष्यः । ( ख ) अभ्यायाम्यं दीर्घं कर्तव्यमिव । एतच्चतुर्थमहर्भवति । ईमह इत्यनेऩ च तद् भवति । कथं दीर्घाक्षरयुक्तत्वादस्य पदस्य । ईमह इत्यस्य याच्ञाकर्मत्वाद् वा । याचितो ही पुरुषो दीर्घेण कालेन प्रयच्छति - इति गोविन्दस्वामी । ३. ऋ ० ८.२.१ । ४. ऋ ० ८.५३.५ । ५. ऋ ० १.४०.३ । ६. ऋ ० ३.२०.४ । ७. ऋ ० १.९ १.२ । ८. ऋ ० १.६४.६ । ९. ऋ ० ८.८ ९.३८.

पृष्ठ 39

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 39 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ८ ९ ७ सा ० भा ० – ‘ आतानः ’ शस्त्रक्लसिः ' । सा चेदं वसोः सुतमित्यादिका । अस्मि-चतुर्थेऽहनि पूर्वोक्तेन प्रथमेनाह्ना समानात् साम्यं चैकं लिङ्गम् ॥ सूक्तान्तरं विधत्ते— ' श्रुधी हवमिन्द्र मा रिषण्य ' ' इति सूक्तं हववच्चतुर्थेऽहनि चतुर्थ-स्याह्नेो रूपम् ॥१३ ॥

हिन्दी – ( अन्य सूक्त को कह रहे हैं - ) ' श्रुधी हवमिन्द्र मा रिषण्य ' इतिसूक्तम् यह सूक्त हववत् हव = आह्वान ( शब्द ) से युक्त है ( अतः ) चतुर्थेऽहनि चतुर्थ दिन में प्रयुक्त चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का उपलक्षक है ॥ सा ० भा ० – हवशब्दोपेतमेतस्याह्नो विशेषलिङ्गमिति पूर्वमुक्तम् ' मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणायेति ' सूक्तमुग्रं सहोदामिह हववच्चतुर्थेऽहनि चतुर्थस्याह्नेो रूपम् ॥१४ ॥

हिन्दी - ( अन्य सूक्त में चतुर्थ दिन के चिह्न को दिखला रहे हैं वृषभो रणाय ' इति सूक्तम् यह सूक्त है जिसके ' उग्रं सहोदामिह ' इति के अन्तिम पाद में ) ‘ तं हुवेम ' इति यह हववत् हव ( शब्द ) से युक्त चतुर्थ दिन में प्रयुक्त चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का चिह्न है ॥ ॥ तं हुवेमेति — ) ' मरुत्वाँ इन्द्र ( इस पाँचवीं ऋचा है जो चतुर्थेऽहनि सा ० भा०- ० – मरुत्वानित्यस्य सूक्तस्य ' उग्रम् ' इत्यादिरन्तिमः पादः, तत्र ‘ हुवेमेति ’ हवशब्दार्थवाची धातुर्दृश्यते; अतो लिङ्गसद्भवादह्रो निरूपकम् ॥ एतत्सूक्तं प्रशंसति— तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतना-देवैतेन न प्रच्यवते ॥१५ ॥

हिन्दी— ( मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो ' सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं — ) तदु वह ( ' मरुत्वाँ इन्द्र ऋषभो ' सूक्त ) त्रैष्टुभम् त्रिष्टुप् छन्द वाला है । प्रतिष्ठितपदेन तेन प्रतिष्ठित पद ( नियताक्षर संख्या ) वाले उस ( सूक्त ) से सवनं दाधार ( माध्यन्दिन ) सवन वाला ( मरुत्वतीयशस्त्र ) धारित होता है, एतेन एव इस ( सूक्त ) से ही आयतनात् ( अपने ) घर से न प्रच्यवते कभी भी ( यजमान ) च्युत नहीं होता ॥ सा ० भा ० - ' तदु ' तत्तु सूक्तं त्रिष्टुप्छन्दस्कम् । प्रतिष्ठितानि पदानि प्रतिनियता-क्षरसंख्यायुक्ताः पादाः यस्मिन् सूक्ते तत्सूक्तं ' प्रतिष्ठितपदम् ' । तादृशेन तेन सूक्तेन ' सवनं ’ ( १ ) ' शस्त्रेषु सूक्तादन्यस्तु भाग आतानसंज्ञकः ' - इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) ऋ ० २.११ । ( ३ ) ऋ ० ३.४७ ऐ.ब्रा.उ.- ३

पृष्ठ 40

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 40 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८ ९ ८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २१.४ पञ्चमपञ्चिकायां माध्यंदिनसवनगतं मरुत्वतीयशस्त्रं ' दाधार ' धारितवान्भवति । एतेन सूक्तेन स्वयम् ‘ आयत-नात् ' स्वकीयगृहात् कदाचिदपि न प्रच्यवते ॥ अन्त्यं तृचं विधत्ते— ( प्रक्षेपणीयतृचविधानम् ) ' इमं नु मायिनं हुव ' इति पर्यासो हववांश्चतुर्थेऽहनि चतुर्थस्याह्नो रूपम् ॥। १६ ॥ हिन्दी - ( अब अन्त में प्रक्षेपणीय तृच को कह रहे हैं— ) ' इमं न मायिनं हुवे ' इति पर्यासः यह पर्यास ( पूर्वोक्त ऋचाओं के अन्त में प्रक्षेपणीय ) है और हववान् हव ( इस शब्दार्थक धातु ) से युक्त है, जो चतुर्थेऽहनि चतुर्थ दिन में ( प्रयुक्त ) चतुर्थस्याह्नो रूपम् चतुर्थ दिन का निरूपक है ॥ सा ० भा ० – ' इमं नु ' इत्यादितृचविशेषः परितः पूर्वोक्तानामन्ते प्रक्षेपणीयः । तत्र ' हुवे ' इति हवशब्दार्थे धातुरस्ति, अतश्चतुर्थस्याह्नो निरूपकस्तृचः ॥ तदेतत्प्रशंसति— ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति ॥ १७ ॥

हिन्दी – ( छन्द की दृष्टि से ' इमा नु मायिनं ' से प्रारम्भ तृच की प्रशंसा कर रहे हैं— ): ता उ वे ( ' इमा नु मायिनं ' तृच की मात्राएँ ) गायत्र्यः गायत्री छन्द वाली हैं । गायत्र्यः वै गायत्री ही एतस्य त्र्यहस्य इस ( मध्यम ) त्र्यह के माध्यन्दिनं वहन्ति माध्यन्दिन ( सवन ) को वहन करती है । सा ० भा०- - ' ता उ ' ताः सूक्तगता ऋचो गायत्रीछन्दस्का; गायत्र्यश्च ' एतस्य ' मध्यमस्य त्र्यहस्य ‘ मध्यंदिनं ' सवनं वहन्ति ॥ पूर्वोक्तनिर्वाहक्रमेण जगत्याः प्रातः सवनवाहित्वं गायत्र्या माध्यंदिनसवनवाहित्वं च दर्शितम् । अस्मिस्तृचे - निविद्धानं विधत्ते.......... ( तृचे निविद्धानविधानम् ) तद्वैतच्छन्दो वहति यस्मिन्निविद्धीयते, निविदं दधाति ॥ १८ ॥

हिन्दी— ( इस ' इमा नु मायिनं तृच में निविद्धान का ( १ ) ऋ ० ८.७६.१-३ । ( २ ) ' पर्यस्यतेः समाप्त्यर्थात् करणे घञ् कृतस्त्विह ' – इति तस्माद् गायत्रीषु विधान कर रहे हैं— ) यस्मिन् षड्गुरुशिष्यः ।