ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 321–330
ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 321–330
पृष्ठ 321
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११७ ९ हिन्दी - अथ इस ( विराट् के आवपन ) के बाद यानि अहानि महास्तोमानि जो दिन महास्तोम ( सप्तदश इत्यादि से अधिक चतुर्विंशदि स्तोम ) वाले हैं उसमें मैत्रावरुण मैत्रावरुण होत्रक ' को अद्य नर्यो देवकामः ' इति इस ( सूक्त ) का, ब्राह्मणाच्छंसी ब्राह्मणा-च्छंसी ‘ वने न वायो न्यधायि चाकन् ' इस ( सूक्त ) का और अच्छावाकः अच्छावाक ‘ आ याह्यर्वाङुप बन्धुरेष्ठा ' इति इस ( सूक्त ) का आवपेत आवपन करे ॥ सा ० भा०- - ' अथ ' पूर्वोक्तविराडाद्यावापकथनानन्तरम् । अन्य आवाप उच्यत इति शेषः । यान्यहानि ‘ महास्तोमानि ' सप्तदशैकविंशादिस्तोमेभ्योऽधिकैश्चतुर्विंशादिस्तोमैर्युक्तानि स्युः, तेष्वहःसु स्तोमसंख्यामतिक्रम्याधिकानामृचां शंसनं कर्तव्यम् । तत्र मैत्रावरुणः ' को अद्येति ' सूक्तमावपेत । ब्राह्मणाच्छंसी ' वने नेति ' सूक्तमावपेत । अच्छावाक ' आ याहीति ' सूक्तमावपेत ॥ तेषां सूक्तानां प्रशंसां दर्शयति— एतानि वा आवपनान्येतैर्वा आवपनैर्देवाः स्वर्गं लोकमजयन्नेतैर्ऋषय-स्तथैवैतद्यजमाना एतैरावपनैः स्वर्गं लोकं जयन्ति ॥ ११ ॥
हिन्दी – ( इस सूक्तों की प्रशंसा कर रहे हैं - ) एतानि वै आवपनानि ये ( ही ) आवपन ( सूक्त ) है । एतैः वै आवपनैः इन्हीं आवपन ( सूक्तों ) के द्वारा देवाः स्वर्गं लोकम् अजयन् देवताओं ने स्वर्गलोक को जीता और ऋषयः ऋषियों ने भी जीता । अतः एतैः आवपनैः इन्हीं आवपन ( सूक्तों ) से यजमानाः स्वर्गं लोकं जयन्ति स्वर्ग लोक को प्राप्त करते हैं । सा ० भा ० — को अद्येत्यादीनि सूक्तानि ' आवपनानि ' आवापयोग्यानि, एतैर्देवानां स्वर्गजयद्यजमानानामपि तैः स्वर्गजयो भवति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये षष्ठपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनत्रिंशाध्याये ) तृतीयः खण्डः ॥३ ॥ ( १ ९ ) ( १०६ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के उनतीसवें अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० — एवं तावत्प्रसक्तानुप्रसक्तं परिसमाप्याधुना प्रस्तुतमारभते— ( १ ) ऋ ० ४.२५ । ( २ ) ऋ ० १०.२ ९ । ( ३ ) ऋ ० ३.४३ ।
पृष्ठ 322
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
११८०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २ ९.४ षष्ठपञ्चिकायां ( सूक्तस्य पुस्ताच्छंसनीयसूक्तम् ) ( तत्र मैत्रावरुणस्य सूक्तम् ) ' सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति मैत्रावरुणः पुरस्तात् सूक्ताना-महरहः शंसति ॥ १ ॥
हिन्दी – ( पूर्वोक्त प्रतिदिन तीन शंसनीय सूक्तों की व्याख्या कर रहे हैं - ) मैत्रा-वरुणः मैत्रावरुण ( नामक होत्रक ) अहरहः सूक्तानां पुरस्तात् अपने सूक्तों से पहले ' सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः ' इति शंसति इस सूक्त का शंसन करता है ॥ सा ० भा ० – पूर्वत्र त्रीणि चाहरहः शस्यानीति यदुक्तं, तस्यैवैतद् व्याख्यानं ‘ सद्यो ह जात ' इत्यादिकं मैत्रावरुणः स्वकीयस्य सूक्तस्य पुरस्तात् प्रतिदिनं शंसेत् । सूक्तानामिति बहुवचनं व्यत्ययेन द्रष्टव्यम् ' ॥ उक्तसूक्तं प्रशंसति— तदेतत्सूक्तं स्वर्ग्यमेतेन वै सूक्तेन देवाः स्वर्गं लोकमजयन्नेतेन ऋषयस्तथैवैतद्यजमाना एतेन सूक्तेन स्वर्गं लोकं जयन्ति ॥ २ ॥
हिन्दी — ( ' सद्यो ह जातो ' सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तद् एतत् सूक्तम् वह ( पूर्वोक्त ) यह ( सूक्त ) स्वर्ग्यम् स्वर्ग से सम्बन्धित है । एतेनैव सूक्तेन इसी सूक्त के द्वारा देवाः देवताओं ने स्वर्गं लोकम् स्वर्ग लोक को अजयन् जीता ( प्राप्त किया ) । ऋषयः च और ऋषियों ने भी ( प्राप्त किया ) । तथैव उसी प्रकार यजमानाः यजमान लोग एतेन सूक्तेन इसी सूक्त के द्वारा स्वर्गं लोकम् जयन्ति स्वर्ग लोक को प्राप्त करते हैं |
सा ० भा०- -‘स्वर्ग्य ' स्वर्गाय हितम् । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥
ऋषिसम्बन्धेन पुनः प्रशंसति— ( विश्वामित्रशब्दनिर्वचनम् ) तदु वैश्वामित्रं विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वामित्र आस ॥ ३ ॥
हिन्दी— ( ऋषि के सम्बन्ध से सूक्त की पुनः प्रशंसा कर रहे हैं— ) तदु वैश्वामित्रम् वह सूक्त विश्वामित्र द्वारा दृष्ट है । विश्वामित्रः विश्वस्य मित्रः आस विश्वामित्र सम्पूर्ण ( १ ) ऋ ० ३.४८ । ( २ ) ( i ) ' ङसर्थे आम् ’ - इति षड्गुरुशिष्यः । ( ii ) कथमिदं सूक्तानामिति बहुवचनम्? ननु मैत्रावरुणस्याहरहःशस्यादूर्ध्वमहीनसूक्तमेवावशिष्यते । आह च —— आसत्यो यात्वित्यहीन-सूक्तं द्वितीयं मैत्रावरुण ' इति । अतः कथं बहुवचनमिति न विद्मः । अत्रोच्यते - सत्यम् । एकमेव सूक्तम् । वाक्यानि तु बहूनि विद्यन्ते । तान्येव सुष्ठु वक्ति इति योगात् सूक्तानि । अतः पुरस्तात् सूक्तानामित्युपपन्नं भवति ' – इति गोविन्दस्वामी ।
पृष्ठ 323
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः चतुर्थः " खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११८१ जगत् के मित्र थे || सा ० भा०- - ' तदु ' ' तत्तु सूक्तं विश्वामित्रेण दृष्टत्वात् ' वैश्वामित्रम् ' । विश्वस्य मित्रमिति निरुक्त्या विश्वामित्रशब्दोऽभूत् ॥ वेदनं तत्पूर्वमनुष्ठानं च प्रशंसति— विश्वं हास्मै मित्रं भवति य एवं वेद, येषां चैवं विद्वानेतन् मैत्रावरुणः पुरस्तात् सूक्तानामहरहः शंसति ॥४ ॥
हिन्दी— ( वेदनपूर्वक अनुष्ठान की प्रशंसा करते हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, अस्मै उस ( जानने वाले के ) लिए विश्वं मित्रं भवति सम्पूर्ण जगत् मित्र होता है । येषां च और जिन ( यजमानों ) का एवं विद्वान् मैत्रावरुणः इस प्रकार जानने वाला मैत्रावरुण अहरहः प्रतिदिन सूक्तानां पुरस्तात् सूक्तों के पहले एतत् शंसति इस ( सूक्त ) को शंसित करता है ( उसके लिए भी सम्पूर्ण जगत् मित्र होता है ॥ वृषभः कनीन इति योऽयं वृषभशब्दस्तदन्तर्गतं वकारव्यतिरिक्तंमृषभशब्दमुपजीव्य प्रशंसति— तदृषभवत् पशुमद्भवति, पशूनामवरुद्ध्यै ॥५ ॥
हिन्दी - ( ऋषभ शब्द से युक्त होने के कारण सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं — ) तत् वह ( सूक्त ) ऋषभवत् ऋषभ ( वृषभ ) शब्द से युक्त है ( अतः ) पशुमद् भवति पशु से युक्त है । पशूनाम् अवरुध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए ( इस सूक्त का शंसन होता है ) । सा ० भा ० — - ' तत् ' सूक्तमृषभशब्दोपेतम्, वृषभस्य च पशुत्वात् सूक्तं पशुमद्भवति । अतः पशूनां प्राप्त्यै संपद्यते ॥ ऋस॑ख्यामुपजीव्य प्रशंसति— तत्पञ्चर्चं भवति, पञ्चपदा पङ्क्तिः, पङ्क्तिर्वा अन्नमन्नाद्यस्या-वरुंद्ध्यै ॥ ६ ॥
हिन्दी— ( ऋचाओं की संख्या की दृष्टि से सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं— ) तत् पञ्चर्चं भवति वह ( सूक्त ) पाँच ऋचाओं वाला है । पञ्चपदाः पंक्तिः पंक्ति छन्द पाँच पादों वाली होती है, पंक्तिः वै अन्नम् पंक्ति ( छन्द ) अन्न रूप है । अतः अन्नस्य अवरुध्यै अन्न की प्राप्ति के लिए ( इस सूक्त का शंसन होता है ) । ( १ ) ( i ) ' उ - खलु ' इति षड्गुरुशिष्यः । ( ii ) ' उ इत्यनर्थकः ’ - इति गोविन्दस्वामी | ( २ ) विश्वामित्र ऋषिः सुदासः पैजवनस्य पुरोहितो बभूव; ' विश्वामित्रः सर्वमित्र: ' - इति निरु ० २.७.२ । ‘ मित्रे वर्षौं’- इति पा ० सू ० ६.३.१३० - इति दीर्घः ।
पृष्ठ 324
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
११८२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २ ९.४ षष्ठपञ्चिकायां सा ० भा ० — ऋग्गतया पञ्चसंख्यया पादपञ्चकोपेतपङ्क्तिच्छन्दःस्वरूपत्वम् । अन्नं च पञ्चसंख्योपेतत्वात् पङ्क्तिरेव – प्राश्यं, पेयं, खाद्यं, लेह्यं निगीर्यमिति, एवमन्नस्य पञ्चसंख्या । तस्मादिदमन्नप्राप्त्यै संपद्यते ॥ ब्राह्मणाच्छंसिनः सूक्तं विधत्ते— ( ब्राह्मणाच्छांसिनः सूक्तम् ) ' उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येति ' ब्राह्मणाच्छंसी ब्रह्मण्वत् समृद्धं सूक्त-महरहः शंसति ॥७ ॥
हिन्दी— ( अब ब्राह्मणाच्छंसी के सूक्त का विधान कर रहे हैं - ) ' उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्य ' इति ब्राह्मणाच्छंसी ब्राह्मणाशंसी ( नामक होत्रक ) इस ( सूक्त ) का शंसति शंसन करता है ( जो यह सूक्त ) ब्रह्मण्वत् ब्रह्मण् ( शब्द ) से क् ( होने के कारण समृद्धम् समृद्ध है हैं ॥ सा ० भा ० — ब्रह्माणीति ब्रह्मशब्दयोगादिदं सूक्तं ब्रह्मण्वत् । ' समृद्ध ' समृद्धिकारणम् ॥ तस्य प्रशंसां दर्शयति — तदेतत् सूक्तं स्वर्ग्यमेतेन वै सूक्तेन देवाः स्वर्गं लोकमजयन्नेतेन ऋषयस्तथैवैतद्यजमाना एतेन सूक्तेन स्वर्गं लोकं जयन्ति ॥८ ॥
हिन्दी — ( ‘ उदु ब्रह्माण्यैरुत् ’ सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं — ) तद् एतत् सूक्तम् वह यह सूक्त स्वर्ग्यम् स्वर्ग से सम्बन्धित है । एतेन वै सूक्तेन इसी ही सूक्तं से देवाः देवताओं ने स्वर्गं लोकम् अजयन् स्वर्ग लोक को जीता, ऋषयः और ऋषियों ने भी जीता । तथैव उसी प्रकार यजमानाः यजमान लोग एतेन सूक्तेन इसी सूक्त से स्वर्ग लोकं जयन्ति स्वर्गलोक को प्राप्त करते हैं । पुनरप्यृषिसम्बन्धेन प्रशंसति— तदु वासिष्ठमेतेन वै वसिष्ठ इन्द्रस्य प्रियं धामोपागच्छत्, स परमं लोकमजयत् ॥ ९ ॥
हिन्दी - ( ऋषि के सम्बन्ध से सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तदु वासिष्ठम् वह ( सूक्त ) वसिष्ठ द्वारा दृष्ट है । एतेनैव इसी ( सूक्त ) के द्वारा वसिष्ठः वसिष्ठ ने इन्द्रस्य प्रियं धाम इन्द्र के प्रिय धाम को उपागच्छत प्राप्त किया । सः परमं लोकम् अजयत् और उन्होंने परम लोक को जीता ( प्राप्त किया ) ॥ वेदनं प्रशंसति— ( १ ) ऋ ० ७.२३ |
पृष्ठ 325
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११८३ उपेन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति, जयति परमं लोकं य एवं वेद ॥ १० ॥
हिन्दी— ( इसके वेदन की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह उपेन्द्रस्य उपेन्द्र के प्रियं धाम प्रिय धाम को गच्छति जाता है परमं लोकं जयति और परम लोक को जीतता है । ऋक्संख्यामुपजीव्य प्रशंसति— तद्वै षकृचं षड् वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै ॥ ११ ॥
हिन्दी— ( ऋचाओं की संख्या की दृष्टि से प्रशंसा कर रहे हैं - ) तद् वै वह सूक्त षड् ऋचम् छः ऋचाओं वाला है । षड् वै ऋतवः ऋतुएँ छः होती हैं अतः ऋतूनाम् अवरुध्यै ऋतुओं की प्राप्ति के लिए ( इस सूक्त सूक्त का शंसन होता है ) । तस्य सूक्तस्य स्थानं विधत्ते— तदुपरिष्टात् संपातानां शंसत्याप्त्वैव तत्स्वर्गं लोकं यजमाना अस्मिँ-ल्लोके प्रतितिष्ठन्ति ॥ १२ ॥
हिन्दी – ( उस सूक्त के स्थान का विधान कर रहे हैं— ) तदु उस सूक्त का सम्पा-तानाम् उपरिष्टात् सम्पात सूक्त के बाद शंसति शंसन करता है । उससे स्वर्गं लोकम् आप्त्वा स्वर्गलोक की प्राप्ति को सम्पादित करके अस्मिन् लोके इस ( पृथिवी ) लोक में यजमानाः यजमान लोग प्रतितिष्ठन्ति प्रतिष्ठा को प्राप्त करते हैं । सा ० भा ० – संपातसूक्तस्योपरिष्टात् तत् सूक्तं शंसेत् । तेन शंसनेन ' स्वर्गं लोक-माप्त्वैव ' देहपातादूर्ध्वभाविनीं स्वर्गप्राप्तिं संपाद्यैवेदानीमस्मिँल्लोके यजमानाः प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥ अच्छावाकस्य सूक्तं विधत्ते— ( अच्छावाकस्य सूक्तम् ) अभितष्टेव दीधया मनीषामित्यच्छावाकोऽहरहः शंसत्यभिवत् तत्यै रूपम् ॥१३ ॥
हिन्दी — ( अब अच्छावाक होत्रक के सूक्त का विधान कर रहे हैं— ) अच्छावाकः अच्छावाक ( नामक होत्रक ) अहरहः प्रतिदिन ' अभितष्टेव दीधया मनीषाम् ' इति शंसति इस ( सूक्त ) का शंसन करता है । ( यह सूक्त ) अभिवत् अभि ( शब्द ) से युक्त है जो तत्यै रूपम् निरन्तरता का उपलक्षक है । सा ० भा ० — ' अभि तष्टेत्यादिकं सूक्तमच्छावाकः प्रतिदिनं शंसेत् । तच्च ' अभिवत् ' ( १ ) ऋ ० ३.३८ ।
पृष्ठ 326
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २ ९.४ षष्ठपञ्चिकायां ११८४ अभिशब्दोपेतम् । अभिशब्दस्य चाभितः सर्वत इत्यस्मिन्नर्थे वर्तमानत्वात् सूक्तं ' तत्यै ' संतत्यै, विच्छेदराहित्यस्वरूपं भवति ॥ तस्या ऋचस्तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे-अभि प्रियाणि मर्मृशत् पराणीति; यान्येव पराण्यहानि, तानि प्रियाणि, तान्येव तदभिमर्मृशतो यन्त्यभ्यारभमाणाः; परो वा अस्माल्लोकात् स्वर्गो लोकस्तमेव तदभिवदति ॥ १४ ॥
हिन्दी — ( ‘ अभितष्टेव ' ऋचा के तृतीय पाद की व्याख्या कर रहे हैं— ) ' अभि प्रियाणि मर्मृशत् पराणि ' इति यह ( उस ऋचा का तृतीय पाद ) है । यान्येव पराणि अहानि जो ( आज के बाद ) अन्य दिन है तानि प्रियाणि वे ( प्रजापति के लिए ) प्रिय है । ततः उस ( पाद के शंसन ) के बाद तानि एव उस ( प्रजापति के प्रिय कर्मों ) को अभिमर्मृशतः बार - बार स्पर्श करते हुए अभ्यन्तरभ्यमाणाः बार - बार स्पर्श करने वाले ( यजमान ) यन्ति अनुष्ठान करते हैं । अस्माद् लोकात्परः इहलोक से परलोक स्वर्गो लोकः स्वर्गलोक है अतः ( इस सूक्त के शब्द द्वारा ) तमेव अभिवदति उसी ( स्वर्गलोक ) को कहता है ॥ सा ० भा ० — अनयर्चा ' विश्वामित्रः प्रजापतिं तुष्टाव । तथा सत्यस्य पादस्यायमर्थः-‘ पराणि ’ उत्तराणि कर्माणि प्रजापतेः प्रियाणि ' अभिमर्मृशत् ' सर्वतः पुनः पुनः स्पृशन्नहं वर्त इति । यान्येवेत्यादिकं तद् व्याख्यानम् । वर्तमानादह्नः ' पराणि ' उत्तराणि यान्येवाहानि सन्ति, तानि देवस्य प्रियाणि; अतस्तेन पादपाठेन तान्येव ' अभिमर्मृशतः ' अभितः पुनः स्पृशन्तः । ' तस्यैव व्याख्यानमभ्यारभमाणा इति । तादृशा यजमाना ' यन्ति ' वर्तन्ते । किं चास्माल्लोकात् परः स्वर्गों लोकः; तमेव लोकं ' तत् ' तेन परशब्देनाभिवदति ॥ चतुर्थपादमनुवदति— कवीँ रिच्छामि संदृशे सुमेधा इति ॥ १५ ॥
हिन्दी— ( अब चतुर्थ पाद को कह रहे हैं - ) सुमेधा शोभन मेधा से युक्त मैं कवीन् क्रान्तद्रष्टा ( महषियों ) को संदृशे देखने के लिए इच्छामि इच्छा करता हूँ ॥ सा ० भा ० – ' सुमेधाः ' शोभनया मेधया युक्तोऽहं ' संदृशे ' सम्यग्दर्शनाय ' कवीन् ’.. महर्षीन् इच्छामि ॥ तमेव पादं व्याचष्टे-ये वै ते न ऋषयः पूर्वे प्रेतास्ते वै ' कवयस्तानेव तदभ्यति वदति ॥ १६ ॥
( १ ) ऋ ० ३.३८.१ । ( २ ) ' पुंखानुपुंख स्पृशन्त: ' - इति षड्गुरुशिष्यः । ( ३ ) ' वैद्वयमैतिह्ये’— इति षड्गुरुशिष्यः ।
पृष्ठ 327
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११८५ हिन्दी— ( चतुर्थ पाद की व्याख्या कर रहे हैं ) ये वै ते नः पूर्वे ऋषयः जो वे हमारे पूर्व वाले ऋषि प्रेताः परलोक को चले गये हैं, ते वै कवयः वे ही कवि हैं । तानेव अभि उन्हीं को अभिलक्षित करके अति वदति अतिशय रूप से कहता है । सा ० भा ० | - – ‘ नः ' अस्माकं सम्बन्धिनः पूर्व ऋषयः ये, ' ते ' प्रसिद्धाः ' प्रेताः ' पर-लोकं गताः, त एवात्र ‘ कवयः ' कविशब्देन विवक्षिताः । अतस्तानेव ' अभि ' लक्ष्य ‘ तत् ’ तेन पादेन ‘ अतिवदति ’ अतिशयेन ब्रूते ॥ ऋषिसम्बन्धेन प्रशंसति— तदु वैश्वामित्रं, विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वामित्र आस; विश्वं हास्मै मित्रं भवति य एवं वेद ॥ १७ ॥
हिन्दी – ( ऋषि के सम्बन्ध से सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तदु वैश्वामित्रं वह ( सूक्त ) विश्वामित्र द्वारा दृष्ट है । विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वामित्रः आस सम्पूर्ण ( जगत् ) के मित्र विश्वामित्र थे | यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है अस्मै इंस जानने वाले के
लिए विश्वं ह मित्रं भवति सम्पूर्ण जगत् मित्र होता है ।
सा ० भा ० । - - पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥
अस्पष्टदेवताकमुपजीव्य प्रशंसति— तदनिरुक्तं प्राजापत्यं शंसत्यनिरुक्तो वै प्रजापतिः, प्रजापतेराप्त्यै ॥ १८ ॥
हिन्दी – ( अस्पष्ट देवता वाले सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं — ) तत् उस अनिरुक्तम् अस्पष्ट देवता वाले प्राजापत्यं प्रजापति देवता वाले ( सूक्त ) का शंसति शंसन करता है; क्योंकि अनिरुक्तः वै प्रजापतिः प्रजापति ही अनिरुक्त ( देवता ) आप्त्यै प्रजापति की प्राप्ति के लिए ( इस सूक्त का शंसन करता है ) सा ० भा०– ' तत् ' सूक्तम् ' अनिरुक्तं ' न हि तत्र काचिद्देवता अतः प्रजापतिदेवताकं, तच्छंसेत् । प्रजापतिश्च सृष्टेः पूर्वं मूर्तिग्रहित्यात् सूक्तं प्रजापतिप्राप्त्यै संपद्यते ॥ • सूक्तस्य प्रजापत्यत्वे सत्यैन्द्रत्वं प्रच्यवतेत्याशङ्कयाह— संकृदिन्द्रं निराह तेनैन्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते ॥ १ ९ हैं अतः प्रजापतेः । विस्पष्टं निरूप्यते । ‘ अनिरुक्तः ’ ’, अतः ॥ हिन्दी – ( इस सूक्त के ) सकृद् इन्द्रं निराह ( ' शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रम् ' ) एक बार इन्द्र का कथनें हुआ हैं । तेन उस ( इन्द्र के प्रयोग ) से ऐन्द्राद् रूपात् इन्द्र के स्वरूप से न प्रच्यवते च्युत नहीं होता ॥ ( १ ) अनिरुक्तमप्रकाशदेवतम्, अत एव प्राजापत्यम् । कथम्? न शक्यते हि निर्वक्तुं माहात्म्येन प्रजापतिः - इति षड्गुरुशिष्यः । ऐ.ब्रा. उ.- २१
पृष्ठ 328
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २ ९.४ षष्ठपञ्चिकायां ११८६ सा ० भा ० —– कस्यचिदृचि ‘ शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रम् ' ' इति सकृद् े इन्द्रं निर्ब्रूते, तेन कारणेनेन्द्रसम्बन्धिस्वरूपादपि प्रच्युतिर्नास्ति ॥ ऋक्संख्यामुपजीव्य प्रशंसति— तद्वै दशर्चं, दशाक्षरा विराळन्नं विराळन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै ॥ २० ॥
हिन्दी— ( सूक्त की ऋचाओं की संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं— ) तद् वै दर्शर्चम् वह ( सूक्त ) दश ( ऋचाओं ) वाला है । दशादक्षरा विराट् विराट् ( छन्द ) दश अक्षरों वाला होता है 1 । विराट् अन्नम् विराट् अन्न है । अन्नाद्यस्य अवरुध्यै अन्न की प्राप्ति के लिए ( इसका शंसन होता है ) । पुनरप्यृक्संख्यामुपजीव्य प्रशंसति— ' यदेव दशर्चा ३ म्, दश वै प्राणाः, प्राणानेव तदाप्नुवन्ति, प्राणानात्मन् दधते ॥२१ ॥
हिन्दी — ( पुनः ऋचाओं के संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् एव दशार्चम् जो ( यह सूक्त ) दश ऋचाओं वाला है तो दश वै प्राणा: ( पाँच ज्ञानेन्द्रिय और पाँच कर्मेन्द्रियों के रूप में ) प्राण दश होते हैं । तद् प्राणान् एव आप्नुवन्ति उस ( सूक्त के शंसन ) से प्राणों को प्राप्त करते हैं और प्राणान् प्राणों को आत्मन् दधते ( अपनी ) आत्मा ( शरीर ) में धारण करते हैं । सा ० भा ० — ‘ यदेव ' यस्मादेव कारणदिदं सूक्तं ' दशर्चा ३ म् ' । प्लुतिः प्राणसादृश्ये-नाऽऽश्चर्यार्था । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, इन्द्रियरूपाः प्राणा दशैव । यद्वा, प्राणापानादयः पञ्च वायवो नागकूर्मादयश्च पञ्च वायव इति दश प्राणाः । अतस्तच्छंसनेन प्राणानेव प्राप्य, तान् प्राणान् स्वात्मन्येव स्थापयन्ति ॥ तस्य सूक्तस्य स्थानं विधत्ते— ( १ ) ऋ ० ३.३८.१० /
( २ ) ( i ) शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमिति वै सकृत् ।
न चास्यास्त्रित्वमन्त्यात्वं नूनं सा ते कथं त्विदम् ॥
सूत्र्यते हि, ' नूनं सा त इत्यन्तमुत्तममिति ' ( आश्व ० श्रौ ० ७.४.१० ) । ननु नूनं त्रिरुक्त्यैन्द्रं निरुक्तः सकृत् कथमित्याह — तद्वै दशर्चम् । वै तावत् । दशर्चे ह्यभितष्टीये नूनं सा तेऽधिकोदिता ॥ इति षड्गुरुशिष्यः । ( ii ) एतेषां सूक्तानां यदुत्तमं सूक्तमभितष्टीयं तन्नूनं सात इत्यन्तं भवति । ऋगागमेऽ-प्युद्धाराभावादधिकेयं भवति, तेन शुनं हुवीयाया उद्धाराभावे सति ‘ सकृदिन्द्रं निराह’-इति ब्राह्मणवचनमुपपन्नं भवति । इति आश्व ० श्री ० ७.४.१० सूत्रे नारायणः । ( ३ ) ' प्लुतोऽभिपूजिते ह्येतद्वशत्वं ह्यभिपूजितम् - इति षड्गुरुशिष्यः ।
पृष्ठ 329
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ' ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ११८७ तदुपरिष्टात् संपातानां शंसत्याप्त्वैव तत्स्वर्गं लोकं यजमाना अस्मिँ-ल्लोके प्रतिष्ठिन्ति ॥ २२ ॥
हिन्दी – ( सूक्त के स्थान का विधान कर रहे हैं — ) तदु उस सूक्त का सम्पाता-नांम् उपरिष्टात् सम्पात ( सूक्तों ) के बाद स्वर्गं लोकम् आप्त्यै स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिए शंसति शंसन करता है और यजमानाः यजमान लोग अस्मिन् लोके इस ( पृथिवी ) लोक में प्रतितिष्ठन्ति प्रतिष्ठित होते हैं ॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये षष्ठपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनित्रिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ ( २० ) ( १०७ )
• || इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के उनतीसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ पश्चमः खण्डः सा ० भा ० — अथ त्रीन् प्रगाथान् विधत्ते— चिक ( प्रगाथत्रयविधानम् ) कस्तमिन्द्र त्वा वसुं, कन्नव्यो अतसीनां, कदू न्वस्याकृतमिति कद्वन्तः प्रगाथा आरम्भणीया अहरहः शस्यन्ते ॥ १ ॥
हिन्दी – ( अब तीन प्रगाथों का विधान कर रहे हैं - ) ' कस्तमिन्द्र त्वा वसुं ', ‘ कन्नव्यो आतसीनां ’. और ‘ कदू न्वस्याकृतम् ' - ( ये तीन ) कद्वन्तः कद् ( शब्द ) से युक्त प्रगाथाः प्रगाथ ( दो - दो ऋचाओं के जोड़े ) हैं जिनको अहरहः प्रतिदिन आरम्भणीयाः शस्यन्ते आरम्भ के रूप में शंसित किया जाता है । सा ० भा ० — ‘ कस्तम् ’ - इत्यादिरेकः १ प्रगाथः, ' कन्नव्यः ' इति द्वितीय: ', ' कद्विति’३ तृतीयः । यद्यपि प्रथमे कच्छब्दो नास्ति, तथापि च्छत्रिन्यायेन साहचर्याद्वा सर्वे कद्वन्तः ‘ प्रगाथा: ’ ऋग्द्वयात्मकाः ते च वैकृतारम्भहेतुत्वात् ‘ आरम्भणीयाः ' ते च प्रतिदिनं शंसनीयाः * ॥ - प्रथमं प्रगाथं प्रशंसति-को वै प्रजापतिः, प्रजापतेराप्त्यै ॥ २ ॥
( १ ) ऋ ० ७.३२.१४,१५ । ( २ ) ऋ ० ८.३.१३,१४ । ( ३ ) ऋ ० ८.६६.९, १० । ( ४ ) माध्यंदिने होत्रकैरिति शेषः – इति षड्गुरुशिष्यः ।
पृष्ठ 330
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
११८८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २ ९.५ षष्ठपञ्चिकायां हिन्दी— ( प्रथम प्रगाथ की प्रशंसा कर रहे हैं - ) कः वै प्रजापतिः प्रजापति ही ‘ क ' है । प्रजापतेः आप्त्यै प्रजापति की प्राप्ति के लिए ( यह शंसन किया जाता है ) || सा ० भा ० — प्रथमस्याऽऽदौ श्रूयमाणस्य कशब्दस्य प्रजापतिरर्थं । अतोऽयं प्रजा-पतिप्राप्त्यै संपद्यते ॥ सर्वान् प्रगाथान् प्रशंसति— यदेव कद्वन्ता ३ः, अन्नं वै कमन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै ॥३ ॥
हिन्दी – ( सभी प्रगाथाओं की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद्वेव कद्वन्ताः जो ये ( ऋचाएँ ) कत् ( शब्द ) से युक्त हैं तो अन्नं वै कम् कम् ही अन्न है । अन्नस्यावरुध्यै अन्न की प्राप्ति के लिए ( इन प्रगाथों का शंसन होता है ) । सा ० भा ० -'यदेव ' यस्मादेव कारणादेते प्रगाथाः कद्वन्ता: । प्लुतिः प्रशंसार्था । च्छब्दैकदेशरूपं यत्कं, तदन्नमेव, कशब्दस्य सुखवाचित्वान्नस्यापि सुखहेतुत्वात् । अतोऽ-न्नप्राप्त्यै तत्संपद्यते ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति— यद्वेव कद्वन्ता ३:, अहरहर्वा एते शान्तान्यहीनसूक्तान्युपयुञ्जाना यन्ति; तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः शमयन्ति तान्येभ्यः शान्तानि कं भवन्ति; तान्येनाञ्छान्तानि स्वर्गं लोकमभिवहन्ति ॥ ५ ॥
हिन्दी– ( पुन: प्रकारान्तर से प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद्वेव जिस कारण से कवन्ताः ' कत् ' ( शब्द ) से युक्त एते ‘ प्रगाथ ' ( शंसित किये जाते हैं उसी कारण से ) शान्तानि ( सभी उपद्रवों को ) शान्त करने वाले अहीनि अहीन ( सूक्तों ) को उपयुञ्जाना संयुक्त करते हुए ( यजमान ) यन्ति अनुष्ठान करते हैं । तानि वे ( सूक्त ) कद्वद्धिः प्रगाथैः कत् ( शब्द ) से युक्त प्रगाथों द्वारा शमयन्ति शान्त करते हैं । शान्तानि तानि शान्त हुए वे ( सूक्त ) एभ्यः इन ( यजमानों के लिए ) कं भवन्ति सुखरूप होते हैं और शान्तानि तानि शान्त हुए वे ( सूक्त ) एनान् इन ( यजमानों ) को स्वर्गं लोकम् स्वर्गलोक को अभिवहन्ति प्राप्त कराते हैं ॥ सा ० भा ० — ‘ यद्वेव ’ पुनरपि यस्मादेव कारणादेते प्रगाथाः कद्वन्तः शस्यन्ते । प्लुतिः पूर्ववत् । तस्मादेव कारणात् प्रतिदिनम् ' एते ' यजमानाः ‘ शान्तानि ' सर्वोपद्रवशमकारणा-न्यहीनसूक्तान्युपयुञ्जानाः यन्ति ' वर्तन्ते 1 । कथं सूक्तानां शान्तत्वमिति, तदुच्यते, – ' तानि सूक्तानि ‘ कद्वद्भिः ’ सुखवाचकशब्दोपेतैः प्रगाथैर्यजमानाः ' शमयन्ति ' शान्तानि कुर्वन्ति । ' तानि ' च सूक्तानि शान्तानि भूत्वा ' एभ्यः ' यजमानेभ्यः ' ' कं भवन्ति ' सुखकारणानि ( १ ) भिसो भ्यस् । एभिः कद्वद्भिः । इति षड्गुरुशिष्यः ।