ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 421–430

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 421–430

पृष्ठ 421

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 421 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः नवमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १२७७ ऐक्षन् इच्छा किया ॥ सा ० भा ० — हे ‘ अङ्गिर: ’, जातावेकवचनम्; अङ्गिरोऽभिधमहर्षिजाते ‘ इदम् अस्मा-भिर्दीयमानं ‘ राधः ’ सर्वसुखसाधकमादित्यरूपं धनं ' प्रतिगृभ्णीहि ' दक्षिणारूपेण प्रतिगृहाणेति यदस्ति, तेन पदेन ‘ राधसः ' सुखसाधनस्याऽऽदित्यस्य ' प्रतिग्रहमेव ' स्वीकारमेव ' ऐच्छन् ' अङ्गिरस इच्छन्ति स्म ॥ त्रयोदशं पदमाह– इदं राघो बृहत्पृथु ॥ १७ ॥

हिन्दी — ( त्रयोदश पद को कह रहे हैं - ) इदं राधः यह ( हमारे द्वारा दिया जाने वाला आदित्यरूप ) धन बृहत् पृथु ( गुणों से ) प्रवृद्ध और विस्तृत है ॥ सा ० भा ० — ‘ इदम् ’ अस्माभिर्दीयमानं ' राधः ' सुखसाधकमादित्यरूपं ‘ बृहद् ' गुणैः प्रवृद्धं ‘ पृथु ’ स्वरूपेण विस्तृतम् ॥ चतुर्दशं पदमाह– देवा ददत्वावरम् ॥ १८ ॥

हिन्दी - ( चतुर्दश पद को कह रहे हैं - ) देवाः ददतु आवरम् इन्द्रादि ( देवता ) ( आदित्य रूप ) श्रेष्ठ ( दक्षिणा ) को प्रदान करें ॥ सा ० भा०- - ' देवा: ' इन्द्राद्याः ' आ ' समन्ताद् ' वरं ' श्रेष्ठमादित्यरूपं ' ददतु ' प्रयच्छन्तु ॥ पञ्चदशं पदमाह– तद्बो अस्तु सुचेतनम् ॥१९ ॥

हिन्दी - ( पञ्चदश पद को कह रहे हैं - ) तत् सुचेतनम् ( हे अङ्गिराओं! ) वह ( आदित्यरूप ) सुष्ठु प्रकाशक वः अस्तु तुम्हारे लिए होवे । सा ० भा ० — हे अङ्गिरसः ' वः ' युष्माकं ' तत् ' आदित्यस्वरूपं ' सुचेतनं ' सुष्ठु प्रकाशकमस्तु ॥ ( १ ) पञ्च पदानि आदित्या वदन्त्यङ्गिरसः प्रति । उत = अद्य । आशुपत्वा = शीघ्रगमनः पर्वते च । उतो अपि च, पद्याभिः = पादविक्षेपैर्हेतुभिविष्ठो गन्तृतमः । जोरिष्ठानि तृचो लोपः । उत = तथासति । ईं = पुनः । आशु = द्रुतम् । मानं = हर्षम् । पिपर्ति = ‘ पॄ पूरणे ’ पूरयति । शपः श्लुः ' अर्तिषिपत्योंश्च ' इत्यभ्यासस्येत्वम् । किञ्च, हे सूर्य त्वा रुद्रा आदित्या वसवस्त्वेळते = स्तुवन्ति । हे अङ्गिरः = गणापेक्षमेकत्वम् । इदं राधो धनं प्रतिगृभ्णीहि = प्रतिगृहाणेत्यर्थं मत्त्वाह - ' प्रतिग्रहमेव ' तद् राधस ऐच्छन्, तत् = तैर-ङ्गिरोभिः आदित्या राधसः धनस्य स्वीकारमैच्छत् ' इषुगमी'ति छः ( पा ० सू ० ७.३. ७७ ), लङ्, आट् ' आटश्च ' ( पा ० सू ० ६.१.९ ० ) । इति षड्गुरुशिष्यः ।

पृष्ठ 422

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 422 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२७८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३०.९ षष्ठपञ्चिकायां षोडशं पदमाह– युष्मे अस्तु दिवे दिवे ॥ २० ॥

हिन्दी— ( षोडश पद को कह रहे हैं - ) दिवे दिवे युष्मे अस्तु ( हे अङ्गिराओ! ) तुम्हारे लिए ( वह आदित्य रूप धन ) प्रतिदिन ( प्रकाश करने वाला ) होवें ॥ सा ० भा ० — हे अङ्गिरसः ‘ दिवे दिवे ' प्रतिदिनं तदादित्यस्वरूपं ‘ युष्मे ' युष्मास्वेव तिष्ठताम् ॥ सप्तदशं पदमनूद्य व्याचष्टे-प्रत्येव गृभायतेति; प्रत्येवैनमेतदजग्रभैषम् ' ॥ २१ ॥

हिन्दी —– ( सप्तदश पद को कहकर उसकी व्याख्या कर रहे हैं — ) प्रति गृभायत एव ( हे अङ्गिराओ! आदित्यरूप दक्षिणा को ) अवश्य ही ग्रहण करो । एतत् इस कथन से ( अङ्गिराओं ने ) एनम् इस ( आदित्यरूप दक्षिणा ) को प्रत्यजग्रभैषम् निश्चित रूप से ग्रहण किया ॥ सा ० भा०- - हे अङ्गिरसः ' प्रतिगृभायतैव ' अवश्यमादित्यरूपां दक्षिणां प्रतिगृह्णीतेति यत्पदमस्ति, ‘ एतत् ' एतेन पदेनाङ्गिरस ' एनम् ' आदित्यं दक्षिणारूपं ' प्रत्यजग्रभैषमेव ' अवश्यं प्रत्यग्रहीषुः ॥ देवनीथाख्यस्य पदसमूहस्य सप्तदशानि पदानि व्याख्याय तच्छंसनप्रकारविशेषं विधत्ते— ( देवनीथपदसमूहशंसनप्रकारविशेषविधानम् ) तं वा एतं देवनीथं शंसति, पदावग्राहं यथानिविदं; तस्योत्तमेन पदेन प्रणौति यथा निविदः ॥ २२ ॥

हिन्दी— ( उस देवनीथ को कहकर उसके शंसन की विधि - विशेष को कह रहे हैं— ) तं वै एतं देवनीथम् उस ( पूर्वोक्त ) ही इस देवनीथ ( संज्ञक सत्रह पदों ) का शंसति ( १ ) यदि हेमानि देवानीथाख्यसप्तदशपदानि प्रपठ्य विहितानि, ततोऽवगभ्यते यस्याः शाखाया एतद् ब्राह्मणमैतरेयकं नाम, न तस्याभिमानि पठितानीति; अस्मदृष्टसंहितापरिशिष्टे तु पठितान्येव | आश्वलायनेनापि प्रतीकग्रहणमात्रेणैवेमानि विहितानि ( आश्व ० श्रौ ० सू ०८. ३.२५ ) । ( २ ) पञ्च पदानि । राधो धनं देवा इन्द्राद्या ददतु प्रयच्छतु । ' अद्भ्यस्तात् ' ( पा ० सू ०७.१.४ ) । आ साधु वरं वरणीयं वो युष्माकं सुचेतनं मनः प्रीतिकरम् । युष्मे इति ' शे ' ( पा ० सू ० १. १.१३ ) इति प्रगृह्यत्वम् । युष्माकं दिवेदिवे अहन्यहनि । एवेति सन्त्वे । प्रतिगृभायत = ‘ हृग्रहोर्भः ' ( पा ० सू ० ८.२.३५ ) । ग्रहेर्लुङो णनज्झेस्त (? ) श्नः शायच्च प्रतिग्रहम् । - इति षड्गुरुशिष्यः ।

पृष्ठ 423

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 423 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः दशमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १२७ ९ शंसन करता है । यथा निविदम् जिस प्रकार निवित ( पदों ) का शंसन करते हैं उसी प्रकार पदावग्राहम् प्रत्येक पदों पर अवसान करके ( शंसन करता है ) । तस्य उस ( देवनीथ पदों ) के उत्तमेन पदेन अन्तिम पद के साथ प्रणौति प्रणव का उच्चारण करता है यथा निविदः ( जिस प्रकार ) निवित पद के ( अन्तिम पद में करते हैं ) । सा ० भा ० — ‘ तं वा ’ आदित्या ह जरितरित्यादिकं प्रत्येव गृभायतेत्यन्तम्, ‘ एतम् ’ इदानीमुक्तं ‘ देवनीथं ’ निविद्दृष्टान्तेन ' पदावग्राहं शंसति ' । यथा निविदः पदे - पदेऽवगृह्याव-गृह्य शंसनम् तद्वदत्राप्यवगन्तव्यम् । यथा च निविद उत्तमेन पदेन ' प्रणवः ' ओङ्कारः, एवमत्राप्यन्तिमे पदे प्रणवो द्रष्टव्यः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेय-ब्राह्मणभाष्ये षष्ठपञ्चिकायां पञ्चमाध्यये ( त्रिंशाध्याये ). नवमः खण्डः || ९ || ( ३५ ) ( २२२ ) ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तीसवें अध्याय नवम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ दशमः खण्डः सा ० भा ० — अथ त्वमिन्द्र शर्मरिणेत्याद्यास्तिस्रोऽनुष्टुभो विधत्ते— ( भूतेच्छदसंज्ञकर्चः शंसनविधानम् ) भूतेच्छदः शंसति ॥ १ ॥

हिन्दी - ( भूतेच्छद नामक ऋचाओं के शंसन का विधान कर रहे हैं - ) भूतेच्छदः शंसति ( शत्रुओं के ऐश्वर्य को आच्छादित करने वाले ) भूतेच्छद ( संज्ञक तीन अनुष्टुप् छन्दस्क ऋचाओं का ) शंसन करता है ॥ सा ० भा ० — ' भूतं ' भूतिं वैरिणामैश्वर्यं छादयन्ति तिरस्कुर्वन्तीत्युदाहृता अनुष्टुभो ‘ भूतेच्छदः ’ ॥ ताः प्रशंसति— भूतेच्छद्भिर्वै देवा असुरानुपासचन्तोतेव युद्धेनोतेव मायया, तेषां वै देवा असुराणां भूतेच्छद्भिरेव भूतं छादयित्वाऽथैनानत्यायंस्तथै-वैतद् यजमाना भूतेच्छद्भिरेवाप्रियस्य भ्रातृव्यस्य भूतं छादयित्वाऽ-थैनमतियन्ति ॥ २ ॥

हिन्दी – भूतेच्छद्भिः एव भूतेच्छद संज्ञक ( ऋचाओं ) से देवाः देवता लोग उतेव

पृष्ठ 424

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 424 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२८०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३०.१० षष्ठपञ्चिकायां - युद्धेन उतेव मायया ( अपने ) युद्ध के द्वारा और माया के द्वारा असुरान् उपासचन्त असुरों के समीप आये । ( उसके बाद ) देवाः देवताओं ने भूतेच्छद्भिः एव भूतेच्छद ( संज्ञक ऋचाओं ) द्वारा ही भूतं छादयित्वा ( असुरों के ) ऐश्वर्य को आच्छादित करके एनान् अत्यायन् इन ( असुरों ) को अतिक्रमित कर दिया तथैव उसी ( देवताओं ) के समान एतद् यजमानाः ये यजमान लोग भूतेच्छद्भिः एव भूतेच्छद ( नामक ऋचाओं के शंसन ) से अप्रियस्य भ्रातृव्यस्य अत्यन्त अप्रिय ( विरोधी ) शत्रु के भूतं छादयित्वा ऐश्वर्य को आच्छादित करके एनम् इस ( शत्रु ) को अतियन्ति अतिक्रमित कर देते हैं ॥ सा ० भा ० -भूतेच्छन्नामधेयाभिरनुष्टुब्भिर्देवा असुरान् युद्धेन च मायया च ‘ उपा-सचन्त ' समीपे समवेताः । ' उतेव ' - इति निपातसमूहः समुच्चयार्थः । छद्मयुद्धेनासुरान् विनाशयितुं समागता इत्यर्थः आगत्य च देवाः ' तेषाम् ' असुराणां ' भूतम् ' ऐश्वर्यमेताभि-ऋग्भिराच्छाद्य, अनन्तरम् ‘ एनान् ' अतिक्रम्यागच्छन् । तथैवैतद् यजमाना अपि कुर्वन्ति ' ॥ तासामृचामर्धर्चावसानं विधत्ते— ता अर्धर्चशः शंसति, प्रतिष्ठाया एव ॥ ३ ॥

हिन्दी — ( उन ऋचाओं के अर्धर्च पर अवसान करके शंसन करने का विधान कर रहे हैं— ) प्रतिष्ठायै एव प्रतिष्ठा के लिए ही ताः अर्धर्चशः शंसति उन ( ऋचाओं ) का आधी - आधी ऋचा पर अवसान करके शंसन करता है । अथ शाखान्तरे समाम्नाताः ‘ यदस्या अंहुभेद्याः ' इत्याद्यः ऋचः ' विधत्ते— ( आहनसंज्ञकर्कशंसनविधानम् ) आहनस्याः शंसति ॥४ ॥

हिन्दी— ( आहनस्य संज्ञक ऋचाओं का विधान कर रहे हैं— ) आहनस्याः शंसति ( अन्य शाखा में समाम्नात ‘ यदस्या अंहुभेद्या ' इत्यादि दश ) आहनस्य ( संज्ञक ऋचाओं ) का शंसन करता है ॥ सा ० भा ० — ‘ आहनस्याः ’ आहननं स्त्रीपुरुषयोः परस्परसंयोगः । तद्वत्प्रजोत्पत्तिहेतु-त्वाद् ऋचोऽप्याहनस्याः ३ ॥ ( १ ) ' तमिन्द्र शर्मरिणेति भूतेच्छदस्तिस्र एता अनुष्टुभः ' - इति आश्व ० श्री ० ८.३.२७ । अथर्व ० ० २०.१३५.११-१३ । ( क ) भूतं भावे क्तः । भूतिं = सम्पदम् । इति षड्-गुरुशिष्यः । ( ख ) भूतं = शरीरम् - इति गोविन्दस्वामी । ( २ ) ऋ ० परि ० २.१५.१-८ / ( ३ ) ' यदस्या अंहुभेद्या इत्यानहस्याः ' - इति आश्व ० श्री ० ८.३.२८ । अथर्व ० २०.१३६.१ ० ऋ ० खिल ० ५.२२.१ - १० वैता ० ३२.३१ । आश्व ० श्री ० सू ० ८.३.३०-३२; कौ ० ब्रा ३०.६ । शाङ्खा ० श्रौ ० सू ० १२.२४.२; २५.१ ।

पृष्ठ 425

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 425 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः दंशमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १२८१ ता ऋचः प्रशंसति— आहनस्याद्वै रेतःसिच्यते, रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते; प्रजातिमेव तद्दधाति ॥५ ॥

हिन्दी— ( उन आहनस्य संज्ञक ऋचाओं की प्रशंसा कर रहे हैं - ) आहनस्याद् वै ( स्त्री - पुरुष के परस्पर संयोग रूप ) आहनस्य संज्ञक ( ऋचाओं ) से ही रेतः सिच्यते वीर्य-सेचन किया जाता है । रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते वीर्य से ही प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं । प्रजातिमेव तद् दधाति उसके शंसन से प्रजाओं को ही धारण करता है ॥

सा ० भा ० — आहनस्यं मिथुनमित्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् ॥

ऋक्संख्यां प्रशंसति--ता दश शंसति; दशाक्षरा विराळन्नं विराळन्नाद् रेतः सिच्यते, रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते; प्रजापतिमेव तद्दधाति ॥ ६ ॥

हिन्दी— ( आहनस्यसंज्ञक ऋचाओं की संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) ताः दश शंसति उन ( आहनस्य संज्ञक ) दश ( ऋचाओं ) का शंसन करता है । दशाक्षरा विराट् विराट् ( छन्द ) दश अक्षरों वाला होता है । अन्नं विराट् विराट् अन्नरूप है । अन्नाद् वै रेतः सिच्यते अन्न से ही रेत सेचन किया जाता है । रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते वीर्य से ही प्रजाएँ उत्पन्न की जाती हैं । प्रजापतिमेव तद् दधाति ( अतः आहनस्य संज्ञक ऋचाओं के शंसन से यजमान में ) प्रजापतित्व को धारण कराता है ॥ सा ० भा ० – स्पष्टोऽर्थः ' ॥ षोडशौकारान् विधत्ते— ता न्यूङ्खयत्यन्नं वै न्यूङ्खोऽन्नाद्रेतः सिच्यते, रेतसः प्रजाः प्रजायन्ते; प्रजातिमेव तद्दधाति ॥७ ॥

हिन्दी- -ताः उन ( ऋचाओं को ) न्यूङ्खयति न्यूस करता है । अन्नं वै न्यूङ्खः न्यूङ्ख ही अन्न है । अन्नाद् रेतः सिच्यते अन्न से वीर्यसेचन किया जाता है । रेतसः प्रजायन्ते वीर्य से प्रजाएँ उत्पन्न की जाती हैं । प्रजातिमेव तद् दधाति ( न्यूङ्ख करने से ) प्रजाओं को ही यजमान में धारण कराता है । ( १ ) यद्यप्यस्मदृदृष्टे ऋक् परिशिष्टेऽष्टावेवाहनस्याः, परमैतरेयकं नाम ब्राह्मणं यस्याः संहिताया; तस्या दशैव स्युः । आश्वलायनेन तु आहनस्यानां विधानमुक्त्वा तत उत्तरं ताभिः सह शंसनीयेऽपरेऽपि ऋचौ विहिते ( ८.३.२ ९, ३० ); ते एव नवमदशमे आश्वलायनसंहिता-दीनामिति ध्येयम् । ऐ.ब्रा.उ.- २७

पृष्ठ 426

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 426 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२८२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३०.१० षष्ठपञ्चिकायां सा ० भा ० – ‘ ता: ’ ऋचो ‘ न्यूङ्खयति ' ओकारविशिष्टाः कुर्वन्ति ' । न्यूङ्खस्यान्नहेतु-त्वादन्नत्वम् ॥ ( दचिक्रार्कशंसनम् ) दधिक्राव्णी अकारिषमिति दाधिक्रीं शंसति; देवपवित्रं वै दधिक्रा, इदं वा इदं व्याहनस्यां वाचमवादीत्, तद्देवपवित्रेण वाचं पुनीते ॥८ ॥

हिन्दी— ( अन्य ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) ' दधिक्राण्णो अकारिषम् ’ इस दाघिक्रीं शंसति दधिक्रा शब्द से युक्त ( ऋचा ) का शंसन करता है । देवपवित्रं वै दधिक्रा दधिक्रा शब्द से युक्त ऋचाएँ देवताओं को पवित्र करने वाली हैं । व्याहनस्यां व्याहनस्य संज्ञक ऋचाओं में इदं वा वाचम् अवादीत् ( विशिष्ट मैथुनयुक्त ) ये वाचन कहे गये हैं यद्देवपवित्रेण वाचं पुनीते तो इस देवताओं को पवित्र करने वाले ( दधिक्रा शब्द से युक्त ऋचा ) से वाणी को पवित्र करता है । सा ० भा ० – दधिक्रेतिशब्दयुक्तत्वादियं ' दाधिक्री ' । दधिक्राख्या देवता । ' देव-पवित्रं ' देवानां शोधकं वाक्यम् । तथा सति ' व्याहनस्यां वाचं ' विशिष्टमैथुनयुक्तां तदङ्गभूतां वाचं यदवादीत् । ‘ इदं वा इदमिति ' तस्यै ग्राम्यवाक्यजातस्य विस्पष्टत्वेनाभिधानम् । ' तत् ' सर्वं ग्राम्यवाक्यजातमसत्यमपि ' वाचं ' वाचोच्चारितमनेन ' देवपवित्रेण ' ' पुनीते ' शुद्धं करोति ॥ तस्यामृचि च्छन्दः प्रशंसति— साऽनुष्टुब्भवति, वाग्वा अनुष्टुप् ', तत् स्वेन च्छन्दसा वाचं पुनीते ॥९ ॥

हिन्दी – ( उस दधिक्रा शब्द वाली ऋचा के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं - ) सा अनुष्टुब् भवति वह ( ऋचा ) अनुष्टुप् ( छन्द ) वाली है । वाग्वै अनुष्टुप् ( वाग्देवता के अनुष्टुप् छन्द से सम्बन्धित होने के कारण वाणी ही अनुष्टुप् है । तत् स्वेन छन्दसा तो अपने ही छन्द से वाचं पुनीते वाणी को पवित्र करता है ॥ ( १ ) द्र ० आश्व ० श्री ० ८.३.३१ । ( २ ). ( क ) कृञः इट् मिपोऽम् । दधिक्राख्यदेवत्याम् - इति षड्गुरुशिष्यः । ( ख ) अथर्व ० २०.१३७.३; ऋ ० ४.३ ९.६; ऋ ० खिल ० ५.२२.१३; तु ० कौ ० ब्रा ० ३०.८ । वैता ० ३२.३३ । ( ३ ) ऋ ० ४.३ ९..६ ( ४ ) ‘ दधिक्राव्णो अकारिषमित्यनुष्टुप् - इति आश्व ० श्री ० ८.३.३२ । ( ५ ) अनुष्टुबिति वाङ्नामसु पाठात् ( निघ ० १.११ ) ।

पृष्ठ 427

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 427 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः दशमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्:: १२८३ सा ० भा ० — वाग्देवताया अनुष्टुप्छन्दोभिमानित्वाद् वाचोऽनुष्टुप्त्वम् । अतस्तच्छन्दो वाचः स्वकीयं, तेन वाचं शोधयति ॥ ऋगन्तराणि विधत्ते— ( पावमानी - ऋक्शंसनविधानम् ) सुतासो मधुमत्तमा इति पावमानीः शंसति ॥ १० ॥

हिन्दी — ( अन्य ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) ' सुतासो मधुमत्तमा ' इति पावमानीः

शंसति इस पवमान देवता वाली ( ऋचा ) का शंसन करता है ।

सा ० भा ० — ' सुतासः ' इत्याद्यास्तिस्रः शुद्धिहेतुत्वात् पावमान्यः ॥

ता ऋचः प्रशंसति— देवपवित्रं वै पावमान्य, इदं वा इदं व्याहनस्यां वाचमवादीत्, तद्देवपवित्रेणैव वाचं पुनीते; ता अनुष्टुभो भवति; वाग्वा अनुष्टुप्, तत् स्वेनैव च्छन्दसा वाचं पुनीते ॥ ११ ॥

हिन्दी - ( उस ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं - ) देवपवित्रं वै पावमान्यः पवमान देवता वाली ( ऋचाएँ ) देवताओं को पवित्र करने वाली हैं । व्याहनस्याम् व्याहनस्य - संज्ञक ऋचाओं में इदं वा इदं वाचं अवादीत् यह ( मैथुन युक्त ) यह वचन कहा गया है । तद् देवपवित्रेण वाचं पुनीते उस देवताओं को पवित्र करने वाले ( पवमान देवता से सम्बन्धित ऋचा ) से वाणी को पवित्र करता है । ताः अनुष्टुभो भवन्ति वे ( ऋचाएँ ) अनुष्टुप् छन्द वाली हैं । वाग्वै अनुष्टुभः वाणी अनुष्टुप् से सम्बन्धित है । तत् स्वेनैव छन्दसा वाचं पुनीते तो अपने ही छन्द से वाणी को पवित्र करता है ॥ सा ० भा ० 1 – पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ अन्यासामृचां तृचं विधत्ते— अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदित्यैन्द्राबार्हस्पत्यं तृचं ' शंसति ॥ १२ ॥

हिन्दी - ( अन्य ऋचा को कह रहे हैं - ) ' अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठत् ' इति ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् इस इन्द्र और बृहस्पति देवता वाले तृचं शंसति तृच का शंसन करता है ॥ सा ० भा ० — इन्द्राबृहस्पतिदेवताकत्वं दर्शयितुं तृचस्यान्तिममर्धर्चं पठति— ( १ ) ऋ ० ९.१०१.४ । ( २ ) ' सुतासो मधुमत्तमा इति च तिस्रः ' इति आश्व ० श्रौ ० ८.३.३२ । ( ३ ) ऋ ० ८.९ ६.१३ | ‘ ' अवद्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदिति तिस्र: ' इति आश्व ० श्री ० ८.३.३३ ।

पृष्ठ 428

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 428 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२८२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३०.१० षष्ठपञ्चिकायां सा ० भा ० – ‘ ता: ’ ऋचो ‘ न्यूङ्खयति ' ओकारविशिष्टाः कुर्वन्ति ' । न्यूङ्खस्यान्नहेतु-त्वादन्नत्वम् ॥ ( दधिक्रार्कशंसनम् ) दधिक्राव्णो अकारिषमिति दाधिक्रीं शंसति; देवपवित्रं वै दधिक्रा, इदं वा इदं व्याहनस्यां वाचमवादीत्, तद्देवपवित्रेण वाचं पुनीते ॥ ८ ॥

हिन्दी— ( अन्य ऋचा का विधान कर रहे हैं — ) ' दधिक्राण्णो अकारिषम् ' इस दाघिक्रों शंसति दधिक्रा शब्द से युक्त ( ऋचा ) का शंसन करता है । देवपवित्रं वै दधिक्रा दधिक्रा शब्द से युक्त ऋचाएँ देवताओं को पवित्र करने वाली हैं । व्याहनस्यां व्याहनस्य संज्ञक ऋचाओं में इदं वा वाचम् अवादीत् ( विशिष्ट मैथुनयुक्त ) ये वाचन कहे गये हैं यद्देवपवित्रेण वाचं पुनीते तो इस देवताओं को पवित्र करने वाले ( दधिक्रा शब्द से युक्त ऋचा ) से वाणी को पवित्र करता है । सा ० भा ० — दधिक्रेतिशब्दयुक्तत्वादियं ' दाधिक्री ' । दधिक्राख्या देवता । ‘ देव-पवित्रं ’ देवानां शोधकं वाक्यम् । तथा सति ' व्याहनस्यां वाचं ' विशिष्टमैथुनयुक्तां तदङ्गभूतां वाचं यदवादीत् । ‘ इदं वा इदमिति ' तस्यै ग्राम्यवाक्यजातस्य विस्पष्टत्वेनाभिधानम् । ‘ तत् ’ सर्वं ग्राम्यवाक्यजातमसत्यमपि ' वाचं ' वाचोच्चारितमनेन ' देवपवित्रेण ' ' पुनीते ' शुद्धं करोति ॥ तस्यामृचि च्छन्दः प्रशंसति— साऽनुष्टुब्भवति ', वाग्वा अनुष्टुप् ', तत् स्वेन च्छन्दसा वाचं पुनीते ॥९ ॥

हिन्दी - ( उस दधिक्रा शब्द वाली ऋचा के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं - ) सा अनुष्टुब् भवति वह ( ऋचा ) अनुष्टुप् ( छन्द ) वाली है । वाग्वै अनुष्टुप् ( वाग्देवता के अनुष्टुप् छन्द से सम्बन्धित होने के कारण वाणी ही अनुष्टुप् है । तत् स्वेन छन्दसा तो अपने ही छन्द से वाचं पुनीते वाणी को पवित्र करता है । ( १ ) द्र ० आश्व ० श्रौ ० ८.३.३१ । ( २ ) ( क ) कृञः इट् मिपोऽम् । दधिक्राख्यदेवत्याम् इति ( ख ) अथर्व ० २०.१३७.३; ऋ ० ४.३ ९.६; ऋ ० ३०.८ । वैता ० ३२.३३ । ( ३ ) ऋ ० ४.३ ९..६ ( ४ ) ' दधिक्राव्णो अकारिषमित्यनुष्टुप् ' इति आश्व ० श्रौ ० ( ५ ) अनुष्टुबिति वाङ्नामसु पाठात् ( निघ ० १.११ ) । षड्गुरुशिष्यः ।... खिल ० ५.२२.१३; तु ० कौ ० ब्रा ० ८.३.३२ ।

पृष्ठ 429

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 429 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः दशमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १२८३ सा ० भा ० — वाग्देवताया अनुष्टुप्छन्दोभिमानित्वाद् वाचोऽनुष्टुप्त्वम् । अतस्तच्छन्दो वाचः स्वकीयं, तेन वाचं शोधयति ॥ ऋगन्तराणि विधत्ते— ( पावमानी - ऋक्शंसनविधानम् ) सुतासो मधुमत्तमा इति पावमानीः शंसति ॥ १० ॥

हिन्दी— ( अन्य ऋचा का विधान कर रहे हैं — ) ' सुतासो मधुमत्तमा ' इति पावमानीः शंसति इस पवमान देवता वाली ( ऋचा ) का शंसन करता है ॥ सा ० भा ० — ‘ सुतासः ' इत्याद्यास्तिस्रः ' शुद्धिहेतुत्वात् पावमान्यः ॥ ता ऋचः प्रशंसति— देवपवित्रं वै पावमान्य, इदं वा इदं व्याहनस्यां वाचमवादीत्, तद्देवपवित्रेणैव वाचं पुनीते; ता अनुष्टुभो भवति; वाग्वा अनुष्टुप्, तत् स्वेनैव च्छन्दसा वाचं पुनीते ॥ ११ ॥

हिन्दी - ( उस ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं - ) देवपवित्रं वै पावमान्यः पवमान देवता वाली ( ऋचाएँ ) देवताओं को पवित्र करने वाली हैं । व्याहनस्याम् व्याहनस्य - संज्ञक ऋचाओं में इदं वा इदं वाचं अवादीत् यह ( मैथुन युक्त ) यह वचन कहा गया है । तद् देवपवित्रेण वाचं पुनीते उस देवताओं को पवित्र करने वाले ( पवमान देवता से सम्बन्धित ऋचा ) से वाणी को पवित्र करता है । ताः अनुष्टुभो भवन्ति वे ( ऋचाएँ ) अनुष्टुप् छन्द वाली हैं । वाग्वै अनुष्टुभः वाणी अनुष्टुप् से सम्बन्धित है । तत् स्वेनैव छन्दसा वाचं पुनीते तो अपने ही छन्द से वाणी को पवित्र करता है । सा ० भा०- — पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ अन्यासामृचां तृचं विधत्ते— अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदित्यैन्द्राबार्हस्पत्यं तृचं ' शंसति ॥१२ ॥

हिन्दी – ( अन्य ऋचा को कह रहे हैं - ) ' अव द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठत् ' इति ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् इस इन्द्र और बृहस्पति देवता वाले तृचं शंसति तृच का शंसन करता है । सा ० भा ० – इन्द्राबृहस्पतिदेवताकत्वं दर्शयितुं तृचस्यान्तिममर्धर्चं पठति— ( १ ) ऋ ० ९.१०१.४ । ( २ ) ‘ सुतासो मधुमत्तमा इति च तिस्रः ' इति आश्व ० श्रौ ० ८.३.३२ । ( ३ ) ऋ ० ८.९ ६.१३ । ‘ अवद्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदिति तिस्रः ' इति आश्व ० श्रौ ० ८.३.३३ ।

पृष्ठ 430

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 430 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२८४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३०.१० षष्ठपञ्चिकायां विशो अदेवीरभ्याचरन्तोर्बृहस्पतिना युजेन्द्रः ससाह इति ॥ १३ ॥

हिन्दी– ( इन्द्र और बृहस्पति देवता को दिखलाने के लिए इस तृच के अन्तिम अर्धर्च को कह रहे हैं— ) ‘ विशो अदेवीरभ्याचरन्तीर्बृहस्पतिना युजेन्द्रः ससाह ' इति यहाँ ( इन्द्र और बृहस्पति का नाम आया है ) ॥ सा ० भा ० – ‘ अदेवी: ’ देवविरुद्धाः ' अभि ' सर्वतः ‘ आचरन्तीर्विशः ’ आसुरीः प्रजाः सर्वाः ‘ युजा ’ सहकारिणा ‘ बृहस्पतिना ' युक्त ' इन्द्रः ससाहे ’ तिरस्कृतवानित्यर्थः ॥ अस्यार्धर्चस्यार्थं प्रशंसति— असुरविशं ह वै देवानभ्युदाचार्य आसीत्, स इन्द्रो बृहस्पतिने युजाऽसुर्यं वर्णमभिदासन्तमपाहंस्तथैवैतद् यजमाना इन्द्रा-बृहस्पतिभ्यामेव युजाऽसुर्यं वर्णमभिदासन्तमपघ्नते ॥ १४ ॥

हिन्दी— ( इस अर्धर्च की प्रशंसा कर रहे हैं - ) असुरविशं ह असुरों की सेना देवान् देवों को अभ्युदाचार्य आसीत् अभिलक्षित करके उलङ्घनरूप तिरस्कार करके ( देवताओं के समीप ) स्थित हो गयी । सः इन्द्रः उस इन्द्र ने बृहस्पतिना एव युजा बृहस्पति से युक्त होकर असुर्यं वर्णम् असुरों के वर्ण वाले अभिदासन्तम् देवों के विनाश के हेतुभूत ( असुरों ) को अपाहन् विनष्ट कर दिया । तथैव उसी प्रकार एतद् यजमानाः ये यजमान लोग इन्द्राबृहस्पतिभ्यां युजा इन्द्र और बृहस्पति से संयुक्त होकर असुर्यं वर्णम् शत्रु के वर्ण वाले अभिदासन्तम् शत्रु के उपक्षय के हेतुभूत ( पापों ) को अपघ्नते नष्ट कर देते हैं । सा ० भा०- -'असुरविशम् ' असुरप्रजाः सैन्यरूपाः ‘ देवान् ' इन्द्रादीन् ‘ अभि’लक्ष्य ‘ उदाचार्य ’ उल्लङ्घनरूपमाचरणं ' कृत्वा तिरस्कृत्य ' आसीत् ' देवसमीपेऽवस्थिता । तदानीं ' सः ' इन्द्रो बृहस्पतिनैव ' युजा ' सहकारिणा युक्तः सन्, ' असुर्यम् ' असुरसैन्यं ‘ वर्णं ' विचित्र-पताकादियुक्तम् ‘ अभिदासन्तं ' देवोपक्षयहेतुम् ' अपाहन् ' विनाशितवान् । देववद् यजमाना अपि तृचप्रतिपाद्याभ्याम् ‘ इन्द्राबृहस्पतिभ्याम् ' एव सहायेन युक्ता ‘ असुर्यं वर्णं ' बाधकं ‘ अभिदासन्तम् ’ विचित्रम् अपक्षयहेतुं पापं विनाशयन्ति ॥ अथात्र ‘ प्र मंहिष्ठायेत्यादिना ’ ’ प्राकृतेन वैकृतानां संभूय शंसनं विचार्यं, पूर्वोत्तर-पक्षाभ्यां निश्चिनोति— तदाहुः संशंसे ३ त्, षष्ठेऽहा ३ न्, न संशंसे ३ त्? इति । संशंसेदि-त्याहुः, कथमन्येष्वहःसु संशंसति, कथमत्र न संशंसेदित्यथो खल्वा-( १ ) ' चरतिर्गतिकर्मा अभ्युद्गता इति यावत् ' - इति गोविन्दस्वामी । ( १ ) ऋ ० १.५७.१