ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 431–440

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 431–440

पृष्ठ 431

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 431 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः दशमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १२८५ हुर्नैव संशंसेत्, स्वर्गों वै लोकः षष्ठमहरसमायी वै स्वर्गो लोकः, कश्चिद्वै स्वर्गे लोके समेतीति; स यत्संशंसेत् समानं तत्कुर्यादथ संशंसतीइँ तत्स्वर्गस्य लोकस्य रूपं, तस्मान्न संशंसेद् यदेव न संशंसती ३ ॥ १५ ॥

हिन्दी – ( प्र मंहिष्ठाम आदि प्राकृत के साथ शंसन के विषय में विचार करके निर्णय कर रहे हैं— ) तदाहुः इस विषय में कुछ ब्रह्मवेत्ता पूछते हैं - षष्ठेऽहन् षष्ठ दिन में संशंसेत् ( शंसनीय वैकृत मन्त्रों के साथ प्राकृत ' प्र मंहिष्ठाय ' का ) शंसन करना चाहिए, न संशंसेत् अथवा नहीं करना चाहिए? संशंसेद् साथ में शंसन करना चाहिए— इत्याहुः ऐसा कुछ आचार्य कहते हैं; क्योंकि अन्येषु अहः सु संशंसति अन्य दिनों शंसन करता है तो कथम् अत्र न संशंसेत् तो यहाँ ( षष्ठ दिन में ) क्यों साथ में शंसन नहीं करना चाहिए । अथो खल्वाहुः अब इस विषय में कुछ याज्ञिक कहते हैं— नैव संशंसेत् साथ में शंसन नहीं करना चाहिए; क्योंकि स्वर्गों वै लोकः षष्ठमहः यह षष्ठ अहः स्वर्गलोक रूप है । असमायी वै स्वर्गो लोकः स्वर्गलोक समवाय ( समूह ) के रूप में जाने योग्य नहीं है । कश्चिद् वै स्वर्गे लोके समेति कुछ ही ( पुण्यवान् ) स्वर्गलोक में जाता है । सः यत् संशंसेत् वह ( मैत्रावरुण षष्ठ दिन में ) प्राकृत के साथ ( वैकृत का भी ) शंसन करे तो तत्समानं कुर्यात् तो ( वह ) उस ( स्वर्गरूप षष्ठ दिन को अन्य दिनों के ) समान करता है । यद् न संशंसति जो ( प्राकृत और वैकृत का ) साथ - साथ शंसन नहीं करता है, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् वह स्वर्ग लोक का रूप है । तस्माद् न शंसेत् उसी कारण साथ - साथ शंसन नहीं करना चाहिए । यद् एव न संशंसति जो साथ - साथ शंसन नहीं

करता ( वह पूज्यनीय होता है ) ।

सा ० भा ० – पूर्वाध्यायस्यान्तिमखण्डवद् व्याख्येयम् ॥

संशंसनपक्षे दोषान्तरं दर्शयति— एतानि वा अत्रोक्थानि नाभानेदिष्ठो वालखिल्या वृषाकपिरेव-यामरुत् स यत्संशंसेदपैव स एतेषु कामं राध्नुयात् ॥ १६ ॥

हिन्दी— ( शंसन के पक्ष में अन्य दोष दिखला रहे हैं— ) नाभानेदिष्ठः वालखिल्याः वृषाकपिः एवयामरुत् नाभानेदिष्ठ, वालखिल्य, वृषाकपि और एवयामरुत् एतानि वै अत्र उक्थानि ये यहाँ ( षष्ठ दिन में ) प्रधान शस्त्र हैं । सः यत् संशंसेत् यदि वह ( व्यक्ति ) ( प्राकृत इत्यादि से मिलाकर ) साथ - साथ शंसन करता है, सः तो वह एतेषु इन ( यजमान लोगों ) के प्रति कामम् अपराध्नुयाद् एव फल को विनष्ट ही करता है ॥ सा ० भा ० – नाभानेदिष्ठादीनि चत्वारि शिल्पानि यानि सन्ति, एतान्येवात्र षष्ठेऽहनि

पृष्ठ 432

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 432 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२८६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३०.१० षष्ठपञ्चिकायां ‘ उक्थानि ’ प्रधानशस्त्राणि । तथा सति ' सः ' पुमान् यदि प्राकृतेन ' प्र मंहिष्ठाय ' - इत्यनेन सम्भूय शंसेत्, तदानीं ‘ सः ’ पुरुष: ' एतेषु ' प्रधानशस्त्रेषु ' कामं ’ फलम् ‘ अपराध्नुयाद् ’ विनाशयेत् ॥ एवं तर्हि प्र मंहिष्ठायेत्येतस्मिन्त्रैन्द्रे लभ्यः कामोऽत्र न लभ्यत इत्याशङ्क्याऽऽह— ऐन्द्रो वृषाकपिः, सर्वाणि च्छन्दांस्यैतशप्रलापस्तत्र स काम उपाप्तो य ऐन्द्रे जागतेऽथेदमैन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तमैन्द्राबार्हस्पत्या परिधानीया, तस्मान्न संशंसेन्न संशंसेत् ॥ १७ ॥

हिन्दी — ऐन्द्रो वृषाकपिः ( ब्राह्मणाच्छंसी द्वारा शंसित होने वाला ) वृषाकपि ( नामक शिल्प ) इन्द्र देवता वाला है, सर्वाणि छन्दांसि ऐतशप्रलापाः ऐतशप्रलापं सर्वछन्द-स्थानीय है । ऐन्द्रे जागते यः कामः उपाप्तः इन्द्र देवता वाले जगती छन्दस्क शस्त्र में जो कामना होती है तत्र सः उपाप्तः वह ( कामना ) वहाँ ( वृषाकपि और ऐतशप्रलाप में ) प्राप्त होती है । अथ इदम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् सूक्तम् यह ( ' अव द्रप्स: ' ) सूक्त इन्द्र और बृहस्पति देवता वाला है, ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिधानीया तथा इन्द्र और बृहस्पति देवता वाली ( ' बृहस्पति नः ' ऋचा ) परिधानीया होती हैं तस्मात् इसी कारण न संशंसेत् यहाँ ( प्रकृत में मिलाकर ) साथ - साथ शंसन नहीं करना चाहिए ॥ सा ० भा ० — ब्राह्मणाच्छंसिना शंसितव्यो योऽयं ' वृषाकपिः ' सोऽयमैन्द्रः । ऐतश-प्रलापश्च सर्वच्छन्दस्थानीयः । तथा सति ' प्र मंहिष्ठाय ' - इत्यादिके जगतीछन्दस्के यः कामोऽस्ति, स कामः ‘ तत्र ' वृषाकपावैतशप्रलापे च प्राप्तो भवति । ' अथ ' अपि चेदम् ‘ अवद्रप्सः ’ इत्यादिकं ' सूक्तमैन्द्राबार्हस्पत्यम् । तत्रत्याऽन्तिमा परिधानीया चैन्द्राबार्हस्पत्या ' । तत्रोभयत्रेन्द्रनिभित्तः ‘ काम उपाप्तो ' भवति । तस्मात्कारणात् प्राकृतमन्त्र सम्भूय ‘ न संशंसेत् । अभ्यासोऽत्राध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये षष्ठपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( त्रिंशाध्याये ) दशमः खण्डः ॥१० ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तीसवें अध्याय के दशम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् । पुमर्थाश्चतुरो देयाद् ं विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधर-( १ ) ऋ ० ८.९ ६.१३ ( २ ) ' अच्छाम इन्द्रमिति ( ऋ ० १०.४३.१ ) नित्यमैकाहिकम् ' इति आश्व ० श्री ० ८.३.३४ ।

पृष्ठ 433

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 433 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः दशमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १२८७ माधवाचार्यादेशतो श्रीमद्सारणाचार्येण विरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' नाम भाष्ये ऐतरेयब्राह्मणभास्यस्य कृतौ षष्ठपञ्चिकायाः पञ्चमोऽध्यायः ( त्रिंशोऽध्यायः ) समाप्तः ॥५ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तीसवें अध्याय की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ देवा ह वै त्रीणि ( १ ) । देवा वै यज्ञं पञ्च ( २ ) । आ त्वा वहन्त्वष्टौ ( ३ ) । यः श्वः स्तोत्रियो दश ( ४ ) । शिल्पानि दश ( ५ ) ॥ ६ ॥

हिन्दी – षष्ठ पञ्चिका में ' देवा ह वै ' से प्रारम्भ तीन खण्डों वाला प्रथम अध्याय, ‘ देवा वै यज्ञं ' से प्रारम्भ पाँच खण्डों वाला द्वितीय अध्याय, आ त्वा वहन्तु ' से प्रारम्भ आठ खण्डों वाला तृतीय अध्याय, ' य: श्वः स्तोत्रियः से प्रारम्भ दश खण्डों वाला चतुर्थ अध्याय और ' शिल्पानि से प्रारम्भ दश खण्डों वाला पञ्चम अध्याय है । देवा ह वा, असावि देवम्, कस्तमिन्द्र, तदाहुर्यदस्मिन् विश्वजिति षट् ॥ ६ ॥

हिन्दी — इस प्रकार ' देवा ह वा ' से प्रारम्भ खण्डों का प्रथम दशक, ' असावि देवम् ' से प्रारम्भ द्वितीय दशक, ' कस्तमिन्द्र ' से प्रारम्भ तृतीय दशक तथा ' तदाहुर्यदस्मिन् विश्वजिति ' से प्रारम्भ खण्डों का चतुर्थ दशक है । इस प्रकार इस पश्चिका में कुल छत्तीस

खण्ड विद्यमान हैं ।

॥ इति ऐतरेयब्राह्मणस्य षष्ठपञ्चिका ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के षष्ठ पञ्चिका की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

पृष्ठ 434

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 434 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ सप्तमपञ्चिकायां प्रथमोऽध्यायः [ अथ एकत्रिंशोऽध्यायः ] प्रथमः खण्डः

सायणभाष्यम्— वर्णितं शस्त्रजातं तु होतृहोत्रकगोचरम् ।

पशोरुपव्रतीयस्य विभागस्त्वथ कथ्यते ॥१ ॥

आश्वलायनः सत्रिणां धर्मेष्वेवमाह — सुत्यासु हविरुच्छिष्टभक्षा एव स्युर्धानाः करम्भः परिवापः पुरोळाशः पयस्येति तेषां यद्यत्कामयेरंस्तत्तदुपविगुल्फयेयुः? २ इति । प्राण-धारणाय यथा पर्याप्यते तथा हविःशेषस्याऽऽधिक्येन सम्पादनम् ' उपगुल्फनम् ' । एवं बहु-विधान् हविःशेषभक्षानुक्त्वा पुनरप्यन्त एवमुवाच — ' अपि वाऽन्यत्र सिद्धं गार्हपत्ये पुन-रधिश्रित्योपव्रतयेरन्नन्यान् वा * पथ्यान् भक्षानामूलफलेभ्य एतेन वर्तयेयुः पशुना च ' इति । ‘ अन्यत्र सिद्धं ’ गृहे पक्वमन्नं पुनरपि गार्हपत्ये सकृदवस्थाप्य ‘ उपव्रतयेरन् ' उपभुञ्जीरन् । ‘ अन्यान् वा ’ लड्डमण्डकादीन् ' भक्षान् ' ' पथ्यान् ' अजीर्णादिदोषरहितान् मूलफलपर्यन्त-मिच्छया स्वीकुर्यात् । ‘ एतेन ' सुत्यादिनेषु सन्निहितेन सवनीयपशुना च ' वर्तयेयुः ' जीवन-रूपां वृत्तिं सम्पादयेयुः । इत्येवं सवनीयपशुरूपस्य हविष: शेषभक्षणेन जीवन-मप्यभिहितम् । तस्मिन् पशौ कस्य को विभाग इति जिज्ञासायां तद्विभागकथनं प्रति-जानीते-( यज्ञीयपशुविभागविधानम् ) अथातः पशोर्विभक्तिः, तस्य विभागं वक्ष्यामः ॥ हिन्दी— ( अब यज्ञीयपशु के विभाग का कथन कर रहे हैं— ) और होत्रक के शस्त्रविधान ) के बाद अतः यहाँ से पशोः विभक्ति पशु तस्य विभागम् उसके अङ्गों के विभाग को वक्ष्यामः कहेंगे ॥ ( १ ) पदमिदं षड्गुरुशिष्यस्य सुखप्रदाव्याख्यांयामपि दृश्यते । ( २ ) आश्व ० श्री ० सू ० १२.८.३२, ३३ १ ॥ अथ इस ( होता की विभक्ति अर्थात् ( ३ ) यदि यथाप्राप्तेन हविरुच्छिष्टभक्षणेन प्राणा न ध्रियेरंस्तदा धानादीनां मध्ये यस्मिंस्तेषा-मभिरुचिस्तद्द्रव्यमुपविगुल्फयेयुः = अभिवर्धयेयुः । इति तत्र नारायणः । ( ४ ) आश्व ० श्रौ ० सू ० १२.८.३ ९ -४१

पृष्ठ 435

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 435 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १२८ ९ सा ० भा ० – ' अथ होतृ - होत्रक- शस्त्रनिर्णयानन्तरं ', यतः शस्त्राद्यनुष्ठायिनां सत्रिणां जीवनोपायोऽपेक्षितः, अतः कारणात् सवनीयस्य ' पशो: ' विभक्तिः कथ्यते । विभक्ति-शब्दस्यैव व्याख्यानं तस्येत्यादि । वक्ष्याम इति प्रतिज्ञातो यो विभागस्तं दर्शयति— हनू सजिह्वे प्रस्तोतुः, श्येनं वक्ष उद्गातुः, कण्ठः काकुद्रः प्रतिहर्तु-दक्षिणा श्रोणिर्होतु, सव्या ब्रह्मणो, दक्षिणं सक्थि मैत्रावरुणस्य सव्यं ब्राह्मणाच्छंसिनो, दक्षिणं पार्श्व सांसमध्वर्योः, सव्यमुपगातॄणां, सव्योंऽसः प्रतिप्रस्थातुर्, दक्षिणं दोर्नेष्टुः, सव्यं पोतुर्, दक्षिण ऊरुरच्छावाकस्य, सव्य आग्नीघ्रस्य, दक्षिणो बाहुरात्रेयस्य, सव्यः सदस्यस्य, सदं चानूकं च गृहपतेर्, दक्षिणौ पादौ गृहपतेर्व्रतप्रदस्य, सव्यौ पादौ गृहपतेर्भार्यायै व्रतप्रदस्यौष्ठ एनयोः साधारणो भवति, तं गृहपतिरेवं प्रशिंष्याज्जाघनीं पत्नीभ्यो हरन्ति, तां ब्राह्मणाय दद्युः, स्कन्ध्याश्च मणिकास्तिस्रश्च कीकसा ग्रावस्तुतस्, तिस्त्रश्चैव, कीकसा अर्धं च वैकर्तस्योन्नेतुरर्थं चैव वैकर्तस्य, क्लोमा च शमितुस्तद्ब्राह्मणाय दद्याद् यद्यब्राह्मणः स्याच्छिरः सुब्रह्मण्यायै, यः श्वः सुत्यां प्राह तस्याजिनमिळा सर्वेषां होतुर्वा ॥ २ ॥

हिन्दी —- ( पशु के अङ्गों के विभाग को दिखला रहे हैं - ) सजिह्वे हनूः प्रस्तोतुः जिह्वासहित दोनों जबड़े प्रस्तोता के भाग हैं । श्येनं वक्षः उद्गातुः श्येन नामक पक्षी के आकार वाला हृदय उद्गाता का भाग होता है । कण्ठः काकुद्रः प्रतिहर्तुः कण्ठ और काकुद प्रतिहर्त्ता का भाग होता है । दक्षिणा श्रोणिः होतुः दाहिनी ओर की कमर होता का भाग है । सव्या ब्रह्मणः बायीं ओर की ( कमर ) ब्रह्मा का भाग है । दक्षिणं सक्थि मैत्रावरुणस्य दाहिनी पिण्डली मैत्रावरुण ( होत्रक ) का भाग होता है । सव्यं ब्राह्मणा-च्छंसिनः बायीं ओर की ( पिण्डली ) ब्राह्मणाच्छंसी ( नामक होत्रक ) का भाग है । दक्षिणं सांसम् अध्वर्योः दाहिने कन्धे के साथ दाहिनी बगल अध्वर्यु ( नामक ऋत्विक् ) का भाग होता है । सव्यम् उपगातॄणाम् बायीं बगल उपगाताओं ( उद्गाता के सहयोगियों ) का भाग है । सव्योऽंसः प्रतिप्रस्थातुः बाँया कन्धा प्रतिप्रस्थाता ( नामक होत्रक ) का भाग है । दक्षिणं दोर्नेष्टुः‘दाहिने आगे वाले पैर का निचला खुर वाला भाग नेष्टा ( नामक होत्रक ) ( १ ) द्र ० द्वादश शस्त्राणि — ' आज्यप्रउगे, निष्केवल्यमरुत्वतीये, वैश्वदेवाग्निमारुते इति होतुः शस्त्राणि षट्, तथा होत्रकाणामपि षट् ' - इति । ' प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाक इति शस्त्रिणा होत्रका: ' - इति आश्व ० श्री ० ५.१०.१० ।

पृष्ठ 436

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 436 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२ ९ ०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३१.१ सप्तमपञ्चिकायां का होता है । सव्यं पोतुः बायें अगले पैर का निचला खुरं वाला भाग पोता नामक होत्रक का होता है । दक्षिणः ऊरू अच्छावाकस्य दाहिनी जाँघ अच्छावाक ( नामक होत्रक ) की होती है । सव्यः आग्नीध्रस्य बायीं जाँघ आग्नीध्र ( नामक होत्रक ) की होती है । दक्षिणो बाहुः आत्रेयस्य दाहिनी भुजा ( पैर का ऊपरी भाग ) आत्रेय का होता है । सव्यः सदस्यस्य बाँयीं भुजा सदस्य का भाग है । सदं चानूकं च गृहपतेः रीढ़ और आसन गृहपति का भाग है | दक्षिणौ पादौ गृहपतेः व्रतपदस्य दोनों दक्षिण पैर भोजन देने वाले गृहपति के भाग हैं । सव्यौ पादौ गृहपतेः व्रतपदस्य भार्यायाः दोनों बायें पैर भोजन देने वाले गृहपति की पत्नी के भाग हैं । औष्ठः एनयोः साधारणः भवति ओष्ठ इन दोनों ( भोजन देने वालों ) का सामान्यरूप से होता है तं गृहपतिः एव प्रशिष्यात् उसको गृहपति ही वितरित करता है । जाघनीं पनिभ्यो हरन्ति पुच्छ भाग को पत्नियों के लिए ले जाते हैं तां ब्राह्मणाय दद्युः किन्तु उसे ब्राह्मणों के लिए दे देना चाहिए । स्कन्ध्याश्च मणिका-स्तिस्रश्च कीकसा स्कन्ध पर मणि के आकार वाला मांसपिण्ड और तीन पसलियाँ ग्रावस्तुतः ग्रावस्तुत के भाग हैं । तिस्रश्च कीकसा ( दूसरे पार्श्व की ) तीन पसलियाँ वैकर्तस्य अर्थं च और आधा गर्दन का मांस खण्ड उन्नेतुः अन्नेता का होता है । अ चैव वैकर्तस्य गर्दन का दूसरा आधा भाग क्लोमा च और क्लोम ( हृदय के समीप विद्यमान मांस खण्ड ) समितुः समिता ( पशुहन्ता ) का भाग है । यदि अब्राह्मणः स्यात् यदि ( समिता ) ब्राह्मणेतर हो तद् ब्राह्मणायै दद्यान् तो ( उस शमिता वाले भाग को ) अन्य ब्राह्मण्य के लिए ( देना चाहिए ) । शिरः सुब्रह्मणाय शिर को सुब्रह्मणस्य के लिए देना चाहिए । यः श्वसुत्यां प्राह जो आगामी दिन अभिषव को कहता है तस्य अजिनम् उस ( अध्वर्यु ) का भाग चमड़ा होता है । इडा सर्वेषाम् ( सवनीय पशु का ) इडा भाग सामान्य रूप से सभी का होता है होतुः वा अथवा केवल होता ( नामक ऋत्विक् ) का होता है ( −यह विकल्प है ) । सा ० भा ० — जिह्वया सहितं हनुद्वयं प्रस्तोतुर्भागः । श्येनाकारं वक्ष उद्गातुर्भागः । यः कण्ठः, यश्च ‘ काकुद्रः ’ काकुदम्, तदुभयं प्रतिहर्तुर्भागः । श्रोणिरूरुमूलम्, तदुभयं दक्षिणसव्यरूपं क्रमेण होतुर्ब्रह्मणोर्भागः । ऊर्वधोभागः ' सक्थि ' तच्चोभयं क्रमेण मैत्रा-वरुणब्राह्मणाच्छंसिनोर्विभागः । दक्षिणांसेन युक्तं दक्षिणं पार्श्वमध्यर्योर्भागः । दक्षिणांसेन युक्तं दक्षिणं पार्श्वमध्यर्योर्भागः । सव्यं पार्श्वमात्रमुपगातॄणां भागः । सव्योंऽसः प्रतिप्रस्थातुर्भागः । ' दो ' बाहुः, तच्चोभयं क्रमेण नेष्टृपोत्रोर्भागः । ऊरुद्वयं क्रमेणाच्छावाकाग्नीध्रयोर्भागः । सक्थि-शब्देन अधोभागस्याभिहितत्वात् ऊर्ध्वंभाग ऊरुशब्देन विवक्षितः । बाहुद्वयं क्रमेण आत्रेय-सदस्ययोर्भागः । दोर्बाहुशब्दयोरर्थैक्येऽप्यधोभागोर्ध्वभागाभ्यां भेदो द्रष्टव्यः । | सदा पूर्वाचार्यैर्व्याख्यातौ—

पृष्ठ 437

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 437 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १२ ९ १ " अनूकं मूत्रबस्तिः स्यात्, सास्नेत्येके वदन्ति च । सदं तु पृष्ठवंशः स्यादेतद्गृहपतेर्द्वयम् ” ॥ इति । यः पुमान् गृहपतेर्व्रतप्रदा भोजनदायी, तस्य दक्षिणौ पादौ भागः । गृहपतेर्या भार्या, तस्यै च व्रतप्रदो यः पुमांस्तस्यैव सव्यौ पादौ भागः । अत्र पुरोवर्तिनोः पादयोर्बाहुत्वे-नाभिहितत्वात्, पश्चात्यावेव पादशब्देन विवक्षितौ । तत्रैकस्मिन्नपि दक्षिणे पादे द्विवचन-मवयवापेक्षम् । एवमुतरत्रापि । योऽयमोष्ठः, सोयम् ' एनयो: ' व्रतप्रदयोः ' साधारण: ' भागो भवति । ‘ तं ' भागं गृहपतिरेव ' प्रशिंष्यात् ' तवायं तवायमिति विभज्य प्रदद्यात् । ‘ जाघनी ’ पुच्छं तां पत्नीभ्यो ‘ हरन्ति ' दद्युः । ताश्च पत्न्यः ' तां ' जाघनीं ब्राह्मणाय कस्मैचिद्दद्युः । स्कन्धे भवाः ‘ स्कन्ध्याः ’ मणिसदृशा मांसखण्डा ' मणिकाः ' एकस्मिन् पार्श्वे स्थिता मांसशकला-स्तिस्राः ‘ कीकसाः, मणिका: कीकसाश्चेत्युभयं ग्रावस्तुतो भागः । इतरपार्श्वे स्थितास्तिस्रः कीकसाः, ‘ वैकर्तः ’ प्रौढो मांसखण्डः, तस्यार्थं पूर्वोक्तकीकसात्रयं चोन्नेतुर्भागः । यत्तु वैकर्तस्येतरदर्धं, यश्च हृदयपार्श्ववर्ती क्लोमशब्दाभिधो मांसखण्डस्तदुभयं शमितुर्भागः । अयं शमिता यदि - अब्राह्मणः स्यात्, तदा स्वेन स्वीकृतं तदुभयमन्यस्मै ब्राह्मणाय दद्यात् । यच्छिरोऽस्ति, ‘ तत्सुब्रह्मण्यायै ' सुब्रह्मण्याभिधानर्त्विजे दद्यात् । श्वःसुत्येति निगदनाम ' तां चाऽऽग्नीध्रो ब्रूते । तथा च आश्वलायन आह- ' आग्नीध्रः श्वः सुत्यां प्राह ' ' इति । ' अजिनं ’ चर्मं, तस्याऽऽग्नीध्रस्य भागः । ' इळा ' सवनीयपशोः सम्बन्धी योऽयमिळाभागः, स सर्वेषां साधारण: । यद्वा, होतुरसाधारणः । उक्तानां पशुविभक्तीनां संख्यां प्रशंसति— ( पशुविभक्तीनां संख्याप्रशंसनम् ) ता वा एताः षट्त्रिंशतमेकपदा यज्ञं वहन्ति, षट्त्रिंशदक्षरा वै बृहती, बार्हताः स्वर्गा लोकाः, प्राणांश्चैव तत्स्वर्गांश्च लोकानाप्नुवन्ति, प्राणेषु चैव तत्स्वर्गेषु च लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति ॥ ३ ॥

हिन्दी — ( उपर्युक्त पशुविभक्ति की संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं— ) ताः ते ( हनु से लेकर इडा तक ) एताः वै ये ही षट्त्रिंशतम् छत्तीस ( पशुविभक्ति ) हैं । एकपदा यज्ञं वहन्ति उसके एक - एक पद ( हनु इत्यादि विभाग ) से यज्ञ का निर्वहन करते हैं । षट्-( १ ) ' आग्नेयो निगदस्तत्र गौतमीयमग्न आगच्छ रोहिताभ्यां बृहद्भानो धूमकेतो जातवेदो विचर्षण आङ्गिरस ब्राह्मणाङ्गिरसब्रुवाणेति प्राक् सुत्यादेशात् ' – इति लाट्या ० श्रौ ० १.४ । ‘ परसम्बोधनार्थमन्त्रा निगदाः ' — इति निगदमन्त्रलणम् । तद्विचारस्तु मीमांसायां द्रष्टव्यः । जै ० न्या ० वि ० २.१.१३.३८-४५ । ( २ ) आश्व ० श्रौ ० १२.९.१४ ( ३ ) द्र ० ऋत्विजां परिचयः आश्व ० श्री ० ४.१.३-८ ।

पृष्ठ 438

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 438 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२ ९ २: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३१.१ सप्तमपञ्चिकायां त्रिंशदक्षरा वै बृहती बृहति छन्द छत्तीस अक्षरों वाला होता है, बार्हता स्वर्गा लोकाः स्वर्गलोक बृहती से सम्बन्धित है । तत् उस ( विभाग ) से प्राणाश्चैव प्राणों और स्वर्गान् लोकान् च स्वर्गलोकों को आप्नुवन्ति प्राप्त करते हैं । इससे प्राणेषु च ( संसार में ) प्राणों में और स्वर्गेषु लोकेषु च ( अगले जन्म में ) स्वर्गलोकों में प्रतितिष्ठन्तः एति प्रतिष्ठित होते हुए गमन करते हैं । सा ० भा ० - -'तां वै ' हन्वादय इळान्ताः श्रुत्योक्ता, अस्माभिरपि दृश्यमानाः ‘ षट्त्रिंशतं ’ षट्त्रिंशत्संख्याकाः ‘ एकपदा ’ हनुर्जिह्वेत्येवमेकैकेन पदेनाभिधीयमानाः पशुविभक्तयो ‘ यज्ञं वहन्ति ' यज्ञस्य निर्वाहं कुर्वन्ति । संख्या चेयं पूर्वाचार्यैर्व्याख्याता'-" तत्र ( उरू ) पादौ च तौ द्वौ द्वावन्ये द्वात्रिंशदेव हि । हन्वादीळान्तमुक्तं ताः षट्त्रिंशद्भक्तयः पशोः ” ॥ इति । अतः संख्यासाम्यादियं विभक्तिर्बृहतीरूपा । स्वर्गलोकाश्च बृहत्या सम्पादयितुं शक्य-त्वाद् ‘ बार्हताः ’ ‘ तत् ’ तेन पशुविभागेन सत्रिणः स्वर्गलोकानपि प्राप्नुवन्ति पश्ववयवानां प्राणाधारत्वात् । ‘ तत् ’ तेन विभागेन सन्त्रिणोऽस्मिञ्जन्मनि प्राणेषु प्रतिष्ठिता वर्तन्ते, जन्मान्तरेषु बृहतीद्वारा स्वर्गेषु लोकेषु प्रतिष्ठिता वर्तन्ते ॥ पशुं प्रशंसति— ( पशुप्रशंसनम् ) स एष स्वर्ग्य: पशुर्य एनमेवं विभजन्ति ॥ ४ ॥

हिन्दी —ये एनम् एवं विभजन्ति जो इस ( पशु ) को इस प्रकार विभाजित करते हैं ( उनके लिए ) सः एषः स्वर्ग्यः पशुः वह ( विभाग किया गया ) यह पशु स्वर्गीय होता है ॥ सा ० भा ० – ‘ ये ’ सत्रिणः, ' एनं ' पशुम् ' एवम् ' उक्तेन प्रकारेण विभक्तं कुर्वन्ति, तेषां सत्रिणा स एष पशुः ' स्वर्ग्यः ' स्वर्गाय हितो भवति ' ॥ प्रकारान्तरेण विभागं निन्दति— अथ येऽतोन्यथा तद्यथा सेळगा वा पापकृतो वा पशुं विमथ्नीरं-स्तादृक्तत् ॥५ ॥

हिन्दी— ( प्रकारान्तर से पशु - विभाग की निन्दा कर रहे हैं— ) अथ इसके बाद ये

( १ ) द्विरत्र पादौ तौ द्वौ द्वावन्ये द्वात्रिंशदेव हि ।

पादेनैकेन वाच्यत्वादेता एकपदा मताः ॥

यज्ञं वहन्ति यष्टृणामाभिर्देहस्थितिस्त्विति । हन्वादीळान्तमुक्तास्ताः षट्त्रिशद्भक्तयः पशो ॥ - इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) ' श्वःसुत्यायां पशुं..... अशितव्यं चैव लीप्सितव्यं च ' इति ।

पृष्ठ 439

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 439 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ः १२ ९ ३ इतः अन्यथा जो इस ( पूर्वोक्त ) से अन्य प्रकार से ( विभाग ) करते हैं, तद्यथा वे जैसे कि सेडगा वा स्वोदर पूर्ति करने वाले होते हैं अथवा पापकृतः वा पापकर्म करने वाले होते हैं जिसके लिए पशुं विमथ्नीरन् पशुओं का वध ( केवल मांस भक्षण के लिए ) करते हैं । तादृक्तत् उसी प्रकार वह ( अन्य प्रकार से विभाग करने वाले हैं ) ॥ सा ० भा०– ' अथ ' उक्तविभागप्रशंसानन्तरम्, इतरनिन्दोच्यत इति शेषः । ' ये ' सत्रिणः ‘ अतः ’ पूर्वोक्तविभागाद् ‘ अन्यथा ' प्रकारान्तरेण, विभजन्त इत्यनुवर्तते, ' तत् ' तेषां निदर्शन-मुच्यते । इळाशब्देनान्नमुच्यते । तेन सह वर्तत इति सेळमन्नबहुलो देशस्तं गच्छन्तीति ‘ सैळगाः ’ विहितकर्माननुष्ठायिनः केवलोदरपोषणपरायणा इत्यर्थः । ‘ पापकृतः ’ प्रतिषिद्ध-कर्मकारिणः । ते च द्विविधा यथा पशुं ' विमथ्नीरन् ' केवलं मांसभक्षणार्थमेव हन्युः तादृगेव ‘ तत् ’ अन्यथाविभजनं द्रष्टव्यम् ॥ उक्तं पशुविभागं तद्द्रष्टृमहर्षिद्वारा प्रशंसति— तां वा एतां पशोर्विभक्तिं श्रौत ऋषिर्देवभागो विदांचकार, तामु हाप्रोच्यैवास्माल्लोकादुच्चक्रामत् ॥ ६ ॥

हिन्दी – ( उपर्युक्त पशुविभाग को उसके द्रष्टा ऋषि द्वारा प्रशंसा कर रहे हैं - ) ताम् उस पूर्वोक्त एतां पशोः विभक्तिम् इस पशु के विभाग को श्रौतः देवभागः ऋषिः श्रुत ( नामक ऋषि ) के पुत्र देवभाग ( नामक ) ऋषि ने विदांचकार जाना तामु ह और उस ( ज्ञान ) को ( उन्होंने ) अप्रोच्य एव किसी से बिना कहे ( बिना बताये ) ही अस्मात् लोकात् इस ( पृथिवी ) लोक से उच्चक्रामत् ऊपर ( के लोक ) को चले गये ( परलोकगामी हो गये ) ॥ सा ० भा०- -'तामेतां ' पूर्वोक्तां पशुविभक्तिं श्रुतनामकस्य मुनेः पुत्रो महर्षिर्देव-भागाख्यो महर्षिः ‘ विदांचकार ’ ज्ञातवान् । ' तामु ह ' तामेव स्वेन ज्ञातां विभक्तिम् ‘ अप्रो-च्चैव ' रहस्यविद्येति मत्वा कस्मैचिदप्यकथयित्वैवास्माल्लोकात् ‘ उच्चक्रामत् ’ उत्क्रान्तवान् मृत इत्यर्थः ॥ कथं तर्हि तत्सम्प्रदायः? इत्याशङ्क्याह— तामु ह गिरिजाय बाभ्रव्यायामनुष्यः प्रोवाच ततो हैनामेतदर्वाङ् मनुष्या अधीयतेऽधीयते ॥७ ॥

हिन्दी – तामु ह उसी ( पशु - विभाग ) को अमनुष्यः किसी मनुष्येतर ( प्राणी गन्धर्व यक्षादि ) ने वाभ्रव्याय गिरिजाय वभ्रु ऋषि के पुत्र गिरिज नामक ऋषि को बतलाया । ततो ह उसी ( गिरिज नामक ऋषि ) से एनाम् इस ( पशु - विभक्ति ) का अर्वाङ् मनुष्याः ( १ ) ' श्रुतर्षि ' - – इति ऋ ० १०.४७.३; तै ० ब्रा ० २.५.६.१

पृष्ठ 440

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 440 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२ ९ ४: ऐतरेयब्राह्मणम् अर्वाचीन मनुष्यों ने अधीयते ज्ञान प्राप्त किया ॥ सा ० भा ० — ' तामु ह ’ ' तामेव पशुविभक्तिम् ‘ अमनुष्यः ' मनुष्यव्यतिरिक्तः, कश्चिद्-गन्धर्वादिः ‘ बाभ्रव्याय ’ बनोरपत्याय गिरिजनामकाय ' महर्षये प्रोवाच । ‘ एतदर्वाङ्मनुष्याः ’ एतस्माद् गिरिजाख्यात् महर्षेरर्वाचीनाः सर्वे मनुष्याः ' ततः ' तस्य गिरिजाख्यस्य सकाशात्

' एनां ' पशुविभक्तिमधीयते । पदाभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥

॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये सप्तमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( एकत्रिंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥१ ॥ ( २२४ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के इकतीसवें अध्याय के प्रथम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।

पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधर-माधवाचार्यादेशतो श्रीमत्सारणाचार्येण विरचिते माधवीये ' वेदार्थ-प्रकाशे ' नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणभास्ये सप्तमपञ्चिकायाः प्रथमाध्यायः ( एकत्रिंशोऽध्यायः ) ॥१ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के इकतीसवें अध्याय की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) गिरिजा एवयामरुत् - इति ऋ ० ५.८७.१ ( २ ) एष खण्डस्तूद्धृतो यथावदाश्वलायनीय श्रौतसूत्रे १२.९.१-१८