ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 451–460

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 451–460

पृष्ठ 451

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 451 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १३०५ हिन्दी – ( एकादश प्रश्नोत्तर ) ( प्रश्न - ) तदाहुः उस विषय में ( कुछ वेदज्ञ ) प्रश्न करते हैं — यस्य जिस ( अग्निहोत्र करने वाले ) का सर्वाणि हवींषि दुष्येयुः वा ( पुरोडाश, दूध इत्यादि ) सभी हविद्रव्य दूषित हो जाय अथवा अपहरेयुः वा चोरी चला जाय तो का तत्र प्रायश्चित्तिः तो उस विषय में क्या प्रायश्चित्त है? ( उत्तर- ) यथादेवतम् देवता के अनुसार आज्यस्य आज्य की एनानि इन ( दूध, दधि, पुरोडाश हवियों ) को परिकल्प्य कल्पित करके तया आज्यहविषा इष्ट्या उस आज्य हविविशेष वाली इष्टि से यजेत यजन करना चाहिए । अतो अन्याम् इष्टिम् इससे अन्य इष्टियों को अनुल्बणाम् ( शास्त्रानुसार ) अधिक तन्वीत विस्तार करना चाहिए । यज्ञः यह यजन यज्ञस्य ( पूर्वोक्त विकृत ) का प्रायश्चित्तिः प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० — पुरोडाशदधिपयोरूपाणि हवींषि ' सर्वाणि ' इत्युच्यन्ते । आज्यस्य सम्ब-न्धीनि ‘ एतानि ' त्रीणि हवींषि, तत्तद्देवतामनतिक्रम्य तदनुसारेण परिकल्प्याऽऽज्यहविर्युक्त-तया तयेष्ट्या यजेत । इष्ट्वा च तत्तदूर्ध्वमन्यामिष्टिम् ' अनुल्बणाम् ' अन्यूनानधिकां यथा-शास्त्रं ‘ तन्वीत ’ विस्तारयेत् ' । यथाशास्त्रमनुष्ठितो ' यज्ञः ' पूर्वस्य विकलस्य ‘ यज्ञस्य ’ प्रायश्चित्तिः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये सप्तमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( द्वात्रिंशाध्याये ) तृतीयः खण्डः ॥३ ॥ ( ४ ) ( २२७ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के बत्तीसवें अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० - द्वादशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति— ( अधिश्रितेऽग्निहोत्रेऽमेध्ये पतिते प्रायश्चित्तम् ) तदाहुर्यस्याग्निहोत्रमधिश्रितममेध्यमापद्येत, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति; सर्वमेवैनत्स्रुच्यभिपर्यासिच्य प्राङुदेत्याऽऽहवनीये हैतां समिधमभ्या-( १ ) द्र ० आश्व व ० ० श्री ० ३.१०.१ ९ ( २ ) अन्यां = तामेव हविर्भेदभिन्नाम् । अनुल्बणां = अन्यूनाधिकाम् । यज्ञस्य न्यूनता सम्यग्यज्ञेन खलु पूर्यते । जलोत्पन्नपङ्कशुद्धिर्जलेनैव हि दृश्यते ॥ इति षड्गुरुशिष्यः ।

पृष्ठ 452

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 452 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३०६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३२.४ सप्तमपञ्चिकायां दधात्यथोत्तरत आहवनीयस्योष्णं भस्म निरूह्य जुहुयान् मनसा वा प्राजापत्यया वर्चा तद्भुतं चाहुतं च स यद्येकस्मिन्नुन्नीते यदि द्वयोरेष एव कल्पस्तच्चेद्व्यपनयितुं शक्नुयान्निः षिच्यैतद्दृष्टमदुष्टम-भिपर्यसिच्य तस्य यथोन्नीती स्यात् तथा जुहुयात्, सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥ १ ॥

हिन्दी — ( द्वादश प्रश्नोत्तर - ) ( प्रश्न - ) तदाहुः उस विषय में ( कुछ वेदज्ञ ) पूछते हैं — यस्य जिस ( अग्निहोत्र करने वाले ) के अग्निहोत्रम् अधिश्रितम् अमेध्यम् आपद्येत अग्निहोत्र के लिए ( दुग्ध को गार्हपत्याग्नि पर ) पकाने के लिए रख देने पर कोई अमेध्य ( यज्ञ को दूषित करने वाली वस्तु ) गिर जाय तो का तत्र प्रायश्चित्तिः उस विषय में कौन-सा प्रायश्चित्त ( करना चाहिए )? ( उत्तर - ) एनत् सर्वम् इस सम्पूर्ण ( हविद्रव्य ) को सुच्य-भिपर्यासिच्य स्रुवा में भरकर प्राङ् उदेत्य पूर्व से उठकर आहवनीये ह आहवनीयाग्नि में ही एतां समिधाम् अभ्यादधाति इस समिधा को डाल देवे । अथ इसके बाद आहवनीयस्य उत्तरतः आहवनीयाग्नि के उत्तर की ओर से उष्णं भस्मं निरुह्य कुछ गर्म भस्म को निकाल कर जुहुयात् ( नित्य के समान ) होम करे मनसा वा अथवा मन से प्राजापत्यया वर्चा प्रजापति देवता से सम्बन्धित ऋचा ( ' प्रजापते न त्वदेतानि ' ) से तद्ध्रुतं चाहुतं च होम करे, जो होम न किये गये के समान होता है । सः वह ( प्रायश्चित्त ) यदि एकस्मिन् उन्नीते यदि ( अग्निहोत्रहवणी में सिञ्चन की चार अवस्थाओं में से ) एक उन्नयन में यदि द्वयोः और दो ( उन्नयनों ) में एषः कल्पः यह ही विधि है । चेत् व्यपनयितुं शक्नुयात् यदि ( अग्निहोत्रहवणी में गिरे हुए कीटादि को ) निकालने ( बाहर हटाने ) में समर्थ हो तो एतद् दुष्टं निषिच्य उस ( कीटादि ) दूषित वस्तु को निकाल कर अदुष्टम् अभिपर्यासिच्य ( थाली में स्थित ) शुद्ध ( दुग्ध ) को ( अग्निहोत्रहवणी में पुनः ) भरकर यथा उन्नीती स्यात् जिस प्रकार से उन्नीति होता है तथा जुहुयात् उसी प्रकार होम करना चाहिए । सा तत्र प्रायश्चित्तिः वही वहाँ प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० — अग्निहोत्रार्थं पयो गार्हपत्ये पाकार्थं यदधिश्रितं, तद्यदि किञ्चिद् ‘ अमेध्यं ’ यज्ञानर्हं केशकीटादिकम् ‘ आपद्येत ' प्राप्नुयात्, तदानीम् ' एतत् ' हविः सर्वमप्यग्निहोत्रहवण्यां ‘ स्रुचि ' साकल्येन सिक्त्वा, प्राङ्मुख ' उदेत्य ' उत्थायाऽऽहवनीयं प्रति गत्वा, तस्मिन् ‘ एतां ’ नित्यां समिधमादध्यात् । ‘ अथ ’ अनन्तरमाहवनीयस्योत्तरभागे किञ्चिदुष्णं भस्म ततो निःसार्य तस्मिन् ‘ मनसा ’ नित्याग्निहोत्रमन्त्रमनुस्मृत्य ' वर्चा वा ' ' प्रजापते न त्वदेतानि ' इति ' मन्त्रमुच्चार्य जुहुयात् । ‘ तत् ’ एतद्भस्मन उष्णत्वाद्भुतमपि भवति । अग्निराहित्यादहुतमपि भवति । न केवलमधिश्रित एवामेध्यतया एतत्प्रायश्चित्तं; किं तर्हि? चतुरुन्नयनावस्थायां ( १ ) ऋ ० १०.१२१.१० 1 । तु ० तै ० ब्रा ० १.५५.३; शत ० ब्रा ० १२.४.२.४ ।

पृष्ठ 453

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 453 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १३०७ यद्येकस्मिन्नुन्नीते, यदि वा द्वयोरुन्नीतयोरमेध्यपातः, तदानीमेष एव ' कल्पः ' प्रकारः । उन्नयनं नामाग्निहोत्रहवण्यां सेचनम् । तत्केशकीटादिदूषितमग्निहोत्रहवण्यामुन्नीतं यद्यपनेतुं शक्नुयात्, तदानीमेतद्दुष्टं ‘ निःषिच्य ’ निःसार्य, स्थाल्यामवस्थितम् ' अदुष्टं ' क्षीरमग्निहोत्रहवण्यामभि-पर्यासिच्च ‘ यथोन्नीती स्यात् ' उन्नीती येन प्रकारेण भवति, तेन प्रकारेण जुहुयात् । ' अदुष्टं ' द्रव्यान्तरमधिश्रयणादिना संस्कृत्य जुहुयादित्यर्थः ' ॥ त्रयोदशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति— ( अधिश्रितस्याग्निहोत्रस्य स्कन्दने विष्यन्दने वा प्रायश्चित्तम् ) तदाहुर्यस्याग्निहोत्रमधिश्रितं स्कन्दति वा विष्यन्दते वा, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति, तदद्भिरुपनिनयेच्छान्त्यै; शान्तिर्वा आपोऽथैनद्दक्षिणेन पाणिनाऽभिमृश्य जपति ॥ २ ॥

हिन्दी – ( त्रयोदश प्रश्नोत्तर - ) ( प्रश्न - ) तदाहुः उस विषय में ( कुछ वेदज्ञ ) पूछते हैं— यस्य जिस ( अग्निहोत्र करने वाले ) का अग्निहोत्रमधिश्रितम् अग्निहोत्र के निमित्त पकाने के लिए अग्नि पर रखा गया ( दूध ) स्कन्दति वा विष्यन्दते वा उबल कर नीचे गिरने लगे अथवा नीचे गिर कर बहने लगे तो का तत्र प्रायश्चित्तिः उस विषय में क्या प्रायश्चित्त है? ( उत्तर- ) शान्त्यै ( उसकी ) शान्ति के लिए अद्भिः उपनिनयेत् उसको जल से छींटा मारना चाहिए; क्योंकि शान्तिर्वै आपः जल शान्तिस्वरूप वाला है । अथ इसके बाद एनत् इस ( गिरे हुए दूध ) को दक्षिणेन पाणिना अभिमृश्य दाहिने हाथ से स्पर्श करके ( अधोलिखित मन्त्र को ) जपति जपता है ॥ सा ० भा ० – अग्निहोत्रद्रव्यं गार्हपत्ये पाकार्थमधिश्रितं सत् कदाचित् ' स्कन्दति ' स्खलति, क्षीरबिन्दुरधः पततीत्यर्थः । ' विष्यन्दते ' विशेषेण स्यन्दनं दाहाधिक्येन स्थाली-मुखस्योपर्युद्वयनम् । तत्स्कन्नं विष्यन्दितं वा द्रव्यं दक्षिणेन पाणिना स्पृष्ट्वा वक्ष्यमाणं मन्त्रं जपेत् ॥ तं दर्शयति— दिवं तृतीयं देवान्यज्ञोऽगात्, ततो मा द्रविणमाष्टान्तरिक्षं तृतीयं पितॄन् यज्ञोऽगात् ततो मा द्रविणमाष्ट, पृथिवीं तृतीयं मनुष्यान् यज्ञोऽगात् ततो मा द्रविणमाष्ट ' ॥ ३ ॥

हिन्दी— ( जपनीय मन्त्र— ) तृतीयम् ( उबल कर गिरे हुए और गिरकर बहते हुए दूध ( १ ) व्यापन्नानि हवींषि केशनखकीटपतङ्गैरन्यैर्वा बीभत्सै..... प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति... जुहुयात् ' – इति आश्व ० श्रौ ० ३.१०.२०-२३ । तु ० तै ० ब्रा ० २.१.३.५ । ( २ ) संहितायां नाम्नात इति ब्राह्मणे श्रुतोऽयं मन्त्रः ।

पृष्ठ 454

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 454 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३०८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३२.४ सप्तमपञ्चिकायां का ) तीसरा भाग दिवम् अगात् स्वर्गलोक को प्राप्त होवे, उससे यज्ञः यज्ञ भी देवान् देवताओं को ( प्राप्त होवे ) । ततो मा द्रविणम् आष्ट उस ( देवताओं को यज्ञ के प्राप्त होने से वैकल्य का समाहार हो जाने ) के बाद मुझको धन प्राप्त होवे । तृतीयम् अन्तरिक्षम् अगात् ( गिरे हुए दूध का ) तृतीय भाग अन्तरिक्ष को प्राप्त होवे उससे यज्ञः पितॄन् यज्ञ पितरों को प्राप्त होवे । ततो मा द्रविणम् अष्ट इसके बाद हमें धन प्राप्त होवे । तृतीयं पृथिवीम् अगात् ( गिरे हुए दूध का ) तृतीय भाग पृथिवी को प्राप्त होवे । जिससे यज्ञः मनुष्यान् यज्ञ मनुष्यों को प्राप्त होवे । ततो मा द्रविणम् आष्ट तब हमें धन प्राप्त होवे ॥ सा ० भा ० — अस्य स्कन्नस्य विष्यन्दितस्य वा पयसः ' तृतीयम् ' अंशस्वरूपं ‘ दिवं ’ स्वर्गलोकम् ‘ अगात् ’ प्राप्नोतु । तेन यज्ञोऽपि देवान् प्राप्नोतु । प्रापणाद् वैकल्यपरिहारे सति ‘ मा ’ मामग्निहोत्रिणं ‘ द्रविणमाष्ट ' धनं प्राप्नोतु । तथैवापरं ‘ तृतीयं ' द्रव्यांशस्वरूपमन्तरिक्ष-मगात् । तेन यज्ञोऽपि पितॄन् प्राप्नोतु । ततः प्रापणात् मां धनं प्राप्नोतु । पुनरप्यपरं ' तृतीयं द्रव्यांशस्वरूपं पृथिवीमगात् । तेन यज्ञोऽपि मनुष्यान् अगात् । ततस्तदुभयप्रापणान् मां ‘ द्रविणं ' धनम् ‘ आष्ट ’ प्राप्नोतु ॥ मन्त्रान्तरजपं विधत्ते— ययोरोजसा स्कभिता रजांसीति वैष्णुवारुणीमृचं जपति; विष्णुर्वै यज्ञस्य दुरिष्टं पाति, वरुणः स्विष्टं, तयोरुभयोरेव शान्त्यै ॥४ ॥

हिन्दी ' – ( अन्य मन्त्र के जप का विधान कर रहे हैं— ) ' ययोरोजसा स्कभिता रजांसि ’ अर्थात् जिन दोनों के तेज से पृथिव्यादि लोक प्रतिष्ठित हैं इति वैष्णुवारुणीम् ऋचं जपति इस विष्णु और वरुण देवता से सम्बन्धित ऋचा का जप करता है । विष्णुः वै यज्ञस्य दुरिष्टं पाति विष्णु ही यज्ञ के वैकल्य ( का शमन करके ) रक्षा करते हैं और वरुणः स्विष्टम् वरुण शास्त्रानुसार अनुष्ठित यज्ञाङ्ग की ( रक्षा करते हैं ) । तयोः उभयो; शान्त्यै एव ( इसलिए इस मन्त्र का जप ) उन दोनों ( अरिष्ट और स्विष्ट ) की शान्ति के लिए ( होता है ) ॥ विमर्श — ‘ ययोरोजसा ' मन्त्र इस प्रकार है-ययोरोजसा स्कभिता रजांसि वीर्येभिर्वीरतमा शविष्ठा । या पत्येतेऽप्रतीता सहोभिर्विष्णू अगन् वरुणा पूर्वहूतौ ॥ सा ० भा०— “ ययोरोजसा ' - इत्याद्यूक्सूत्रे पठिता ' । तस्याश्चतुर्थपादे ' विष्णू अगन्

( १ ) ( क ) ययोरोजसा स्कभिता रजांसि वीर्येभिर्वीरतमा शविष्ठा ।

या पत्येतेऽप्रतीता सहोभिर्विष्णू अगन् वरुणा पूर्वहूतौ ॥

( ख ) द्र ० आश्व ० श्री ० ५.२०.६ ( ग ) द्र ० शत ० ब्रा ० ४.५.७.७ । ' यज्ञो वै विष्णुः ' इत्यादि च तत उत्तरम् ।

पृष्ठ 455

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 455 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १३० ९ वरुणा पूर्वहूतौ ' इति श्रुतत्वादियं विष्णुवरुणदेवताका । यज्ञस्य यद् ' दुरिष्टम् ' अङ्गवैकल्पं, तच्छमयित्वा विष्णुः पाति । यज्ञस्य यत् ' स्विष्टं ' यथाशास्त्रमनुष्ठितमङ्गं, तद्वरुणः पाति । फलप्रतिषेधनिवारणं तत्प्रतिपालनम् । तस्मादयं जपः ' तयोरुभयो: ' दुरिष्टस्विष्टयोर्यथोक्त-प्रकारेण शान्त्यर्थं सम्पद्यते ॥ उत्तरवाक्यमुपसंहरति— सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥५ ॥

हिन्दी— ( अपने उत्तर का उपसंहार कर रहे हैं— ) सा तत्र प्रायश्चित्तिः वहीं इस विषय में प्रायश्चित्त है । चतुर्दशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति— ( अधिश्रितस्याग्निहोत्रस्य स्खलने भ्रंशने वा प्रायश्चित्तम् ) तदाहुर्यस्याग्निहोत्रमधिश्रितं प्राङुदायन् स्खलते वाऽपि वा भ्रंशते, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति; स यद्युपनिवर्तयेत् स्वर्गाल्लोकाद् यजमान-मावर्तयेदत्रैवास्मा उपविष्टायैतमग्निहोत्रपरीशेषमाहरेयुस्तस्य यथोन्नीती स्यात्, तथा जुहुयात्; सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥६ ॥

हिन्दी – ( चतुर्दश प्रश्नोत्तर — ) ( प्रश्न - ) तदाहुः इस विषय में ( कुछ वेदज्ञ ) प्रश्न करते हैं — यस्य जिस ( अग्निहोत्र करने वाले यजमान ) का अधिश्रितम् अग्निहोत्रम् अग्निहोत्र के लिए तैयार किया गया ( हविद्रव्य ) प्राङ् उदयन् पूर्वमुख करके ( अध्वर्यु द्वारा ) उदायन् ले जाया जाता हुआ स्खलते वा अपि भ्रंशते वा स्खलित हो जाय ( छलक जाय ) अथवा गिर जाय तो का तत्र प्रायश्चित्तिः उस विषय में क्या प्रायश्चित्त है? ( उत्तर-) सः यदि उपनिवर्तयेत् वह ( अध्वर्यु ) यदि पुनः ( ले जाने के लिए ) लौट जाता है तो ( वह अध्वर्यु ) यजमानम् यजमान को स्वर्गाल्लोकात् स्वर्गलोक से आवर्तयेत् वापस लौटा कर ले आता है । अतः उपविष्टाय ( उस गिरे हुए स्थान पर ) बैठकर एतम् अग्निहोत्रपरीशेषम् ( अन्य व्यक्ति ) उस अवशिष्ट अग्निहोत्र द्रव्य को आहरेयुः ले जावे । तस्य उस ( हविर्द्रव्य ) का यथा उन्नीती स्यात् जिस प्रकार उन्नयन हो तथा जुहुयात् उसी प्रकार होम करें । सा तत्र प्रायश्चित्तिः यही उस विषय में प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० – अग्निहोत्रद्रव्यं गार्हपत्येऽधिश्रितं, पाकादूर्ध्वमादाय प्राङ्मुख आहवनीयं प्रति ‘ उदायन् ’ उद्गच्छन्नध्वर्युर्यदा भवति, तदानीं तद्द्द्रव्यं ' स्खलते ' यद्वा ' भ्रंशते ', बिन्दुपतनं स्खलनं, साकल्येन द्रव्यपतनं भ्रंशः । पुनरप्यग्निहोत्रस्थाल्या द्रव्यं ग्रहीतुं सोऽ-ध्वर्युर्यदि पश्चिमाभिमुखो निवृत्तो भवेत्, तदानीं स्वर्गप्राप्तं यजमानम्; तस्माल्लोकादा-वर्ययेत् । अतो निवृत्तिमकृत्वा स्खलन - श्रंशदेश एवोपविष्टाय ' अस्मै ’ अध्वर्यवे स्थाली-

पृष्ठ 456

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 456 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३१०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३२.४ सप्तमपञ्चिकायां गतमग्निहोत्रद्रव्यशेषमन्ये ' पुरुषाः ' आहरेयुः ' । ' तस्य ' द्रव्यस्य स्वीकारेणाध्वर्युयथोन्नीती स्यात्, तथा जुहुयात् । ‘ उन्नीतम् ' उन्नयनं स्थालीगतस्य द्रव्यस्याग्निहोत्रहवण्यां चतुर्वारं प्रक्षेपः; ‘ चतुरुन्नयतीति ' श्रुतत्वात् । उन्नयनादिसंस्कारपूर्वकं जुहुयादित्यर्थः २ ॥ पञ्चदशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति— ( स्रुग्भेदे प्रायश्चित्तम् ) तदाहुरथ यदि स्रुग्भिद्येत, का तत्र प्रायश्चित्तिरित्यन्यां स्रुचमाहृत्य जुहुयादथैनां स्रुचं भिन्नामाहवनीयेऽभ्यादध्यात् प्राग्दण्डां प्रत्यक्पुष्करां; सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥७ ॥

हिन्दी— ( पञ्चदश प्रश्नोत्तर - ) ( प्रश्न - ) तदाहुः इस विषय में ( कुछ वेदज्ञ ) पूछते हैं — यस्य जिसकी यदि स्रुक् भिद्येत यदि स्रुवा ( अग्निहोत्रहवणी ) खण्डित हो जाय ( टूट जाय ) तो का तत्र प्रायश्चित्ति उस विषय में क्या प्रायश्चित्त है? ( उतर - ) अन्यां स्रुचम् आहृत्य अन्य स्रुवा ले आकर जुहुयात् होम करना चाहिए । अथ एनां भिन्नां स्रुचम् और इस टूटी हुई खुवा को प्राग्दण्डां प्रत्यक्पुष्कराम् आगे दण्ड वाला और प्याली वाले भाग को पीछे वाला करके आहवनीये अभ्यादध्यात् आहवनीय अग्नि में डाल देना चाहिए सा तत्र प्रायश्चित्तिः इस विषय में यहीं प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० – ‘ स्रुग् ’ अग्निहोत्रहवणी । तद्भेदे स्रुगन्तरेण हुत्वा भिन्नां स्रुचमाहवनीये प्रक्षिपेत् । तदानीं तदीयो दण्डः प्राच्यामवस्थितः, तदीयं ' पुस्करं ' बिलं प्रतीच्यामवस्थितम्, यथा भवति तथा प्रक्षिपेत् ॥ षोडशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति-( आहवनीयाग्नौ सति गार्हपत्याग्नावुपशान्ते प्रायश्चित्तम् ) तदाहुर्यस्याऽऽहवनीये हाग्निर्विद्येताथ गार्हपत्य उपशाम्येत् का तत्र प्रायश्चित्तिरिति, स यदि प्राञ्चमुद्धरेत् प्राऽऽयतनाच्च्यवेत, यत्प्रत्यञ्च-मसुरवद्यज्ञं तन्वीत, यन्मन्थेद् भ्रातृव्यं यजमानस्य जनयेद्, यदनुगमयेत् प्राणो यजमानं जह्यात् सर्वमेवेनं सह भस्मानं समोप्य, गार्हपत्यायतने निधायाथ प्राञ्चमाहवनीयमुद्धरेत्; सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥८ ॥

हिन्दी— ( षोडश प्रश्नोत्तर— ) ( प्रश्न- ) तदाहुः इस विषय में ( कुछ विद्वान् ) पूछते ( १ ) परिशेषम् उन्नीतशिष्टम् । ‘ उपसर्गस्य घञि ' ( पा ० सू ० ६.३.१२२ ) इति परे दीर्घः । इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) द्र ० आश्व ० श्रौ ० सू ० ३.१०.३१ ।

पृष्ठ 457

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 457 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १३११ हैं — यस्य जिस ( यजमान ) की आहवनीये अग्निः विद्येत आहवनीय अग्नि जलती रहे अथ गार्हपत्यः और गार्हपत्याग्निः शान्त हो जाय ( बुझ जाय ) तो का प्रायश्चित्तिः तो उस विषय में क्या प्रायश्चित्त है? ( वस्तुतः प्रतिदिन होम करने के बाद आहवनीयाग्नि को शान्त कर दिया जाता है और गार्हपत्याग्नि जलाये रखा जाता है- यह नियम है । इसके विपरीत यदि आहवनीयाग्नि जलती रहे और गार्हपत्याग्नि बुझ जाय तो क्या प्रायश्चित्त करना चाहिए ) । ( उत्तर- ) ( १ ) यदि सः यह वह ( यजमान ) प्राञ्चम् उद्धरेत् ( आहवनीयाग्नि के ) पूर्व की ओर ( अग्नि को ) ले आवे तो प्राऽऽयतनात् प्रच्यवेत् ( यजमान अपने आहवनीयग्नि के ) स्थान से प्रच्युत हो जाता है और ( २ ) यत्प्रत्यञ्चम् यदि पश्चिम की ओर से ( ले आवे ) तो असुरवद् यज्ञं तन्वीत असुर के समान यज्ञ को सम्पादित करता है । ( ३ ) यद् मन्थेत् यदि अरणिमन्थन ( द्वारा अग्नि को उत्पन्न ) करे तो यजमानस्य भ्रातृव्यं जनयेत् यजमान के लिए शत्रुओं को उत्पन्न करता है । ( ४ ) यद् अनुगमयेत् यदि ( पुनः आधान करके आहवनीयाग्नि को ) शान्त कर दें ( बुझा दें ) तो यजमानं प्राण: जह्यात् प्राण यजमान को त्याग देता है । इसीलिए सह भस्मानम् भस्म के सहित सर्वमेवैनम् सम्पूर्ण इस ( आहवनीय अग्नि ) को समोप्य किसी पात्र में लेकर गार्हपत्यायतने निधाय गार्हपत्याग्नि के स्थान में रखकर अथ इसके बाद प्राञ्चमाहवनीयम् उद्धरेत् ( गार्हपत्याग्नि के ) पूर्व भाग से आहवनीय को ले आवे । सा तत्र प्रायश्चित्तिः उस विषय में वही प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० — प्रतिदिनमाहवनीयाग्निर्होमोर्ध्वमुपशाम्यति । गार्हपत्याग्निस्तु सर्वदा धार्यते । तस्माद् गार्हपत्यात् तत्तद्धोमकाल आहवनीयार्थमग्निं विहरेदित्येषोऽनुष्ठानक्रमः । एवं सति यदि कदाचिदाहवनीयस्य स्थानेऽग्निरनुपशान्तो विद्यते, तदानीं गार्हपत्यश्चोपशाम्येत् । तत्र अस्य वैकल्यस्य परिहाराय पक्षाः पञ्चविधाः सम्भवन्ति । विद्यमानमाहवनीयं गार्हपत्यतया सम्भाव्य, ततोऽपि पूर्वदेश आहवनीयं कर्तुं तस्मात् पूर्वसिद्धाहवनीयात् प्राञ्चमग्निमुद्ध-रेदिति प्रथमः पक्षः । तस्मिन् पक्षे यजमानः ' आयतनात् ' स्वकीयस्थानात् ‘ प्रच्यवेत ’ आहवनीयस्थानात् प्रच्युतत्वात् । अथ गार्हपत्यार्थं पूर्वसिद्धादाहवनीयात् प्रत्यञ्चमग्निमुद्ध-रेदिति द्वितीय पक्षः । अस्मिन् द्वितीयपक्षे यज्ञ एषोऽसुरयज्ञसमानः स्यात् । असुरयज्ञश्च शाखान्तरे तानसुरान् प्रकृत्यैवमाम्नायते — ' त आहवनीयमग्र आदधत । अथ गार्हपत्यम् । अथान्वाहार्यपचनम् ' ' इति । तदीयदोषोऽपि तत्रैवाऽऽम्नातः -‘भद्रा भूत्वा पराभविष्यन्ति ’ इति । गार्हपत्यार्थमग्निमथनं कर्तव्यमिति तृतीयः पक्षः । तदानीं विद्यमान आहवनीये तद्विरोधिनोऽग्न्यन्तरस्य मथनाद् यजमानस्य शत्रुमुत्पादयेत् । पुनराधानं कर्तुं विद्यमानमाह-वनीयम् ‘ अनुगमयेत् ’ उपशमयेदिति चतुर्थः पक्षः । तस्मिन् पक्षे विद्यमानस्य विनाशनात् प्राणो यजमानं परित्यजेत् । आहवनीयगतं भस्मसहितं सर्वमप्यग्निं कस्मिंश्चित्पात्रे प्रक्षिप्य, ( १ ) तै ० ब्रा ० १.१.४.४

पृष्ठ 458

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 458 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३१२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३२.५ सप्तमपञ्चिकायां नीत्वा, गार्हपत्यस्थाने प्रक्षिप्य अनन्तरं ततो गार्हपत्यात् प्राञ्चमाहवनीयमुद्धरेदिति पञ्चमः पक्षः । अस्मिन् पक्षे दोषाभावात् सैव प्रायश्चित्तिर्भवति ' ॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये सप्तमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( द्वित्रिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ ( ५ ) ( २२८ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के बत्तीसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ पश्चमः खण्डः सा ० भा०—- सप्तदशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति— ( अग्निविषयकप्रायश्चित्तिविधानम् ) ( तत्र गार्हपत्याहवनीययोरग्नयोरग्न्युद्धरणे प्रायश्चित्तम् ) तदाहुर्यस्याग्नावग्निमुद्धरेयुः, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति; स यद्यनु- · पश्येदुदूह्य पूर्वमपरं निदध्याद् यद्यनानुपश्येत् सोऽग्नयेऽग्निवतेऽ-ष्टाकपालं पुरोळाशं निर्वपेत्, तस्य याज्यानुवाक्ये ' अग्निनाऽग्निः समिध्यते ' ' त्वं ह्यग्ने अग्निनेत्याहुर्तिं वाऽऽहवनीये जुहुयादग्नयेऽग्निवते स्वाहेतिः सा तत्र प्राश्चित्तिः ॥१ ॥

हिन्दी— ( सप्तदश प्रश्नोत्तर— ) ( प्रश्न- ) तदाहुः इस विषय में ( कुछ वेदज्ञ ) पूछते हैं— यस्य जिस ( यजमान ) की अग्नौ अग्नि में से अग्निम् उद्धरेयुः अग्नि को ले लिया जाय तो का तत्र प्रायश्चित्तिः इस विषय में क्या प्रायश्चित्त है? ( उत्तर- ) यद् सः अनुपश्येत् यदि वह ( सायंप्रातः आहवनीय अग्नि के होने पर भी जो गार्हपत्याग्नि को ले आता है और उस लायी गयी अग्नि के प्रक्षेप होने के पूर्व ही विद्यमान अग्नि को ) देख ले तो पूर्वम् उदूह्य उससे पहले ही ( विद्यमान अग्नि को उस आहवनीय स्थान से ) लाकर ( उस स्थान पर ) निदध्यात् रख देवे और यद् अनानुपश्येत् यदि न देखे तो सः वह ( i ) अग्निवते अग्नये अग्नियुक्त अग्निदेव के लिए अष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेत् आठ कपालों वाले पुरोडाश का निर्वाप करें । ' अग्निनाऽग्निः समिध्यते ' अर्थात् अग्नि से अग्नि प्रज्ज्वलित की जाती है और ‘ त्वं ह्यग्ने अग्निना ' अर्थात् हे अग्ने! तुम अग्नि से ' इति ( २ ) द्र ० आश्व ० श्रौ ० सू ० ३.१२ । इह खण्डसमाप्तिर्मुद्रितषड्गुरुभाष्ये न दृश्यते ।

पृष्ठ 459

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 459 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १३१३ याज्यानुवाक्ये ये क्रमशः इसकी याज्या और अनुवाक्या है । अथवा ( ii ) ' अग्नये अग्निवते स्वाहा ' अर्थात् ' अग्निसम्पन्न अग्नि के लिए, स्वाहा ' इति आहवनीये आहुतिं जुहुयात् इस मन्त्र से आहवनीयाग्नि में आहुति देवे ' सा तत्र प्रायश्चित्तिः वहीं इस विषय में प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० — सायंप्रातराहवनीयेऽग्नौ स्थित एव सति पुनरपि गार्हपत्याग्निं य उद्धरेयुस्तदानीमुद्धृतस्याग्नेः प्रक्षेपात् पूर्वमेव विद्यमानस्याग्नेर्दर्शने तं ‘ पूर्वं ’ विद्यमानमग्निम् ' उदूह्य ' तस्मादाहवनीयस्थानादुद्धृत्य तस्मिन् स्थाने पुनः ' अपरम् ' इदानीमानीतमग्निं निदध्यात् । ‘ यद् ’ यदि तु । विद्यमानं ( ' अनानुपश्येत् ' ) नानुपश्येत् तदानीमानीतमग्निं तत्र प्रक्षिप्य, पश्चादग्निद्वयमवगत्य ' अग्निवतेऽग्नये ' देवतायै पुरो॒ळाशं निरूप्य, तस्यैते याज्या-नुवाक्ये कुर्यात् । ‘ अग्निनाऽग्निरिति ' ' पुरोनुवाक्या । ' त्वं ह्यग्ने अग्निनेति ' याज्या । सोऽ-यमेकः पक्षः । दर्विहोमवद्याज्यानुवाक्ये परित्यज्य ' अग्नयेऽग्निवते स्वाहेति ' मन्त्रेणाऽऽहवनीय आज्यं जुहुयादिति द्वितीयः पक्षः ॥ अष्टादशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति— ( गार्हपत्याहवनीययोः मिथः संसर्गे प्रायश्चित्तम् ) तदाहुर्यस्य गार्हपत्याहवनीयौ मिथः संसृज्येयातां, का तत्र प्राय-श्चित्तिरिति; सोऽग्नये वीतयेऽष्टाकपालं पुरोळाशं निर्वपेत्, तस्य याज्यानुवाक्ये ‘ अग्न आयाहि वीतये ' यो अग्निं देववीतय इत्याहुतिं वाऽऽहवनीये जुहुयादग्नये वीतये स्वाहेति; सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥ २ ॥

हिन्दी – ( अष्टादश प्रश्नोत्तर - ) ( प्रश्न - ) तदाहुः इस विषय में ( कुछ वेदज्ञ ) प्रश्न करते हैं — यस्य जिस ( अग्निहोत्र करने वाले ) का गार्हपत्याहवनीयौ गार्हपत्य और आहवनीय ( दोनों अग्नियाँ ) मिथ संसृज्येयाताम् परस्पर मिल जाँय तो का तन प्रायश्चित्तिः वहाँ क्या प्रायश्चित्त है? ( उत्तर- ) सः अग्नये वीतये वह ही दीप्तिमान् अग्नि देवता के लिए अष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेत् आठ कपालों वाले पुरोडाश का निर्वाप करें । तस्य याज्यानुवाक्ये उसके याज्या और अनुवाक्या इस प्रकार है — ‘ अग्न आयाहि वीतये ’ और ‘ यो अग्निं देववीतये ' । आहवनीये वा अथवा आहवनीयाग्नि में ‘ अग्नये ( १ ) ऋ ० १.१२.६ ( २ ) ऋ ० ८.४३.१४ ( ३ ) याज्यान्ते स्वाहेति जुहुयात् । सूत्र्यते हि - ' अपि वा प्रायश्चित्तेष्टीनां स्थाने तस्यै तस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयादिति विज्ञायते ' इति ( आश्व ० श्री ० ३.१३.१४ ) । ( ४ ) आग्नेयीष्विष्टिषु एषा अन्यतमाग्निवतीष्टिः । तथाहि — ‘ अथाग्नेय्य इष्टयः ’ - इत्यधिकारे ‘ साग्नावग्निप्रणयनेऽग्निवते ' – इति आश्व ० श्री ० सू ० ३.१३.३, १२.। ( ५ ) ऋ ० ६.१६.१०; १.१२.९ ऐ.ब्रा.उ.- २ ९

पृष्ठ 460

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 460 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३१४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३२.५ सप्तमपञ्चिकायां वीतये स्वाहा ' इस मन्त्र से आहुतिं जुहुयात् आज्य की आहुति देनी चाहिए । सा तत्र प्रायश्चित्तिः वही इस विषय में प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० — अग्न्युद्धरणादूर्ध्वं व्यवस्थितयोराहवनीयगार्हपत्ययोः सतोर्यदि गार्ह-पत्यगतोऽङ्गार आहवनीये प्रमादात् पतेत्, आहवनीयगतो वा गार्हपत्ये पतेत्, सोऽयं ' मिथः संसर्गः ’ । तत्र प्रायश्चित्तार्थस्य पुरोडाशस्य ' वीति ' गुणयुक्तोऽग्निर्देवता ' । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ एकोनविंशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति— ( सर्वेषामग्नीनां मिथः संसर्गे प्रायश्चित्तम् ) तदाहुर्यस्य सर्व एवाग्नयो मिथः संसृज्येरन्, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति; सोऽग्नये विविचयेऽष्टाकपालं पुरोळाशं निर्वपेत्, तस्य याज्यानुवाक्ये ' स्वर्णवस्तोरुषसामरोचि ' ' त्वामग्ने मानुषीरीळते विश इत्याहुतिं वाऽऽहवनीये जुहुयादग्नये विविचयै स्वाहेति, सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥ ३ ॥

हिन्दी – ( एकोनविंश प्रश्नोत्तर - ) ( प्रश्न - ) तदाहुः इस विषय में ( कुछ विद्वान् ) पूछते हैं — यस्य जिस ( अग्निहोत्र करने वाले ) की सर्वे एव अग्नयः सभी ( आहवनीय, गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि ) अग्नियाँ मिथः संसृजेरन् परस्पर मिल जाँय तो का तत्र प्रायश्चित्तिः तो उस विषय में क्या प्रायश्चित्त है? ( उत्तर- ) सः अग्नये विविचये वह विवेचक अग्नि के लिए अष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेत् आठ कपालों वाले पुरोडाश का निर्वाप करे । तस्य याज्यानुवाक्ये इसके याज्या और अनुवाक्या इस प्रकार हैं — ' स्व-र्जवस्तोरुषसामरोचि ’ और ‘ त्वामग्ने मानुषीरीळते विशे ' । आहवनीये वा अथवा आहवनी-याग्नि में ‘ अग्नये विविचये स्वाहा ' इस मन्त्र से आहुतिं जुहुयात् आज्य की आहुति देवें । सा तत्र प्रायश्चित्तिः वही इस विषय में प्रायश्चित्त है । सा ० भा ० - आहवनीय - गार्हपत्य - दक्षिणाग्नीनां सर्वेषां परस्परसंसर्गे सति ' विविचि-गुणयुक्तोऽग्निः पुरोडाशदेवता ' । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ विंशे प्रश्नोत्तरे दर्शयति— ( लौकिकाद्यग्निना संसर्गे प्रायश्चित्तम् ) तदाहुर्यस्याग्नयोऽन्यैरग्निभिः संसृज्येरन्, का तत्र प्रायश्चित्तिरिति, सोऽग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालं पुरो॒ळाशं निर्वपेत्, तस्य याज्यानुवाक्ये ( १ ) ' गार्हपत्याहवनीययोर्वीतये ' इति आश्व ० श्री ० सू ० ३.१३.६ । ( २ ) ऋ ० ७.१०.२; ५.८.३ ( ३ ) ' मिथश्चेद् विविचये ' - इति आश्व ० श्रौ ० सू ० ३.१३.५