ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 541–550

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 541–550

पृष्ठ 541

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 541 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः चतुर्थः खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १३ ९ ५ दमस्तु । अनेन मन्त्रेणाऽऽहवनीये चतुर्गृहीतमाज्यं जुहुयात् ॥ अस्याऽऽहुतेः पूज्यतां दर्शयति— तत्तदितिइँ ॥ ३ ॥ ·

हिन्दी— ( इस आहुति की पूजनीयता को दिखला रहे हैं - ) तत् तत् इति ( वेदज्ञ ) वहाँ - वहाँ ( यथा - स्थान ) ( इसी अनुष्ठान का उदाहरण देते हैं ) । सा ० भा०- - सर्वेऽपि याज्ञिकाः, पूज्यहोमप्रसङ्गे तदा तदा ' तत्तत् इंति ' एवमेत-देवानुष्ठानमुदाहरन्ति । पूजार्था सानुनासिका प्लुतिः ॥ अथ मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति— ( प्राचीनहोममन्त्रतात्पर्यकथनम् ) ब्रह्म वा एष प्रपद्यते, यो यज्ञं प्रपद्यते; ब्रह्म वै यज्ञो, यज्ञादु ह वा एष पुनर्जायते, यो दीक्षते, तं ब्रह्म प्रपन्नं क्षत्त्रं न परिजिनाति; ब्रह्म मा क्षत्त्राद् गोपायत्वित्याह, यथैनं ब्रह्म क्षत्त्राद् गोपायेद् ब्रह्मणे स्वाहेति तदेनत् प्रीणाति, तदेनत्प्रीतं क्षत्त्राद् गोपायति ॥ ४ ॥

हिन्दी - ( मन्त्र के तात्पर्य को दिखला रहे हैं— ) यः यज्ञं प्रपद्यते जो यज्ञं का प्रारम्भ करता है एषः ब्रह्म वै प्रपद्यते वह ब्राह्मणजाति का ही प्रारम्भ करता है । ब्रह्म वै यज्ञः क्योंकि ब्राह्मण जाति ही यज्ञ है । यः दीक्षते जो दीक्षा को ग्रहण करता है एषः यह यज्ञाद् ह वै पुनर्जायते यज्ञ से ही पुन: उत्पन्न होता है । अतः तां ब्रह्मप्रपन्नम् उस यज्ञ ( रूप ब्राह्मण जाति ) से उत्पन्न ब्राह्मण जाति को क्षत्रं न परिजिनाति क्षत्रिय जाति नहीं मारती । ‘ ब्रह्म मा क्षत्राद् गोपायतु ' ब्राह्मण जाति मुझ क्षत्रिय जाति की रक्षा करें ' इत्याह ( मन्त्र में ) यह कहा गया है । यथा एनं ब्रह्म गोपायेत् जिस प्रकार से ब्राह्मणजाति ( क्षत्रियजाति की ) रक्षा करें । ब्रह्मणे स्वाहा इति ( मन्त्र में ) ' ब्राह्मण जाति के लिए स्वाहा'-यह कहा गया है तद् एनत् प्रीणाति इससे इस ( ब्राह्मणजाति ) को प्रसन्न करता है और तद् एनत् प्रीतं क्षत्राद् गोपायति इससे प्रसन्न वह ( ब्राह्मणजाति ) क्षत्रियजाति की ( याग द्वारा ) रक्षा करता है ॥ सा ० भा ० – ‘ यः ’ पुमान् ‘ यज्ञं ' ' प्रपद्यते ' प्रारभते, एष पुमान् ‘ ब्रह्म वै ’ ब्राह्मण-जातिमेव प्रारभते । ' ब्रह्म वै ' ब्राह्मणजातिरेव यज्ञः, तया जात्या साध्यत्वात् । एवं सति ‘ यः ’ ‘ दीक्षते ’ दीक्षां प्राप्नोति, ' एष: ' पुमान् पूर्वं जातोऽपि ' यज्ञादु हं वै ' अनुष्ठीयमानात् यज्ञादेव पुनरपि जायते । ' ब्रह्म प्रपन्नं ' यज्ञोपक्रमेण यज्ञरूपब्राह्मणजाति प्रपन्नं॑ ‘ तं यज-मानं ‘ क्षत्त्रं ’ क्षत्त्रियजातिः ' न परिजिनाति ' नैव हिनस्ति । एतावता ' ब्रह्म प्रपद्ये ' इत्यस्य मन्त्रपादस्य तात्पर्यं दर्शितम् । यस्तु मध्यमो मन्त्रभागो ' ब्रह्म मा क्षत्त्राद् गोपायतु ’ - इत्येवं

पृष्ठ 542

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 542 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३ ९ ६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३४.४ सप्तमपञ्चिकायां ब्रूते, तस्मिन्भागे ब्राह्मणजातिः ' एनं ' यजमानं क्षत्त्रियजातेर्यथा ‘ गोपायेत् ’ रक्षेत् तथा स मध्यभागो ब्रूते । ' ब्रह्मणे स्वाहा ' - इत्येतादृशो यस्तृतीयाभागः, ' तत् ' तेन भागेन ‘ ब्रह्म ' ब्राह्मणजातिं ‘ प्रीणाति ' तर्पयति । ' तदेनत् ' ब्रह्म प्रीतं सद्यजमानं क्षत्त्रियजातेः ‘ गोपायति ' रक्षति ॥ पूर्वकालीनं होमं विधायोत्तरकालीनं होमं विधत्ते— अथानुबन्ध्यायै समिष्टयजुषामुपरिष्टात् ॥ ५ ॥

हिन्दी – ( पूर्वकालीन होम का विधान करके उत्तरकालीन होम का विधान कर रहे हैं— ) अथ इसके बाद अनूबन्ध्यायै समिष्टयजुषाम् उपरिष्टात् अनुबन्ध्य नामक पशु से सम्बन्धित ( तीन ) समिष्ट यजुष् के बाद चाहिए — )...॥ सा ० भा ० – पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ तस्मिन् होमे तदीयतात्पर्यं च दर्शयति— क्षत्त्रं प्रपद्ये, क्षत्त्रं मा ब्रह्मणो गोपायतु, क्षत्त्रं वा एष प्रपद्यते, या राष्ट्रं प्रपद्यते; ब्रह्म न परिजिनाति, क्षत्त्रं मा ब्रह्मणो ( आगे विहित मन्त्र से आहुति देनी क्षत्त्राय स्वाहेति; तत्तदती ३, क्षत्त्रं हि राष्ट्रं, तं क्षत्त्रं प्रपन्नं गोपायत्वित्याह, यथैनं क्षत्त्रं ब्रह्मणो गोपायेत्, क्षत्त्राय स्वाहेति तदेनत्प्रीणाति, तदेनत्प्रीतं ब्रह्मणो गोपायति ॥ ६ ॥

हिन्दी – ( मन्त्र और उसके तात्पर्य को दिखला रहे हैं - ) क्षत्रं प्रपद्ये मैं ( राजा ) क्षत्रियरूप ( राष्ट्र ) को प्राप्त करता हूँ । ब्रह्मणः ब्राह्मण जाति मां क्षत्रं गोपायतु मुझ क्षत्रिय ( राजा ) की रक्षा करे । क्षत्राय स्वाहा क्षत्रियरूप ( राष्ट्र ) के लिए स्वाहा । तत्तद् इति ( वेदज्ञ ) स्थल - स्थल पर ( इस अनुष्ठान को ) कहते हैं । यो राष्ट्रं प्रपद्यते जो राष्ट्र को प्राप्त करता है, एषः क्षत्रं वै प्रपद्यते यह ( राष्ट्र ) क्षत्रिय को ही प्राप्त करता है; क्योंकि क्षत्रं हि राष्ट्रम् क्षत्रिय ही राष्ट्र है । ब्रह्म ब्राह्मण जाति तं क्षत्रं प्रपन्नम् उस क्षत्रिय रूप ( राष्ट्र ) से सम्पन्न को न परिजिनाति नहीं मारती है । क्षत्रं मा ब्रह्मणः गोपायतु ' मुझ क्षत्रिय की ब्राह्मण जाति रक्षा करें ' इत्याह इसको कहा गया है जिससे यथा एनं क्षत्रं जिस प्रकार इस क्षत्रिय जाति की ब्राह्मणः गोपायेत् ब्राह्मण जाति रक्षा करे ( वैसा वह कहे ) । क्षत्राय स्वाहा ‘ क्षत्रिय जाति के लिए स्वाहा ' तद् एनत् प्रीणाति उस ( कथन ) से इस ( क्षत्रिय रूप राष्ट्र ) को प्रसन्न करता है । तद् एनत् प्रीतं ब्रह्मणः गोपायति उससे प्रसन्न ( क्षत्रिय जाति ) ब्राह्मण जाति से रक्षा करता है । सा ० भा ० – पालनीयो देशो ' राष्ट्र ' तच्च क्षत्त्रियेण पालनीयत्वात् क्षत्त्रस्वरूपम् ।

पृष्ठ 543

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 543 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमः खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १३ ९ ७ अन्यत्सर्वं ब्रह्मवाक्यवद् व्याख्येयम् ॥ तदेतदाहुतिद्वयं प्रशंसति— सैषेष्टापूर्तस्यैवापरिज्यानिः क्षत्रियस्य यजमानस्य यदेते आहुती; तस्मादेते एव होतव्ये ॥७ ॥

हिन्दी— ( इन दोनों आहुतियों की प्रशंसा कर रहे हैं — ) यदेते आहुती जो ये दोनों आहुतियाँ हैं सा एषा वह यह यजमानस्य क्षत्रियस्य यजन करने वाले क्षत्रिय ( राजा ) के इष्टापूर्तस्य इष्ट और पूर्त के अपरिज्यानिः विनाशरहितता के लिए होती है । तस्मात् इसी कारण एते एव होतव्ये इन दोनों आहुतियों का होम करना चाहिए ॥ सा ० भा ० — पूर्वोक्ताहुतिद्वयविषयवाक्यवद् व्याख्येयम् । एवकारः पूर्वोक्ताहुति-द्वयव्यावृत्त्यर्थः । एतदेव सौजाताख्यस्य महर्षेर्मतं प्रशस्तम् ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये सप्तमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( चतुस्त्रिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ ( २२ ) ( २४५ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चौतीसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ पश्चमः खण्डः सा ० भा०— क्षत्रियस्याऽऽहवनीयोपस्थानं विधातुं प्रस्तौति —. ( क्षत्रियस्याहवनीयोपस्थानविधानम् ) अथैन्द्रो वै देवतया क्षत्रियो भवति, त्रैष्टुभश्छन्दसा, पञ्चदशः स्तोमेन, सोमो राज्येन, राजन्यो बन्धुना; स ह दीक्षमाण एव ब्राह्मणतामभ्युपैति, यत्कृष्णाजिनमध्यूहति, यद्दीक्षितव्रतं चरति, यदेनं ब्राह्मणा अभिसङ्गच्छन्ते; तस्य ह दीक्षमाणस्येन्द्र एवेन्द्रियमादत्ते, त्रिष्टुब्वीर्यं, पञ्चदशस्तोम आयुः ' सोमो राज्यं, पितरो यशस्कीर्तिमन्यो वा अयमस्मद्भवति, ब्रह्म वा अयं भवति, ब्रह्म वा अयमुपावर्तत इति वदन्तः ॥ १ ॥

हिन्दी — अथ अब होम के कथन के बाद ( क्षत्रिय की आहवनीय के उपस्थान का विधान करने के लिए प्रस्तावित कर रहे हैं- ) क्षत्रियः क्षत्रिय जाति देवतया देवता रूप

पृष्ठ 544

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 544 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३ ९ ८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३४.५ सप्तमपञ्चिकायां से ऐन्द्रः इन्द्र से सम्बन्धित, छन्दसा छन्द से त्रैष्टुभः त्रिष्टुप् छन्द से सम्बन्धित, स्तोमेन स्तोम से पञ्चदशः पञ्चदश ( नामक साम ) से सम्बन्धित, राज्येन राज्य से सोम से सम्बन्धित और बन्धुना ( पिता इत्यादि ) बन्धु रूप से राजन्यः राजा से सम्बन्धित होता. है । सः दीक्षमाणः एव ह वही दीक्षित होता हुआ ( क्षत्रिय ) ब्राह्मणताम् अभ्युपैति ब्राह्म-णत्व को प्राप्त करता है, यत् कृष्णाजिनम् अध्यूहति जो ( ब्राह्मणजाति के समान ) कृष्णाजिन को धारण करता है, यद् दीक्षितं व्रतम् चरति जो दीक्षित व्रत ( मुट्ठी बाँधे रहना और वागनियमन आदि ) का आचरण करता है और यद् ब्राह्मणाः एनं जो ( ऋत्विक् होकर ) ब्राह्मणगण इस ( दीक्षित क्षत्रिय ) के अभि सङ्गच्छन्ते चारो ओर सङ्गत होते हैं । तस्य ह दीक्षमाणस्य इस दीक्षा प्राप्त करतें हुए ( क्षत्रिय ) के इन्द्रियम् इन्द्रिय ( की पटुता ) को इन्द्रः एव आदत्ते इन्द्र ग्रहण कर लेता है, त्रिष्टुप् वीर्यम् त्रिष्टुप् वीर्य को, पञ्च-दशस्तोमः आयुः पञ्चदश ( नामक ) स्तोम आयु को, सोमः राज्यम् सोम राज्य को और पितरः यशस्कीर्तिम् पितरगण यश और कीर्ति को यह कहते हुए अपहृत कर लेते हैं कि अयम् अस्मद् अन्यः वै भवति यह ( क्षत्रिय ) हम ( इन्द्रादि ) से अन्य ( स्वतन्त्र ) ही होता है । ब्रह्म बै अयं भवति यह ( यजन करता हुआ क्षत्रिय ) ब्राह्मणजाति वाला होता है; क्योंकि उपावर्ततः अयम् ( कृष्णाजिन इत्यादि से ) आच्छादित यह ( क्षत्रिय ) ब्रह्म वै ब्राह्मणजाति वाला ही ( हो जाता है ) ॥ सा ० भा ० — ‘ अथ ' होमकथनानन्तरमुपस्थानमुच्यत इति शेषः । योऽयं क्षत्रियोऽ-स्ति सोऽयं देवतया ‘ ऐन्द्रो वै: ' इन्द्रसम्बन्धी एव भवति । देवतानां मध्य इन्द्रः क्षत्रिय-स्याभिमानिनी देवतेत्यर्थः । तथा ' छन्दसा त्रैष्टुभः ' छन्दसां मध्ये त्रिष्टुबेतदभिमानी । स्तोमानां मध्ये ‘ पञ्चदशः ’ एतदभिमानी । राज्येन निमित्तेनायं सोमरूपः, सोम एव तदीयराज्याभिमानी | ‘ बन्धुना ' पितृपितामहादिबन्धुवर्गेण ' राजन्यो ' राजजातीयः । एवं सति ' सह ' स खलु क्षत्त्रियो ‘ दीक्षमाण एव ' दीक्षां स्वीकुर्वन्नेव ब्राह्मणत्वजातिं प्राप्नोति । कथमिति तदुच्यते — ब्राह्मणयजमानवत्कृष्णाजिनम् ' अध्यूहति ' आच्छादयतीति यदस्ति, तथा ‘ दीक्षितव्रतं ’ मुष्टिबन्धनवाङ्नियमनादिकं चरतीति यदस्ति, तथा ' ब्राह्मणाः ' ऋत्विजो भूत्वा ‘ एनं ’ क्षत्त्रियमभितः ‘ सङ्गच्छन्ते ' सङ्गता भवन्तीति यदस्ति, तेन सर्वेण संस्कारेण अयं क्षत्त्रियो ब्राह्मण्यं प्राप्नोति । ' तस्य ह ' तादृशस्यैव क्षत्रियस्य ‘ दीक्षमाणस्य ' दीक्षां प्राप्नुवत ‘ इन्द्रियं ’ चक्षुरादिपाटवमिन्द्र एव ' आदत्ते ' अपहरति । तथा ' वीर्यं ' युद्धादिसामर्थ्यं त्रिष्टुप् ‘ अपहरति ’ । पञ्चदशस्तोम आयुरपहरति । सोमो राज्यमपहरति । पितरो यश-स्कीर्तिमपहरन्ति । ऐहिकं युद्धादिविषयकं यशः । आमुष्मिकी यज्ञदानविषया कीर्तिः । एवमपहरतामिन्द्रत्रिष्टुबादीनां कोऽभिप्रायः? इति सोऽभिधीयत — अयं क्षत्रियः ' अस्मत् ' इन्द्रादिभ्यः ‘ अन्ये वै ’ स्वतन्त्र एव भवति । पूर्वमस्मदधीनः सन्निदानीं यागं कुर्वन् ' ब्रह्म वै ' ब्राह्मण एवायं भवति । कथमिति? तदुच्यते – ' अयं ' क्षत्रियो ' ब्रह्म वै ’ ब्राह्मण-

पृष्ठ 545

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 545 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमः खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १३ ९९ · जातिमेव कृष्णाजिनाच्छादनादिभिरुपेत्य वर्तते । तथा सत्यस्मादपेक्षामन्तरेणैव सर्वपुरुषार्थ-साधनसमर्थत्वादस्मदधीनतां परित्यज्यान्य एव स्वतन्त्रो भवतीति स्वाभिप्रायं परस्परं वन्दतः सर्वमप्येतद् यमपहरन्ति ॥ तस्योपद्रवस्य शान्त्यर्थमुपस्थानं विधत्ते— स पुरस्ताद्दीक्षाया आहुतिं हुत्वाऽऽहवनीयमुपतिष्ठेत ॥ २ ॥

हिन्दी – ( उपर्युक्त उपद्रव की शान्ति के लिए उपस्थान का विधान कर रहे हैं— ) सः दीक्षायाः पुरस्तात् वह ( क्षत्रिय ) दीक्षा से पहले आहुतिं हुत्वा पूर्वोक्त आहुति का होम करके आहवनीयम् उपतिष्ठेत आहवनीय का उपस्थान करे ॥ सा ० भा ० — दीक्षणीयेष्टेः पूर्वोक्तामाहुतिं हुत्वा, तत्राऽऽहवनीयं वक्ष्यमाणेन मन्त्रे-णोपतिष्ठेत् ॥ तं मन्त्रं दर्शयति-( उपस्थापनमन्त्रः ) नेन्द्राद्देवताया एमि, न त्रिष्टुभश्छन्दसो न पञ्चदशात् स्तोमान्न सोमा-द्राज्ञो न पित्र्याद् बन्धोर्मा म इन्द्र इन्द्रियमादित, मा त्रिष्टुब्वीर्य, मा पञ्चदशस्तोम आयुर्मा सोमो राज्यं, मा पितरो यशस्कीर्ति, सहेन्द्रियेण वीर्येणाऽऽयुषा राज्येन यशसा बन्धुनाऽग्निं देवतामुपैमि, गायत्रीं छन्दस्त्रिवृतं स्तोमं सोमं राजानं ब्रह्म प्रपद्ये, ब्राह्मणो भवामीति ॥ ३ ॥

हिन्दी – ( आहवनीय उपस्थान के मन्त्र को कह रहे हैं— ) इन्द्राद् देवतायाः इन्द्र रूप ( अपने ) देवता को छोड़कर न एमि मैं ( क्षत्रिय ) नहीं जाता हूँ और न त्रिष्टुभः छन्दसः. न त्रिष्टुप् छन्द से, न पञ्चदशात् स्तोमात् न पञ्चदश नामक स्तोम से, न सोमाद् राज्ञः न राजा सोम से न पित्र्याद् बान्धवात् न अपने पितृ - रूप बन्धुओं से ( अपगत नहीं होता हूँ ) । इन्द्रः इन्द्र देव मे मेरी इन्द्रियम् इन्द्रियशक्ति को मा आदित अपहृत न करें, त्रिष्टुप् मा वीर्यम् न त्रिष्टुप् मेरे वीर्य को, मा पञ्चदशस्तोमः आयुः न पञ्चदश स्तोम आयु को मा सोमः राज्यम् न सोम मेरे राज्य को और मा पितरः यशस्कीर्तिम् न पितृगण मेरे यश तथा कीर्ति को ( अपहृत करें ) । इन्द्रियेण वीर्येण आयुषा राज्येन यशसा बन्धुना सह इन्द्रिय, वीर्य, आयु, राज्य, यश और बन्धुओं के साथ अग्निं देवताम् उपैमि मैं अग्नि देवता के समीप में जाता हूँ । गायत्रीं छन्दः गायत्री छन्द त्रिवृतं स्तोमम् त्रिवृत् स्तोम सोमं राजानम् राजा सोम ब्राह्मणम् ब्राह्मणजाति को प्रपद्ये प्राप्त करता हूँ । ब्राह्मणः भवामि ( अग्नि की कृपा से ) में ब्राह्मण हो रहा हूँ ॥ सा ० भा ० — क्षत्त्रियोऽहमिन्द्ररूपाया मदीयदेवताया ' नैमि ' पृथग्भूतो न गच्छा-

पृष्ठ 546

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 546 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४००: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३४.६ सप्तमपञ्चिकायां मि । तथा मय्यभिमानिभ्यश्छन्दस्तोमराजबन्धुभ्यो नापगच्छामि । अयमिन्द्रो मदीयमिन्द्रियं ‘ माऽऽदित ’. माऽपहरतु । तथा त्रिष्टुवादयो वीर्यादीन् माऽपहरन्तु । तेषामिन्द्रादीनामनुग्रहा-दहमिन्द्रियादिभिः सहावस्थितो भूत्वा तत्पालनसमर्थमग्निं देवतामुपैति । तथा गायत्री-त्रिवृत्स्तोमब्राह्मणजातीः ‘ प्रपद्ये ' प्राप्नोति । तेषामग्न्यादीनामनुग्रहाद् ब्राह्मणो भवामि ॥ अनेन मन्त्रेण यदुपस्थानं, तत्प्रशंसति— तस्य ह नेन्द्र इन्द्रियमादत्ते, न त्रिष्टुब्वीर्यं पञ्चदशस्तोम आयुर्न सोमो राज्यं, न पितरो यशस्कीर्ति, य एवमेतामाहुतिं हुत्वाऽऽहवनीयमुप-स्थाय दीक्षते क्षत्रियः सन् ॥४ ॥

हिन्दी – ( उपर्युक्त मन्त्र से उपस्थान करने की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यः क्षत्रियः सन् एताम् आहुतिं हुत्वा जो क्षत्रिय होकर इस आहुति का होम करके और आह-वनीयम् उपस्थाय आहवनीय का उपस्थान करके दीक्षते सत्र के लिए दीक्षित होता है तस्य उसके इन्द्रियम् इन्द्रिय ( की शक्ति ) का इन्द्रः न आदत्ते इन्द्र अपहरण नहीं करते हैं, त्रिष्टुब् वीर्यं न त्रिष्टुप् वीर्य का ( अपहरण नहीं करता है ) । पञ्चदशस्तोमः आयुः न पञ्चदश नामक स्तोम आयु को नहीं हरता, सोमः राज्यं न सोम राज्य को अपहृत नहीं करता, पितरः यशस्कीर्तिम् और पितृगण यश और कीर्ति का अपहरण नहीं करते । सा ० भा ० — ' य: ' पुमान् क्षत्त्रियजातियुक्तः सन्नुक्तक्रमेण दीक्षायाः प्राचीनामाहुतिं हुत्वा ‘ नेन्द्रात्’– इत्यादिमन्त्रेणाऽऽहवनीयमुपस्थाय पश्चाद्दीक्षां प्राप्नोति, ' तस्य ' क्षत्रिय-स्येन्द्रियादीनिन्द्रादयो नापहरन्ति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये सप्तमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( चतुस्त्रिंशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥५ ॥ ( २३ ) ( २४६ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चौतीसवें अध्याय के पञ्चम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ षष्ठः खण्डः सा ० भा ० — पूर्वहमानन्तरमुपस्थानं विधायोत्तरहोमादूर्ध्वमुपस्थानं विधातुं प्रस्तौति— ( क्षत्रियस्योत्तरहोमादूर्ध्वमुपस्थानविधानम् ) अथाऽऽग्नेयो वै देवतया क्षत्रियो दीक्षितो भवति, गायत्रश्छन्दसा त्रिवृत्स्तोमेन ब्राह्मणो बन्धुना, सहोदवस्यन्नेव क्षत्रियतामभ्युपैति

पृष्ठ 547

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 547 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४०१ तस्य होदवस्यतोऽग्निरेव तेज आदत्ते, गायत्री वीर्यं, त्रिवृत्स्तोम आयुर्ब्राह्मणा ब्रह्म यशस्कीर्तिमन्यो वा अयमस्मद्भवति, क्षत्त्रं वा अयं भवति, क्षत्त्रं वा अयमुपावर्तत इति वदन्तः ॥ १ ॥

हिन्दी — ( पूर्ववर्ती होम के बाद उपस्थान का विधान करके उत्तरवर्ती होम के उपस्थान का विधान करने के लिए प्रस्तावना कर रहे हैं— ) अथ अब ( पूर्ववर्ती होम करने के अनन्तर आहवनीय का उपस्थापन करके ) दीक्षितः क्षत्रियः दीक्षित क्षत्रिय देवतया देवता रूप से आग्नेयः भवति ( ब्राह्मणजाति के देवता ) अग्नि से सम्बन्धित हो जाता है । छन्दसा गायत्रः छन्द रूप से ( ब्राह्मण के छन्द ) गायत्री छन्द वाला, स्तोमेन त्रिवृतः स्तोम रूप से त्रिवृत्, बन्धुना ब्राह्मणः ( पितर इत्यादि ) बन्धु रूप से ब्राह्मणजाति वाला ( हो जाता है ) । सह उदवस्यन् एव उदवसानीयेष्टि से ( सोमयाग को ) समाप्त करते हुए क्षत्रियताम् अभ्युपैति पुनः क्षत्रियत्व को प्राप्त करता है । उदवस्यतः तस्य तेजः उदवसानीयेष्टि समाप्त करते हुए उस ( क्षत्रिय ) के तेज को, अग्निः एव आदत्ते अग्नि ही अपहृत कर लेता है । गायत्री वीर्यम् गायत्री वीर्य को, त्रिवृत्स्तोमः आयुः त्रिवृत्स्तोम आयु को ब्राह्मणाः ब्रह्म यशस्कीर्तिम् ब्राह्मण जाति वेद, यश और कीर्ति को ( यह कहते हुए अपहृत कर लेते हैं ) कि अयम् अस्मद्भ्यः अन्यः भवति यह ( ब्राह्मण हुआ क्षत्रिय ) हम ( अग्नि इत्यादि ) से अलग हो रहा है— अयं क्षत्रियः वै भवति यह ( ब्राह्मण से ) क्षत्रिय हो रहा है । अयं क्षत्रं वै उपावर्तते यह ( क्षत्रिय यज्ञकाल में ब्राह्मण होकर पुनः ब्रह्मणत्व को छोड़कर ) क्षत्रियत्व से सम्पन्न हो रहा है । सा ० भा०- -'अथ ' पूर्वोपस्थानानन्तरम्, उत्तरोपस्थानं वक्ष्यत इति शेषः । अयं यजमानः पुरा क्षत्त्रियोऽपीदानीं दीक्षितः सन् ब्राह्मण्यं प्राप्य देवतयाऽग्निसम्बद्धो भवति । अग्निरस्य ब्राह्मणस्य स्वामी । एवं गायत्रीत्रिवृद्ब्राह्मणजातिसम्बन्धो द्रष्टव्यः । तादृश इदानीं ब्राह्मणः सन् ‘ उदवस्यन् ' उदवसानीयेष्ट्या सोमयागं समापयन्नेव ब्राह्मण्यं परि-त्यज्य क्षत्त्रियत्वं प्राप्नोति ' । ' तस्य ' उदवसानीयेष्टिं कुर्वतो यजमानस्य तेजः प्रभृतीनग्न्या-दयोऽपहरन्ति । ‘ ब्रह्म ’ वेदः, तदध्ययनमैहिकं ' यशः ' तदनुष्ठाननिमित्ताऽऽमुष्मिकी ‘ कीर्तिः ’ । अपहरतामग्न्यादीनां कोऽभिप्रायः? सोऽभिधीयते - ‘ अयम् ' इदानीं ब्राह्मणः सन् ‘ अस्मदन्यः ' स्वतन्त्रो भवति । अयं ' क्षत्त्रं वै ' क्षत्रिय एव भवति । तदपि कथमिति? तदुच्यते । ‘ अयं ’ यागकाले ब्राह्मणः सन् यागादूर्ध्वं ब्राह्मण्यं परित्यज्य स्वकीयां क्षत्रिय-( १ ) इतः परं वक्ष्यति — ‘ अवभृथादुदेत्य अनूबन्ध्ययेष्ट्वोदवस्यति ' —इति ८.२.१ । द्र ० अथो ये दीर्घसत्रमासीरन्, संवत्सरं वा भूयो वा.... । अथोदवसानीययेष्ट्या यजते..... अथ यदेवैषोदवसानीयेष्टिः सन्तिष्ठतेऽथ सायमाहुति जुहोति, काल एव प्रातराहुतिम्'-इति शत ० ब्रा ० ४.५.१.१२-१६ ।

पृष्ठ 548

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 548 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४०२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३४.६ सप्तमपञ्चिकायां जातिमेवोपेत्य वर्तते । तस्मादस्यास्मत्तोऽन्यत्वमिति परस्परं वदन्तोऽग्न्यादयस्तेज आदीनपहरन्ति ॥ तच्छान्त्यर्थमुपस्थानं विधत्ते— सोऽनूबन्ध्यायै समिष्टयजुषामुपरिष्टाद्धृत्वाऽऽहुतिमाहवनीयमुप-तिष्ठेत ॥ २ ॥

हिन्दी – ( उपर्युक्त उपद्रव की शान्ति के लिए उपस्थान का विधान कर रहे हैं— ) सः वह ( क्षत्रिय ) अनूबन्ध्यायै समिष्टयजुषाम् उपरिष्टाद् अनुबन्ध्य नामक पशु से सम्बन्धित ( तीन ) समिष्ट यजुष् से बाद आहुतिं हुत्वा आहुति देकर आहवनीयम् उपतिष्ठेत आहवनीय का उपस्थान करें ॥ सा ० भा ० – पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ तत्रोपस्थाने मन्त्रमाह-( उपस्थानमन्त्रः ) नाग्नेर्देवताया एमि, न गायत्र्याश्छन्दसो, न त्रिवृतः स्तोमान्न ब्रह्मणो बन्धोर्मा मेऽग्निस्तेज आदित, मा गायत्री वीर्यं, मा त्रिवृत्स्तोम आयुर्मा ब्राह्मणा ब्रह्म यशस्कीर्ति; सह तेजसा वीर्येणाऽऽयुषा ब्रह्मणा यशसा कीर्त्येन्द्रं देवतामुपैमि, त्रिष्टुभं छन्दः, पञ्चदशं स्तोमं, सोमं राजानं क्षत्त्रं प्रपद्ये, क्षत्रियो भवामि । देवाः पितरः पितरो देवा योऽस्मि सन् यजे । स्वं म इदमिष्टं, स्वं पूर्त, स्वं हुतम् । तस्य मेऽयमग्निरुपद्रष्टाऽयं वायुरुप श्रोताऽसावादित्योऽनुख्यातेदमहं य एवास्मि सोऽस्मीति ॥ ३ ॥

हिन्दी – ( उपस्थान मन्त्र - ) अग्नेः देवतायाः अग्नि देवता से ( अन्य के समीप ) न एमि नहीं जा रहा हूँ, न गायत्र्याः छन्दसः न गायत्री ( अन्य छन्द ) से, न त्रिवृतः स्तोमात् न त्रिवृत स्तोम से, न ब्रह्मणः बन्धोः न ब्राह्मण की बन्धुता से ही ( पृथक् हो रहा हूँ ) । अग्निः अग्नि देव मे तेजः मेरे तेज को मा आदित अपहृत न करें । मा गायत्री वीर्यम् गायत्री ( मेरे ) वीर्य को ( अपहृत ) न ( करे ) । त्रिवृत् स्तोमः मा आयुः त्रिवृत् स्तोम ( मेरे ) आयु को ( अपहृत ) न ( करे ) तथा ब्राह्मणाः मा ब्रह्म यशस्कीर्तिम् ब्राह्मणजाति ( मेरे ) वेद, यश और कीर्ति को ( अपहृत ) न करें । तेजसा वीर्येण आयुषा ब्रह्मणा यशसा कीर्त्या सह तेज, वीर्य, आयु, वेद, यश और कीर्ति के साथ इन्द्रं देवताम् उपैमि इन्द्र देवता के समीप जा रहा हूँ । त्रिष्टुभं छन्दम् त्रिष्टुप् छन्द, पञ्चदशं स्तोमम् पञ्चदश स्तोम, सोमं राजानम् सोम राजा और क्षत्रम् क्षत्रियत्व को प्रपद्ये प्राप्त कर

पृष्ठ 549

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 549 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४०३ रहा हूँ - क्षात्रियः भवामि मैं क्षत्रिय हो रहा हूँ । देवाः पितरः पितरः देवा हे ( अग्नि इत्यादि ) देवता और पालन करने वाले पितृगण ( आप लोग सुनिए ) यः अस्मि सन् यजे जो मैं ( ब्राह्मण जाति वाला ) होकर याग करूँ । मे इदम् इष्टम् स्वम् मेरा यह श्रौतकर्म स्वाधीन है । स्वं पूर्तम् ( मेरा ) स्मार्त कर्म स्वाधीन है, स्वं श्रान्तम् ( मेरा ) श्रमरूप तप स्वाधीन है, स्वं हुतम् ( काम्यादि ) हुत होम स्वाधीन है । तस्य मे उस ( इष्टापूर्त ) से मेरा अयम् अग्निः यह समीपस्थ अग्नि उपद्रष्टा साक्षी रूप से ( मेरे इस कर्म को ) देखने वाला, अयं वायुः उपश्रोता यह वायु ( मेरे वृतान्त को ) सुनने वाला और असौ आदित्यः अनुख्याता वह आदित्य ( स्वर्गलोक में ) कहने वाला होगा । इदमहं यः एव अस्मि यह मैं जो ( क्षत्रिय ) हूँ, सः अस्मि वह मैं कर्म के बाद भी ( क्षत्रिय ही ) हूँ ॥ सा ० भा ० – अत्र नाग्नेर्देवताया इत्यादि, क्षत्रियो भवामीत्यन्तं पूर्वमन्त्रवद् व्या-ख्येयम् । हे ‘ देवाः ’ अग्न्यादयः, पितरः ' पालकाः, यूयं शृणुतेति शेषः । पितरो देवा इति पुनर्वचनमादरार्थम् । भवदनुग्रहात् कृष्णाजिनाच्छादनादिसंस्कारेण ' यः ' ब्राह्मणोऽस्मि यज्ञसमाप्तिपर्यन्तं, स एव ब्राह्मणः सन् ' यजे ' यागं कुर्वे । ' मे ' ममेदम् ' इष्टं ' श्रौतं कर्म ' स्वं ' स्वाधीनं जातम् । तथा ' पूर्त ' स्मार्तमपि कर्म ' स्वं ' स्वाधीनं जातम् । तथा ' श्रान्तं ' श्रमरूपं तपोऽपि ‘ स्वं ’ स्वाधीनं जातम् । ' हुतम् ' अन्यदपि काम्यहोमादिकं ‘ स्वं ’ स्वाधीनं जातम् । ‘ तस्य ’ तादृशत्येष्टापूर्तादियुक्तस्य ' मे ' मम ' अयं ’ भूलोकावस्थितोऽग्निः ‘ उप-द्रष्टा ' समीपे स्थित्वा साक्षित्वेनावलोकयिता । ' अयम् ' अन्तरिक्षावस्थितो वायुः ' उप-श्रोता ' तस्याग्नेर्मुखादस्मद्वृत्तान्तं श्रोष्यति । ' असौ ' द्युलोकावस्थित आदित्यः, तं वायुम् ‘ अनु ’ पश्चात् ‘ ख्याता ' स्वर्गलोके कथयिष्यति इदं कर्माहं कृतवानिति । एवं फलपर्यन्तं कर्मणि समाप्ते सति कर्मोपक्रमात् पूर्वं य एव क्षत्त्रियोऽस्मि स एवोर्ध्वं क्षत्त्रियो भूत्वा तिष्ठामीति ॥ अनेन मन्त्रेण यदुपस्थानं तत्प्रशंसति— तस्य ह नाग्निस्तेज आदत्ते, न गायत्री वीर्यं, न त्रिवृत्स्तोम आयुर्न ब्राह्मणा ब्रह्म यशस्कीर्ति, य एवमेतामाहुतिं हुत्वाऽऽहवनीयमुप-स्थायोदवस्यति क्षत्त्रियः सन् ॥४ ॥

हिन्दी— ( उपर्युक्त मन्त्र से उपस्थान की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यः क्षत्रियः सन् एताम् आहुतिं हुत्वा जो क्षत्रिय होकर इस आहुति का होम करके आहवनीयम् उपस्थाय आहवनीय का उपस्थान करके उदवस्यति उदवसानीयेष्टि को करता है तस्य उस ( उप-स्थान वाले ) का अग्निः तेजः न आदत्ते अग्नि तेज को अपहृत नहीं करता । गायत्री वीर्यं न गायत्री वीर्य को ( अपहृत ) नहीं ( करता ), त्रिवृत्स्तोमः आयुः न त्रिवृत् स्तोम आयु को ( अपहृत ) नहीं ( करता ) और ब्रह्मणाः ब्रह्म यशस्कीर्ति न ब्राह्मण वेद, यश

पृष्ठ 550

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 550 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४०४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३४.७ सप्तमपञ्चिकायां और कीर्ति को ( अपहृत ) नहीं ( करते ) । सा ० भा ० - - पूर्वं ' तस्य ह नेन्द्र इन्द्रियम् ' - इत्यादि यद्वाक्यमुक्तं तद्वद्व्याख्येयम् ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये सप्तमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( चतुस्त्रिंशाध्याये ) षष्ठः खण्डः ॥६ ॥ ( २४ ) ( २४७ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चौतीसवें अध्याय के षष्ठ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ सप्तमः छाण्डः सा ० भा ० — क्षत्त्रियस्य दीक्षितत्वावेदनमन्त्रे संदेहात् प्रश्नमुद्भावयति— ( क्षत्रियस्य दीक्षित्ववेदनविषये प्रश्नोत्तरे ) अथातो दीक्षाया आवेदनस्यैव; तदाहुर्यद् ब्राह्मणस्य दीक्षितस्य ब्राह्मणोऽदीक्षिष्टेति दीक्षामावेदयन्त, कथं क्षत्त्रियस्या ss वेद-येदिति ॥१ ॥

हिन्दी – अथातः अब ( क्षत्रिय की दीक्षा के अनन्तर ) यहाँ से दीक्षायाः आवे-दनस्य एव दीक्षा के प्रकटीकरण के विषय में तदाहुः यत् कुछ वेदज्ञ पूछते हैं कि ब्राह्मणः अदीक्षिष्ट इति ' ब्राह्मण ने दीक्षा को ग्रहण किया है'- इस प्रकार दीक्षितस्य ब्राह्मणस्य दीक्षित ब्राह्मण की दीक्षाम् आवेदयन्ति दीक्षा की घोषणा करते हैं तो क्षत्रियस्य कथम् आवेदयेत् क्षत्रिय की ( दीक्षा की ) घोषणा कैसे करना चाहिए? ॥ सा ० भा ० --- ' अथ ' दीक्षानन्तरम्, देवानां मनुष्याणां चाग्रे यत एतदीयदीक्षा कथ-नीया, ‘ अत: ' कारणाद्दीक्षायाः ' आवेदनस्य ' प्रकटीकरणस्यैव कश्चिन्निर्णय उच्यते । ' तत् ' तस्मिन्नावेदने संदिहाना ब्रह्मवादिनः प्रश्नमाहुः — ब्राह्मणस्य दीक्षाया ऊर्ध्वम् ‘ अदीक्षि-ष्टायं ब्राह्मणः ' इति ' मन्त्रेण दीक्षा प्रख्यापनीया । तथा च तैत्तिरीया आमनन्ति - ' अ-दीक्षिष्टायं ब्राह्मण इति त्रिरूपांश्चाऽऽह, देवेभ्य एवैनं प्राह; त्रिरुच्चैरुभयेभ्य एवैनं देव-मनुष्येभ्यः प्राह ' इति े । एवं सति क्षत्रियस्य दीक्षावेदने किमस्मिन् मन्त्रे ब्राह्मणशब्दः ( १ ) ‘ अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणः’– एतन्मात्रमेव मन्त्रस्वरूपम् । न च एष मन्त्रः सांहितिकः, तदुक्तं तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये सायणेन – ‘ अध्वयः कञ्चिमन्त्रमुत्पाद्य विनियुङ्क्ते अदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इति.... । ' इति ( १.२.२ ) एतदेव दीक्षितावेदनमुच्यते । ( २ ) तै ० सं ० ६.१.४.३