ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 601–610
ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 601–610
पृष्ठ 601
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४५५ भी ओज, क्षत्रियत्व और वीर्य - स्वरूप है अतः एनम् इस ( यजन करने वाले राजा ) को ओजसा क्षत्रियेण वीर्येण ओज, क्षत्रियत्व और वीर्य से समर्धयति समृद्ध करता है ॥ सा ० भा०- - ' अयं ' क्षत्रिययज्ञ उक्थ्यसंस्थ एव ', सर्वेष्वपि स्तोत्रेषु पञ्चदशस्तोम
एव स्यादित्येवमेके ब्रह्मवादिन आहुः । ' ओजो वा ' इत्यादिकं पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥
उक्थ्ये स्तोत्रशस्त्रसंख्यां प्रशंसति— तस्य त्रिंशत्स्तुतशस्त्राणि भवन्ति; त्रिंशदक्षरा वै विराड्, विराळ-न्नाद्यं विराज्येवैनं तदन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति, तस्मात्तदुक्थ्यः पञ्चदशः स्यादित्याहुः ॥ ३ ॥
हिन्दी - ( उक्थ्य में स्तोत्र और शस्त्र की संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तस्य उस ( उक्थ्य ) के त्रिंशत् स्तुतशस्त्राणि भवन्ति ( पञ्चदश स्तोत्र और पञ्चदश शस्त्र - इस प्रकार ) तीस स्तोत्र और शस्त्र होते हैं और त्रिंशदक्षरा वै विराट् विराट् छन्द तीस अक्षरों वाला होता है । विराट् अन्नाद्यम् विराट् छन्द अन्न रूप है । अतः विराजि एव ( अक्षरों से ) विराज् में ही एनम् इस ( यजनकर्ता ) को, अन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति अन्नरूप ( भोज्य ) में प्रतिष्ठापित करता है । तस्मात् इसी कारण उक्थः पञ्चदशः स्यात् वह ( क्षत्रिययाग ) उक्थ्यसंस्थ और पञ्चदशस्तोम वाला होना चाहिए— इत्याहुः ऐसा ( वेदज्ञों द्वारा ) कहा गया है ॥ सा ० भा०- ' तस्य ' उक्थ्यस्य पञ्चदश स्तोत्राणि, पञ्चदश शस्त्राणीत्येवं ' त्रिंश-त्संख्या । तथा सत्यक्षरद्वारा ' विराड् ' रूपत्वाद्, विराजश्चान्नसाधनत्वात् ' एनं ' यजमानं वि-राट्साम्येनान्नाद्ये प्रतिष्ठापयति । ' तस्मात् ' एवं पञ्चदशस्तोत्रशस्त्रत्वात् ' तदुक्थ्यः ' स क्षत्रि-ययज्ञ उक्थ्यसंस्थः पञ्चदशस्तोमयुक्तः स्यादित्येवं केचिदाहुः ॥ अथ स्वपक्षमाह -( स्वपक्षकथनम् ) ज्योतिष्टोम एवाग्निष्टोमः स्यात् ॥४ ॥
हिन्दी - ( पूर्वोक्त विषय में अपने मत को कह रहे हैं— ज्योतिष्टोमः ( क्षत्रियों का ) ज्योष्टोम अग्निष्टोम एव स्यात् अग्निष्टोमसंस्थ वाला होना चाहिए ॥ सा ० भा०- —योऽयं क्षत्त्रियाणां ज्योतिष्टोमः > सोऽग्निष्टोमसंस्थ एव स्यात् ॥ तस्मिन्नग्निष्टोमे ये त्रिवृदादयश्चत्वारः स्तोमास्तान् ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयरूपेण तेज आदिगुणचतुष्टयरूपेण च प्रशंसति— ( १ ) उक्थ्यक्रतुप्रयोग: द्र ०, ( ३.५ ) ( २ ) ' पञ्चदशस्तोत्राणि पञ्चदश शस्त्राणि, स मासः ' इति ता ० ब्रा ० ४.२.९ ।
पृष्ठ 602
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ३६.४ अष्टमपञ्चिकायां १४५६: ऐतरेयब्राह्मणम् ( स्वपक्षप्रशंसनम् ) ब्रह्म वै स्तोमानां त्रिवृत्, क्षत्त्रं पञ्चदशो, ब्रह्म खलु वै क्षत्त्रात् पूर्वं, ब्रह्म पुरस्तान्म उग्रं राष्ट्रमव्यथ्यमसदिति, विशः सप्तदशः, शौद्रो वर्ण एकविंशो विशं चैवास्मै तच्छौद्रं च वर्णमनुवर्त्मानौ कुर्वन्त्यथो तेजो वै स्तोमानां त्रिवृद्, वीर्यं पञ्चदशः, प्रजातिः सप्तदशः, प्रति-ष्ठैकविंशस्तदेनं तेजसा वीर्येण प्रजात्या प्रतिष्ठायाऽन्ततः समर्धयति, तस्माज्ज्योतिष्टोमः स्यात् ॥ ५ ॥
हिन्दी— ( अपने मत की प्रशंसा कर रहे हैं - ) स्तोमानाम् स्तोमों में त्रिवृत् त्रिवृत् ( नामक स्तोम ) ब्रह्म ब्राह्मणजाति रूप वाला है और पञ्चदशः क्षत्रम् पञ्चदश ( नामक स्तोम ) क्षत्रिय जाति वाला है । ब्रह्म वै खलु क्षत्रात् पूर्वम् ब्राह्मणजाति निश्चितरूप से क्षत्रिय से पूर्ववर्ती हैं अत: मे पुरस्तात् ब्रह्म राष्ट्रम् मेरा पूर्ववर्ती ब्राह्मण जाति वाला राष्ट्र उग्रम् अव्यथ्यम् असत् उग्र और व्यथा - विहीन होवे ( इसी कारण त्रिवृत् स्तोम पहले और पञ्चदश स्तोम बाद में क्रम से सम्पादित होता है ) । सप्तदशः विशः सप्तदश ( नामक स्तोम ) वैश्य और एकविंशो शौद्रो वर्णः एकविंश ( नामक स्तोम ) शूद्र वर्ण वाला है । इस प्रकार विशं च शौद्रं च वर्णम् वैश्य और शूद्र वर्ण को अस्मै इस ( क्षत्रिय राजा ) के लिए अनुवर्त्मानौ कुर्वन्ति अनुगामी बनाते हैं । स्तोमानां त्रिवृत् स्तोमों में त्रिवृत् ( नामक स्तोम ) तेजः तेजरूप, पञ्चदशः वीर्यम् पञ्चदश ( नामक स्तोम ) वीर्यरूप, सप्तदशः प्रजातिः सप्तदश ( नामक स्तोम ) सन्ततिरूप और एकविंशः प्रतिष्ठा एकविंश ( नामक स्तोम ) प्रतिष्ठारूप है । इस प्रकार तत् उस ( याग ) से अन्ततः अन्त में एनम् इस ( यजन करने वाले क्षत्रिय राजा ) को तेजसा वीर्येण प्रजात्या प्रतिष्ठया तेज, वीर्य, सन्तान और प्रतिष्ठा से समर्धयति समृद्धि करता है । तस्मात् इसी कारण ज्यो-तिष्टोमः स्यात् ( त्रिवृत् इत्यादि चार स्तोमों से सम्पन्न ) ज्योतिष्टोम करना चाहिए ॥ सा ० भा ० ० – प्रजापतेर्मुखबाहुमध्यदेहपादेभ्य उत्पत्तिसाम्यात् त्रिवृदादिस्तोमानां ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयरूपत्वम् ' । तत्र ब्राह्मणपूर्वकं राष्ट्रं मदीयमुग्रमव्यथनीयं वाऽस्त्वि-त्यभिप्रायेण क्षत्त्रियस्य त्रिवृत्पञ्चदशौ क्रमेणानुष्ठेयौ । सप्तदशैकविंशयोरनुष्ठानं वैश्यशूद्रौ वर्गी क्षत्त्रियस्यानुगामिनौ कुर्वन्ति । त्रिवृदादिस्तोमानां तेजोवीर्यप्रजननप्रतिष्ठासाधन-त्वात् तद्रूपत्वम् । तेषामनुष्ठानेन ' एनं ' क्षत्त्रियम् ' अन्ततः ' क्षत्त्रियज्ञस्यन्ते तेजआदिभिः समृद्धं करोति । तस्मात्क्षत्रियस्य त्रिवृदादिस्तोमचतुष्टयविशिष्टो ज्योतिष्टोमः स्यात् ॥ अग्निष्टोमसंस्थे तस्मिन् स्तोत्रशस्त्रसंख्यां प्रशंसति— तस्य चतुर्विंशति स्तुतशस्त्राणि भवन्ति, चतुर्विंशत्यर्धमासो वै संव-( १ ) तु ० तै ० सं ० ७.१.१.४ ।
पृष्ठ 603
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४५७ त्सरः, संवत्सरे कृत्स्नमन्नाद्यं, कृत्स्न एवैनं तदन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति, तस्माज्ज्योतिष्टोम एवाग्निष्टोमः स्यादग्निष्टोमः स्यात् ॥ ६ ॥
हिन्दी - ( उस अग्निष्टोम में स्तोत्र और शस्त्र संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तस्य उस ( अग्निष्टोमसंस्थ के ज्योतिष्टोम ) के चतुर्विंशतिः स्तुतशस्त्राणि भवन्ति चौबीस स्तोत्र और शस्त्र होते हैं । चतुर्विंशति अर्धमासो वै संवत्सरः संवत्सर भी चौबीस अर्धमासों ( पक्षों ) वाला होता है । संवत्सरे कृत्स्नम् अन्नाद्यम् संवत्सर में सम्पूर्ण अन्नाद्य ( भोज्यपदार्थ ) होता है । तत् उस ( याग ) से एनम् इस ( यजन करने वाले राजा ) को कृत्स्ने अन्नाद्ये सम्पूर्ण भोज्य - पदार्थ में प्रतिष्ठापयति स्थापित करता है । तस्मात् उसी कारण ज्योतिष्टोमः अग्निष्टोमः एव स्यात् ( क्षत्रिय का ) ज्योतिष्टोम अग्निष्टोमसंस्थ ही होना चाहिए | सा ० भा ० — ' तस्य ' अग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य द्वादश स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राणि, एवं चतुर्विंशतिसंख्या । ततोऽर्धमासद्वारा संवत्सरत्वम् । संवत्सरे च द्विः सस्त्यानां पच्यमानत्वादन्नाद्यं ‘ कृत्स्नं ’ सम्पूर्णं भवति ' । तेन ' एनं ' यजमानं सम्पूर्णं एवान्नाद्ये प्रति-ष्ठापयति । तस्मात् क्षत्त्रियस्य ज्योतिष्टोमो ऽग्निष्टोमसंस्थ एव स्यात् । न तूक्थ्यसंस्थ इति । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ±. ] ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां प्रथमाध्याये ( षट्त्रिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ ( २६१ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के छत्तीसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधर-माधवाचार्यादेशतो श्रीमत्सारणाचार्येण विरचिते माधवीये ' वेदार्थ-प्रकाशे ' नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणभास्ये अष्टमपञ्चिकायाः प्रथमोध्यायः ( षट्त्रिंशोऽध्यायः ) ॥१ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के छत्तीसवें अध्याय की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) चतुर्विंशतिरग्निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि - इति द्र ० ता ० ब्रा ० ४.२.१२ एवमेव । ( २ ) ‘ अथ राजसूयाः ’ – ( ९.३.१ ) इत्याद्याश्वलायनग्रन्थ इहालोच्यः । ऐ.ब्रा.उ.- ३८
पृष्ठ 604
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१४५६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३६.४ अष्टमपञ्चिकायां ( स्वपक्षप्रशंसनम् ) ब्रह्म वै स्तोमानां त्रिवृत्, क्षत्त्रं पञ्चदशो, ब्रह्म खलु वै क्षत्त्रात् पूर्वं, ब्रह्म पुरस्तान्म उग्रं राष्ट्रमव्यथ्यमसदिति, विशः सप्तदशः, शौद्रो वर्ण एकविंशो विशं चैवास्मै तच्छौद्रं च वर्णमनुवर्त्मानौ कुर्वन्त्यथो तेजो वै स्तोमानां त्रिवृद्, वीर्यं पञ्चदशः, प्रजातिः सप्तदशः, प्रति-ष्ठैकविंशस्तदेनं तेजसा वीर्येण प्रजात्या प्रतिष्ठायाऽन्ततः समर्धयति, तस्माज्ज्योतिष्टोमः स्यात् ॥५ ॥
हिन्दी— ( अपने मत की प्रशंसा कर रहे हैं - ) स्तोमानाम् स्तोमों में त्रिवृत् त्रिवृत् ( नामक स्तोम ) ब्रह्म ब्राह्मणजाति रूप वाला है और पञ्चदशः क्षत्रम् पञ्चदश ( नामक स्तोम ) क्षत्रिय जाति वाला है । ब्रह्म वै खलु क्षत्रात् पूर्वम् ब्राह्मणजाति निश्चितरूप से क्षत्रिय से पूर्ववर्ती हैं अतः मे पुरस्तात् ब्रह्म राष्ट्रम् मेरा पूर्ववर्ती ब्राह्मण जाति वाला राष्ट्र उग्रम् अव्यथ्यम् असत् उग्र और व्यथा - विहीन होवे ( इसी कारण त्रिवृत् स्तोम पहले और पञ्चदश स्तोम बाद में क्रम से सम्पादित होता है ) । सप्तदशः विशः सप्तदश ( नामक स्तोम ) वैश्य और एकविंशो शौद्रो वर्णः एकविंश ( नामक स्तोम ) शूद्र वर्ण वाला है । इस प्रकार विशं च शौद्रं च वर्णम् वैश्य और शूद्र वर्ण को अस्मै इस ( क्षत्रिय राजा ) के लिए अनुवर्त्मानौ कुर्वन्ति अनुगामी बनाते हैं । स्तोमानां त्रिवृत् स्तोमों में त्रिवृत् ( नामक स्तोम ) तेजः तेजरूप, पञ्चदशः वीर्यम् पञ्चदश ( नामक स्तोम ) वीर्यरूप, सप्तदशः प्रजातिः सप्तदश ( नामक स्तोम ) सन्ततिरूप और एकविंशः प्रतिष्ठा एकविंश ( नामक स्तोम ) प्रतिष्ठारूप है । इस प्रकार तत् उस ( याग ) से अन्ततः अन्त में एनम् इस ( यजन करने वाले क्षत्रिय राजा ) को तेजसा वीर्येण प्रजात्या प्रतिष्ठया तेज, वीर्य, सन्तान और प्रतिष्ठा से समर्धयति समृद्धि करता है । तस्मात् इसी कारण ज्यो-तिष्टोमः स्यात् ( त्रिवृत् इत्यादि चार स्तोमों से सम्पन्न ) ज्योतिष्टोम करना चाहिए । सा ० भा ० ० - – प्रजापतेर्मुखबाहुमध्यदेहपादेभ्य उत्पत्तिसाम्यात् त्रिवृदादिस्तोमानां ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयरूपत्वम् ' । तत्र ब्राह्मणपूर्वकं राष्ट्रं मदीयमुग्रमव्यथनीयं वाऽस्त्वि-त्यभिप्रायेण क्षत्त्रियस्य त्रिवृत्पञ्चदशौ क्रमेणानुष्ठेयौ । सप्तदशैकविंशयोरनुष्ठानं वैश्यशूद्रौ वर्णौ क्षत्त्रियस्यानुगामिनौ कुर्वन्ति । त्रिवृदादिस्तोमानां तेजोवीर्यप्रजननप्रतिष्ठासाधन-त्वात् तद्रूपत्वम् । तेषामनुष्ठानेन ' एनं ' क्षत्त्रियम् ' अन्ततः ' क्षत्त्रियज्ञस्यन्ते तेजआदिभिः समृद्धं करोति । तस्मात्क्षत्त्रियस्य त्रिवृदादिस्तोमचतुष्टयविशिष्टो ज्योतिष्टोमः स्यात् ॥ अग्निष्टोमसंस्थे तस्मिन् स्तोत्रशस्त्रसंख्यां प्रशंसति— तस्य चतुर्विंशति स्तुतशस्त्राणि भवन्ति, चतुर्विंशत्यर्धमासो वै संव-( १ ) तु ० तै ० सं ० ७.१.१.४ ।
पृष्ठ 605
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ः १४५७ त्सरः, संवत्सरे कृत्स्नमन्नाद्यं, कृत्स्न एवैनं तदन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति, 1 तस्माज्ज्योतिष्टोम एवाग्निष्टोमः स्यादग्निष्टोमः स्यात् ॥ ६ ॥
हिन्दी — ( उस अग्निष्टोम में स्तोत्र और शस्त्र संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तस्य उस ( अग्निष्टोमसंस्थ के ज्योतिष्टोम ) के चतुर्विंशतिः स्तुतशस्त्राणि भवन्ति चौबीस स्तोत्र और शस्त्र होते हैं । चतुर्विंशति अर्धमासो वै संवत्सरः संवत्सर भी चौबीस अर्धमासों ( पक्षों ) वाला होता है । संवत्सरे कृत्स्नम् अन्नाद्यम् संवत्सर में सम्पूर्ण अन्नाद्य ( भोज्यपदार्थ ) होता है । तत् उस ( याग ) से एनम् इस ( यजन करने वाले राजा ) को कृत्स्ने अन्नाद्ये सम्पूर्ण भोज्य - पदार्थ में प्रतिष्ठापयति स्थापित करता है । तस्मात् उसी कारण ज्योतिष्टोमः अग्निष्टोमः एव स्यात् ( क्षत्रिय का ) ज्योतिष्टोम अग्निष्टोमसंस्थ ही होना चाहिए | सा ० भा०- - ' तस्य ' अग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य द्वादश स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राणि, एवं चतुर्विंशतिसंख्या । ततोऽर्धमासद्वारा संवत्सरत्वम् । संवत्सरे च द्विः सस्त्यानां पच्यमानत्वादन्नाद्यं ‘ कृत्स्नं ’ सम्पूर्णं भवति ' । तेन ' एनं ' यजमानं सम्पूर्णं एवान्नाद्ये प्रति-ष्ठापयति । तस्मात् क्षत्त्रियस्य ज्योतिष्टोमो ऽग्निष्टोमसंस्थ एव स्यात् । न तूक्थ्यसंस्थ इति । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेय ब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां प्रथमाध्याये ( षट्त्रिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ ( २६१ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के छत्तीसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधर-माधवाचार्यादेशतो श्रीमत्सारणाचार्येण विरचिते माधवीये ' वेदार्थ-प्रकाशे ' नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणभास्ये अष्टमपञ्चिकायाः प्रथमोध्यायः ( षट्त्रिंशोऽध्यायः ) ॥१ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के छत्तीसवें अध्याय की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) चतुर्विंशतिरग्निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि - इति द्र ० ता ० ब्रा ० ४.२.१२ एवमेव । ( २ ) ' अथ राजसूया: ' - ( ९.३.१ ) इत्याद्याश्वलायनग्रन्थ इहालोच्यः । ऐ.ब्रा.उ.- ३८
पृष्ठ 606
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अथाष्टमपञ्चिकायां द्वितीयोऽध्यायः [ अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ] प्रथमः खण्डः
सायणभाष्यम्— स्तुतशस्त्रविशेषोऽस्य क्षत्रियस्योपवर्णितः ।
क्रतौ समाप्तेऽथ पुनरभिषेकोऽत्र वर्ण्यते ॥१ ॥
तमेतमभिषेकं प्रतिजानीते— ( क्षत्रियस्य पुनरभिषेकविधानम् ) अथातः पुनरभिषेकस्यैव ॥ १ ॥
हिन्दी – अथ अब ( क्रतु की समाप्ति के बाद ) अतः यहाँ से पुनः अभिषेक का ही ( विधान जानना चाहिए ) ॥ पुनरभिषेकस्य एव सा ० भा ० — ' अथ ' क्रतुसमाप्त्यनन्तरं, यतः क्षत्त्रियोऽभिषेकमर्हति । ' अथ ' कार-णात्पुनरभिषेकस्यैव, विधिरुच्यत इति शेषः । राज्ञः पूर्वमभिषिक्तत्वादयं पुनरभिषेको भवति । इतरस्यापि क्षत्त्रियस्य माहेन्द्रग्रहाय प्रस्तुते साम्न्यभिषेकस्याऽऽध्वर्यवस्य विद्यमान-त्वात् अयं पुनरभिषेको भवति ॥ तं विधत्ते-सूयते ह वा अस्य क्षत्त्रं यो दीक्षते क्षत्रियः सन् स यदाऽवभृथा-दुदेत्यानूबन्ध्ययेष्ट्वोदवस्यत्यथैनमुदवसानीयायां संस्थितायां पुनरभिषिञ्चन्ति ॥ २ ॥
हिन्दी — यः क्षत्रियः दीक्षते जो क्षत्रिय दीक्षा को प्राप्त करता है अस्य क्षत्रं सूयते उस ( क्षत्रिय ) का क्षत्रियत्व स्रवित हो जाता है । क्षत्रियः सन् सः क्षत्रिय होकर वह यदा अवभृथात् उदेत्य जब अवभृथ समाप्त करके अनुबन्ध्यया अनूबन्ध्य नामक कर्म से इष्ट्वा यजन करके उदवस्यति उदवसानीय ( नामक कर्म ) से समाप्ति करता है, ( १ ) ‘ तं वै प्राञ्चं तिष्ठन्तमभिषिञ्चति पुरस्ताद् ब्राह्मणोऽभिषिञ्चत्यध्वर्युर्वा, यो वास्य पुरो-हितो भवति; पश्चाद् इतरे...... इदं सर्वं यो राजसूयेन यजते ' - इत्यादि शत ० ब्रा ० ५.४. २.१-५ । ( २ ) ' तं वै माध्यन्दिने सवनेऽभिषिञ्जति...... अगृहीते माहेन्द्रे - इत्यादि शत ० ब्रा ० ५.३.५.१ । माहेन्द्रे ग्रहे अगृहीते सोमरसेनापूर्णे, मरुत्वतीयान्ते इत्यर्थः ’ — इति च तत्र सायणः ।
पृष्ठ 607
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४५ ९ अथ इसके बाद एनम् इस ( क्षत्रिय ) को उदवसानीयायां संस्थायाम् अवसानीय इष्टि की समाप्ति पर पुनरभिषिञ्चन्ति पुनः ( ऋत्विक् ) अभिषेचन करते हैं ॥ सा ० भा ० — ‘ यः ’ पुमान् क्षत्त्रियः सन् ' दीक्षते ' दीक्षां प्राप्नोति । ' अस्य ' क्षत्त्रस्य पुरुषस्य ' क्षत्त्रं सर्वेषां प्राणिनां क्षतात् त्राणं ' सूयते ' ' तस्मात् ' क्षत्त्रियो यदा ' उदवभृथा-दुदेत्य ' अवभृथाख्यं कर्मं समाप्तं कृत्वा ततो ‘ अनूबन्ध्यया ' तदाख्यया कयाचित्पशु-स्थानीयया ' इष्ट्वा ' यागं कृत्वा पश्चात् ' उदवस्यति ' उदवसानीयाख्येष्ट्या कर्मावसानं करोति । ‘ अथ ’ तदानीम् ‘ एनं ' क्षत्त्रियमुदवसानीयेष्टौ समाप्तायां पुनरपि कर्माङ्गत्वेनर्त्विजोऽ-भिषिञ्चेयुः ॥ तस्याभिषेकसाधनानि विधत्ते-( अभिषेकसाधनानि ) तस्यैते पुरस्तादेव संभारा उपक्लृप्ता भवन्त्यौदुम्बर्यासन्दी; तस्यै प्रादेशमात्राः पादाः स्युररत्निमात्राणि शीर्षण्यानूच्यानि; मौनं विवयनं, व्याघ्रचर्माऽऽस्तरणमौदुम्बरश्चमस, उदुम्बरशाखा; तस्मिन्नेतस्मिं-श्चमसेऽष्टातयानि निषुतानि भवन्ति - दधि मधु सर्पिरातपवर्ष्या आपः शष्पाणि च तोक्मानि च सुरा दूर्वा ॥ ३ ॥
हिन्दी – ( उस अभिषेक के साधनों को कह रहे हैं - ) तस्य उस ( अभिषेक ) के एते सम्भाराः ये सामानें ( वस्तुएँ ) पुरस्तात् ( अभिषेक से ) पहले उपक्लृप्ताः भवन्ति एकत्रित कर ली जाती हैं- औदुम्बर्या आसन्दी ( बैठने के लिए ) गूलर के लकड़ी की बनी आसन्दी ( आसन - विशेष ), तस्य उस ( आसन्दी ) के प्रादेशमात्राः पादाः स्युः ( चारों ) पाद प्रादेश मात्र परिमित होने चाहिए । अरत्निमान्त्राणि शीर्षण्यानूच्यानि ( उन पादों के शिर के ऊपर वाले भाग पर स्थित तिरछे काष्ठ अरत्निपरिमित ( दो प्रादेश के बराबर ) होने चाहिए, मौञ्चं विवयनम् ( उसकी बनावट मूँज की रस्सी से होना चाहिए । व्याघ्रचर्मा आस्तरण ( उसका ) आस्तरण ( बिछावन ) व्याघ्र के चमड़े वाला होना चाहिए । औदुम्बरः चमसः ( स्नान - द्रव्यों में प्रक्षेप के लिए मतबूत काष्ठ से निर्मित ) चमस, गूलर की लकड़ी का होना चाहिए और उदुम्बरशाखा गूलर की एक टहनी होनी चाहिए । तस्मिन् एतस्मिन् चमसे उस इस चमस में दधि मधु सर्पिः आतपवर्ष्या आपः शष्पाि तोक्मानि सुरा दूर्वा च दधि, मधु, घृत, धूप में बरसने वाले मेघ का जल, घास, जौ का अङ्कुर, सुरा और दूर्वा - ये अष्टातयानि निषुतानि भवन्ति आठ वस्तुएँ प्रक्षेप की गयी ( रखी गयी ) होती हैं ॥ सा ० भा ० – ' तस्य ' पुनरभिषेकस्य ' एते ' वक्ष्यमाणाः ' संभाराः ’ सम्पादनीया द्रव्य-( १ ) द्रष्टव्य आप ० श्रौ ० १८.१५.१०
पृष्ठ 608
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१४६०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.१ अष्टमपञ्चिकायां विशेषाः ‘ पुरस्तादेवोपक्लृप्ताः ' अभिषेककालात् प्रागेव सम्पादिता भवेयुः । के वस्तु-विशेषाः सम्पादनीयाः? तेऽभिधीयन्ते । उदुम्बरकाष्ठैर्निर्मिता काचिदासन्दी । ' तस्यै ' तस्या आसन्द्याश्चत्वारः पादाः प्रादेशपरिमिताः । येषां पादानां शिरस्युपरिभागेऽवस्थितानि ‘ शीर्षण्यानि ’ अन्वक्तिर्यगवस्थितानि काष्ठानिः ' अनूच्यानि ', तानि शीर्षण्यानूच्यानि ' अरत्निपरिमितानि । प्रादेशद्वयमरत्नि: । ' विवयनं ' विविधं वयनं रज्जूनामोतप्रोतरूपेण संयोजनम् । तच्च ‘ मौञ्च॑ ’ मुञ्जतृणेन निर्मितम् । ईदृश्या आसन्द्या उपर्यास्तरणं व्याघ्रचर्म । दध्यादिप्रक्षेपार्थः प्रौढ उदुम्बरकाष्ठनिर्मितश्चमसः । तथा काचित्सूक्ष्म ' उदुम्बरशाखा ' । ‘ तस्मिन्नेतस्मिन्नौदुम्बरे ' प्रौढे चमसे वक्ष्यमाण दध्यादिद्रव्याणि ' अष्टातयानि ' । अत्र द्वितीयत्रितयादिवत् संख्याया अवयवे ' तयप् ' इति सूत्रेण ' तयप्प्रत्ययः । अष्टसंख्याका अवयवा येषां दध्यादीनां तान्यष्टातयानि । दीर्घश्छान्दसः । तानि च ' निषुतानि ' नितरां सुतानि प्रक्षिप्तानि भवन्ति । चमसे प्रक्षेपणीयाण्यष्ट द्रव्याणि कार्नीति तान्युच्यन्ते, -दधि, मधु, सर्पिरित्येतानि त्रीणि प्रसिद्धानि । आतपयुक्तवर्षभवाः ' आतपवर्ण्याः ' ' तादृश्य आपश्चतुर्थं द्रव्यम् । ‘ शष्पाणि ' श्यामतृणानि, पञ्चमं द्रव्यम् । ‘ तोक्मानि ' अङ्कुराणि षष्ठं द्रव्यम् । सुस, दूर्वेति द्रव्यद्वयं प्रसिद्धम् ॥ सम्पादिताया आसन्द्याः प्रतिष्ठापनं विधत्ते— ( आसन्द्याः प्रतिष्ठापनम् ) तद्यैषा दक्षिणा स्फ्यवर्तनिर्वेदेर्भवति, तत्रैतां प्राचीमासन्दीं प्रतिष्ठाप-यति, तस्या अन्तर्वेदि द्वौ पादौ भवतो बहिर्वेदि द्वावियं वै श्रीस्तस्या एतत्परिमितं रूपं यदन्तर्वेद्यथैष भूमाऽपरिमितो यो बहिर्वेदि; तद्यदस्या अन्तर्वेदि द्वौ पादौ भवतो, बहिर्वेदि द्वा, उभयोः कामयोरुपात्यै यश्चान्तर्वेदि यश्च बहिर्वेदि ॥४ ॥
हिन्दी — ( सम्पादित आसन्दी के प्रतिष्ठापन का विधान कर रहे हैं — ) सर्वप्रथम वेदि ( १ ) इतः परं वक्ष्यति तृतीयाध्यायीयाद्यखण्डभाष्ये – ' अनूच्ये पार्श्वद्वयवर्तिनी फलके'- -इति । आसन्दी समभरन् । तस्या ग्रीष्मश्च वसन्तश्च द्वौ पादावास्तां, शरच्च वर्षाश्च द्वौ । बृहच्च रथन्तरं चानुच्ये ३ आस्ताम्, यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं च तिरश्चे ' – इति अथर्व ० १५.३.३.५ । ‘ चतुःस्रक्तयः पादा भवन्ति, चतुःस्रक्तीन्यनूच्यानि ' - इति शत ० ब्रा ० ६.७.१.१५ । ‘ चत्वारः पादाश्चत्वार्यनूच्यानि – इति च तत्रैव २८ । ( २ ) पा ० सू ० ५.३.४२ ( ३ ) ‘ अन्तरिक्षात् प्रतिगृह्यातपवर्ष्या ' – इति कात्या ० श्र ० १५.४.५ । ' अतपे वर्षन्ति, ताः अन्तरिक्षात् प्रतिगृह्य भूमिपतनात् प्रागेव आकाशात् पततीरादाय गृह्णाति ' – इति तद् व्याख्यायनम् ।
पृष्ठ 609
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४६१ के परिष्कार के लिए उस पर स्फ्य से दक्षिण, पश्चिम और उत्तर की ओर एक - एक रेखा बनायी जाती हैं । तत् उस ( देवयजन के स्थान ) पर वेदेः वेदिविषयक जो स्पयवर्तिनिः स्फ्य से बनायी गयी एषा दक्षिणा भवति जो यह दक्षिण की रेखा होती है तंत्र वहाँ ( उस दक्षिण रेखा पर ) प्राचीम् एताम् आसन्दीम् पूर्व दिशा में मुख करके इस आसन्दी को प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापित करता है । तस्याः उस ( आसन्दी ) के द्वौ पादौ ( उत्तर वाले ) दो पाद अन्तर्वेदिः वेदि के भीतर और द्वौ बहिर्वेदिः दो ( दक्षिण वाले ) पाद वेदि के बाहर भवतः होते हैं । इयं वै श्री: यह ( भूमि ) सम्पत्तिरूप है । तस्याः उस ( भूमि ) के यदन्तर्वेदि रूपम् जो वेदि के भीतर का रूप है एतत् परिमितम् वह सीमित ( अल्प ) है अथ और · यः बहिर्वेदिः जो वेदि के बाहर का स्थान है एषः भूमा यह अतिविस्तृत है अतः अपरिमितम् असीमित है । तद् यत् तो जो अस्याः. इस ( आसन्दी ) के द्वौ पादौ अन्तर्वेदि दो पाद वेदि के भीतर और बहिर्वेदि द्वौ दो वेदि के बाहर भवतः होते हैं । इससे यः च अन्तर्वेदि जो वेदि के भीतर ( कामना ) होती है और यश्च बहिर्वेदि जो वेदि के बाहर कामना होती है उभयोः कामयोः उपात्यै दोनों कामनाओं की प्राप्ति होती है । सा ० भा ० — पुरा वेदिपरिग्रहार्थं स्पयेन रेखात्रयं कृतं – दक्षिणा ' प्रतीच्युदीची च । तत्र देवयजनदेशे यैषा वेदे: सम्बन्धिनी दक्षिणा ' स्फ्यवर्तनि: ' स्फ्यस्य रेखा भवति ' तत्र ' तस्यां रेखायाम् ‘ एताम् ’ आसन्दीं ' प्राचीं ' प्रागग्रामवस्थापयेत् । ‘ तस्याः ’ च आऽऽसन्द्या उत्तरदिग्गतौ द्वौ पादावन्तर्वेदि तिष्ठतः । दक्षिणदिग्गतौ द्वौ पादौ बहिर्वेदि स्थापनीयौ । ' इयं ' भूमिः ‘ श्रीर्वै ' सम्पद्रूपैव । ' तस्या: ' भूमेरन्तर्वेदि यद्रूपमस्ति, एतत् ' परिमितम् ' अ-ल्पम् । अथ बहिर्वेदि ‘ य: ' प्रदेशोऽस्ति, एष ' भूमा ' बहुल: । अत एव ' अपरिमितः ’ इयानिति परिच्छेदरहितः । एवं सति वेदेर्मध्ये बहिश्चाऽऽसन्द्या द्वौ द्वौ पादाविति यदस्ति, तदुभयोः कामयोः प्राप्त्यै भवति, –यश्च कामो वेदिमध्ये लभ्यते । यश्चान्यः कामो वेदेर्बहिर्लभ्यते, तदुभयसिद्ध्यर्थमेवं स्थापनम् ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेय ब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( सप्तत्रिंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥१ ॥ ( ५ ) ( २६२ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के सै सैंतीसवें अध्याय के प्रथम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ द्वितीयः खण्डः सा ० भा ० – प्रतिष्ठापिताया आसन्द्या उपरि चर्मास्तरणं विधत्ते—
पृष्ठ 610
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१४६२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.२ अष्टमपञ्चिकायां ( आसन्द्यां चर्मास्तरणविधानम् ) व्याघ्रचर्मणाऽऽस्तृणात्युत्तरलोमा प्राचीनग्रीवेण, क्षत्त्रं वा एतदारण्यानां पशूनां यद्व्याघ्रः, क्षत्त्रं राजन्यः, क्षत्त्रेणैव तत्क्षत्रं समर्धयति ॥ १ ॥
हिन्दी – ( प्रतिष्ठापित आसन्दी के ऊपर चर्मास्तरण का विधान कर रहे हैं— ) उत्तरलोमा रोमभाग को ऊपर और प्राचीनग्रीवेण ग्रीवा भाग को पूर्वदिशा में करके व्याघ्रचर्मणा व्याघ्र ( बाध ) के चर्म से ( उस आसन्दी पर ) आस्तृणाति आस्तरण बिछाता है । यद् व्याघ्रः जो व्याघ्र है, एतत् यह आरण्यानां पशूनाम् जङ्गली पशुओं में क्षत्रम् क्षत्रिय जाति वाला है । क्षत्रं राजन्यः और राजा भी क्षत्रिय जाति वाला होता है । तत् वह क्षत्रेण एव ( व्याघ्रचर्मरूप ) क्षत्रिय से ही क्षत्रं समर्धयति ( यजन करने वाले ) क्षत्रिय को समृद्ध करता है | सा ० भा ० — उत्तराण्यूर्ध्वभागे लोमानि यस्य चर्मणस्तद् ‘ उत्तरलोम ' । प्राच्यां दिशि ग्रीवा यस्य चर्मणस्तत् ' प्राचीनग्रीवं ' । तादृशेन व्याघ्रचर्मणा तामासन्दीमास्तृणीयात् । अरण्य एवावस्थिता आरण्याः पशवो हरिणादयः । यो व्याघ्रोऽस्त्येतदारण्यानां पशूनां मध्ये ‘ क्षत्त्रं वै ' क्षत्त्रियवच्छूरः । योऽयं ' राजन्यः ' यजमानः, सोऽपि ' क्षत्त्रं ' क्षत्रियजाति-त्वाच्छूरः । अतश्चर्मास्तरणाद् व्याघ्रचर्मरूपेण ' क्षत्त्रेणैव ' यजतानुरूपं ‘ क्षत्त्रं ’ समृद्धं करोति ॥ आसन्द्या अभिमन्त्रणं विधत्ते-( आसन्द्या अभिमन्त्रणविधानम् ) तां पश्चात्प्राङुपविश्याऽऽच्य जानु दक्षिणमभिमन्त्रयेत उभाभ्यां पाणिभ्यामालभ्य ॥ २ ॥
हिन्दी – ( आसन्दी के अभिमन्त्रण का विधान कर रहे हैं - ) यजन करने वाला राजा तां पश्चात् उस ( आसन्दी ) के पीछे प्राङ् उपविश्य पूर्व दिशा में मुख करके बैठकर दक्षिणं जानु आच्य दाहिने घुटने को झुकाकर उभाभ्यां पाणिभ्याम् दोनों हाथों से आलभ्य ( आसन्दी का ) स्पर्श करके अभिमन्त्रयेत अभिमन्त्रित करे । सा ० भा ० — प्रतिष्ठापिताया आसन्द्याः पश्चाद्भागे यजमानः प्राङ्मुख उपविश्य, दक्षिणं यज्जान्वस्ति तत् ‘ आच्य ’ तद्भूमिस्पृष्टं यथा भवति तथा न्यग्भूतं कृत्वा, सव्यजानूर्ध्वमुख-मेवावस्थाप्योभाभ्यां पाणिभ्यामासन्दीम् ' आलभ्य ' स्पृष्ट्वा, वक्ष्यमाणमन्त्रेणामभिमन्त्रयेत् ॥ तं मन्त्रं दर्शयति— ( आसन्द्यभिमन्त्रणमन्त्रः ) अग्निष्टुंवा गायत्र्या सयुक्छन्दसाऽऽ रोहतु, सवितोष्णिहा, सोमोऽ-नुष्टुभा बृहस्पतिर्बृहत्या, मित्रावरुणौ पङ्क्त्येन्द्रस्त्रिष्टुभा, विश्वे देवा जगत्या, तानहमनु राज्याय साम्राज्याय भौज्याय स्वाराज्याय पार-