ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 61–70
ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 61–70
पृष्ठ 61
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ १ ९ रथन्तरं ह्येतदहरायतनेन ॥७ ॥
हिन्दी – ' अभि त्वा शूर नोनुम ' इति यह रथन्तरस्य योनिमनु रथन्तर की योनि ( प्रगाथ ) का ( पूर्वोक्त ) धाय्या के बाद निवर्तयति शंसन करता है; क्योंकि एतद् अहः यह ( पञ्चम ) दिन आयतनेन स्थान के द्वारा रथन्तरम् रथन्तर से सम्बन्धित है ॥ सा ० भा०- -अयुग्मत्वाद् अह्नो रथन्तरायतनत्वमेतदेव तल्लिङ्गम् । शाक्करसामसम्बन्धि - सामप्रगाथं विधत्ते— ( शाक्वरसामसम्बन्धि सामप्रगाथविधानम् ) ' मो षु त्वा वाद्यतश्चनेति ' ' सामप्रगाथोऽध्यासवान्, पशुरूपं, पञ्चमेऽ-हनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥८ ॥
हिन्दी - ( शाक्वरसाम से सम्बन्धित साम्प्रगाथ को कह रहे हैं - ) ' मो षु त्वा वाद्यतश्चन ' इति सामप्रगाथः यह साम प्रगाथ है जो अध्यासवान् आधिक्य से युक्त और पशुरूपम् पशु रूप वाला है । इसलिए पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में ( प्रयुक्त ) पञ्चमस्याह्नो रूपम् पञ्चम दिन का रूप है । सा ० भा ० — ऋग्द्वयमेव सर्वत्र प्रगाथस्य स्वरूपम् । अत्र तु ' रायस्कामः ' इत्येषा द्विपदाऽधिकत्वेन प्रक्षिप्तार, तस्मादयं प्रगाथोऽध्यासवान् । तच्च पशुरूपत्वात् पञ्चमेऽहनि योग्यम् ॥ अच्युतत्वलिङ्गेन सूक्तविशेषं विधत्ते— ' त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति ४ तार्क्ष्योऽच्युतः ॥७ ॥
हिन्दी— ( अच्युतत्व चिह्न के साथ सूक्त - विशेष को कह रहे हैं— ) ' त्वमू षु वाजिनं देवजूतम् ' इति तार्क्ष्यः अच्युतः यह सूक्त तार्क्ष्य देवता वाला और अच्युत ( पूर्व में विहित ) है ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( द्वाविंशाध्याये ) द्वितीयः खण्डः || २ || ( ७ ) ( १६० ) ( १ ) ऋ ० ७.३२.१ । ( २ ) ऋ ० ७.३२.३ । ( ३ ) तदयं प्रगाथस्तृच एवेति फलितम् । ' मोषु वा वाद्यतश्चनेति सद्विपद उपसमस्येद् द्विपदाम्'-इति आश्व ० श्रौ ० ७.३ सामसंहितायां तु ( उ ० आ ० ८.२.६.१,२ ) वृच एवेत्यस्य सामप्रगाथत्वमव्याहृतम् । ( ४ ) ऋ ० १०.१७८ ।
पृष्ठ 62
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ २०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.३ पञ्चमपञ्चिकायां ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के बाइसवें अध्याय के द्वितीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ तृतीयः खण्डः सा ० भा ० — पञ्चपादोपेततया पाङ्कत्वलिङ्गयुक्तं सूक्तं विधत्ते— ( पाङ्कत्वलिङ्गयुक्तसूक्तविधानम् ) ' प्रेदं ब्रह्म वृत्रतूर्येष्वाविथेति ' सूक्तं ' पाङ्क्तं; पञ्चपदं पञ्चमेऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥१ ॥
हिन्दी – ( पञ्चपाद से युक्त पङ्क्ति छन्द वाले सूक्त को कह रहे हैं — ) ' प्रेदं ब्रह्म वृत्रतूर्येष्वाविथ ' इति सूक्तम् यह सूक्त पञ्चपदं पाङ्कम् पाँच पादों वाला पङ्क्तिछन्दस्क है, जो पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में प्रयुक्त पञ्चमस्याह्नो रूपम् पञ्चम दिन का निरूपक है ॥ मदशब्देन पाङ्क्तत्वेन च लिङ्गद्वयेनोपेतं सूक्तं विधत्ते-' इन्द्रो मदाय वावृध ' ' इति सूक्तं मद्वत् पाङ्क्तं, पञ्चपदं पञ्चमेऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥२ ॥
हिन्दी — ‘ इन्द्रो मदाय वावृध ' इति सूक्तम् यह सूक्त पञ्चपदं पाङ्कम् पाँच पादों वाला पङ्क्तिछन्दस्क है । पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में ( प्रयुक्त ) पञ्चमस्याह्नो रूपम् पञ्चम दिन का रूप है । मदिधातुलिङ्गकं त्रिष्टुप्छन्दस्कं सूक्तं विधत्ते— ' सत्रा मदासस्तव विश्वजन्या ' इति सूक्तं मद्वत् त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठित-पदेन सवनं दाधाराऽऽयतनादेवैतेन न प्रच्यवते ॥ ३ ॥
हिन्दी— ( मदि धातु से युक्त चिह्न वाले त्रिष्टुपूच्छन्दस्क सूक्त को कह रहे हैं - ) ‘ सत्रा मदासस्तव विश्वजन्या ' इति सूक्तम् यह सूक्त मद्वत् मदि धातु वाला त्रैष्टुभम् त्रिष्टुपृच्छन्दस्क है । प्रतिष्ठितपदेन तेन प्रतिष्ठित पद ( नियताक्षर ) वाले इस ( सूक्त ) से सवनं दाधार ( निष्केवल्य ) शस्त्र धारित होता है । इसलिए एतेन इस ( सूक्त के प्रयोग ) से आयतनात् न प्रच्यवंते ( अपने घर से च्युत नहीं होता । शस्त्रान्ते प्रक्षेपणीयं तृचं विधत्ते-( १ ) ऋ ० ८.३७ । ( २ ) ऋ ० १.८१ । ( ३ ) ऋ ० ३.३६ ।
पृष्ठ 63
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ २१ ‘ तमिन्द्रं वाजयामसीति ' ' पर्यासः, स वृषा वृषभो भुवदिति पशु-रूपं, पञ्चमेऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥४ ॥
हिन्दी - ( शस्त्र के अन्त में प्रक्षेपणीय तृच का विधान कर रहे हैं — ) ' तमिन्द्र वाजयामसि ' इति पर्यासः यह ( तृच ) पर्यास ( शस्त्र ) के अन्त में प्रक्षेपणीय है । ( इस ऋचा के तृतीय पाद ) ' स वृषा वृषभो भुवत् ' में ( वृषभ शब्द ) पशुरूपम् पशुरूप वाला है, ( अत: यह ) पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में ( प्रयुक्त ) पञ्चमस्याह्नो रूपम् पञ्चम
दिन का रूप है ।
सा ० भा ० - स वृषेत्यादिस्तृतीयः पादः, तत्र वृषभशब्दश्रवणात् पशुरूपमत्वम् ॥
तस्मिंस्तृचे निविद्धानं विधत्ते— ता उ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहन्ति तद्वैतच्छन्दो वहति, यस्मिन्निविद्धीयते; तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति ॥ ५ ॥
हिन्दी — ( ' तमिन्द्र वाजयामसि ' इस तृच में निविद्धान को कह रहे हैं— ) ता उ वे ( ' तमिन्द्र वाजयामसि ' तृच की ऋचाएँ ) गायत्र्यः गायत्री छन्द वाली हैं । गायत्र्यः वै गायत्री ही एतस्य त्र्यहस्य इस त्र्यह के माध्यन्दिनं वहन्ति मध्यन्दिन ( सवन ) का वहन करती हैं । यस्मिन् निविद्धीयन्ते जिस ( छन्द ) में निविद्धान ( निवित्पदसमूह का प्रक्षेप ) किया जाता है तत् एतत्च्छन्दः वह यह छन्द वहति निर्वहन करता है । तस्मात् इसी कारण गायत्रीषु निविदं दधाति गायत्री छन्दों में ही निवित्पद प्रक्षिप्त किया जाता है ॥ वैश्वदेवशस्त्रस्य तृचद्वयं विधत्ते— ( पञ्चमस्याह्नो वैश्वदेवशस्त्रविधानम् ) ' तत्सवितुर्वृणीमहे ' ऽद्या नो देव सवितरिति, वैश्वदेवस्य प्रतिपद-नुचरौ; राथन्तरेऽहनि पञ्चमेऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥६ ॥
हिन्दी— ( अब वैश्वदेवशस्त्र के दो तृचों का विधान कर रहे हैं— ) ' तत्सवितुर्वृणीमहे ' और ‘ अद्या नो देव सवितः ' इति ये ( दोनों तृच ) वैश्वदेवस्य वैश्वदेवशस्त्र के प्रतिपदनुचरौ क्रमशः प्रतिपत् और अनुचर हैं जो राथन्तरेऽहनि पञ्चमेऽहनि रथन्तर ( साम ) से सम्बन्धित पञ्चम दिन में प्रयुक्त पञ्चमस्याह्नो रूपम् पञ्चम दिन के निर्वाहक हैं । सा ० भा ० - ' तत्सवितुरिति ' ' तृचः प्रतिपत् । ' अद्या नः ' ३ इति तृचोऽनुचरः । तावुभौ रथन्तरसम्बन्धिनौ । अहश्चायुग्मत्वाद् राथन्तरम्; एवं लिङ्गं सम्पादनीयम् ॥ रमणीयत्ववाचकेन वामशब्दलिङ्गेन युक्तं तृचं विधत्ते-( १ ) ऋ ० ८.९ ३.७ - ९ । ( २ ) ऋ ० ५.८२.१-३ । 10 ( ३ ) ऋ ० ५.८२.४-६ ।
पृष्ठ 64
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ २२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.३ पञ्चमपञ्चिकायां ' उदुष्य देवः सविता दमूना " इति सावित्र, मा दाशुषे सुवति भूरि वाममिति वामं पशुरूपं, पञ्चमेऽहनि पञ्चमंस्याह्नो रूपम् ॥७ ॥
हिन्दी – ( रमणीयत्व वाचक वाम शब्द के चिह्न वाले तृच को कह रहे हैं— ) ' उदुष्य देवः सविता दमूना ' इति सावित्रम् यह तृच सवितादेव से सम्बन्धित है । ( इस तृच की प्रथम ऋचा के चतुर्थ पाद ' आ दाशुषे सुवति भूरि वामम् ' में ( वाम शब्द ) पशु-रूपम् पशु के रूप वाला है अतः पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में प्रयुक्त पञ्चमस्याह्नो रूपम् पञ्चम दिन का रूप है । सा ० भा ० — सावित्रत्वं स्पष्टम् । ' आ दाशुषे ' इति चतुर्थः पादः । तत्र ' भूरि वाम-मिति ' – वामशब्द रूपं लिङ्गं पशुरूपमस्ति ॥ पशुवाचकेनोक्षशब्दरूपेण लिङ्गेन युक्तं चतुर्ऋचं विधत्ते— ' मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे ' ' इति द्यावापृथिवीयं; रुवद्धोक्षेति पशुरूपं पञ्चमेऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥८ ॥
हिन्दी – ( पशुवाचक ' उक्ष ' शब्द से युक्त चार ऋचाओं को कह रहे हैं - ) ' मही द्यावापृथिवी ज्येष्ठे ' इति द्यावापृथिवीयम् - ये ( चार ऋचाएँ ) द्यावापृथिवी देवता वाली हैं । ( इनकी चतुर्थ ऋचा के चतुर्थपाद ) ' रुवद्धोक्ष ' ( यहाँ उक्ष शब्द बैल का वाचक होने से ) पशुरूपम् पशुरूप है है । ( अत: यह ) पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में ( प्रयुक्त ) पञ्चमस्याह्नो रूपम्
पञ्चम दिन का रूप है ।
सा ० भा ० — रुवदित्यादिश्चतुर्थः पादः, तत्रोक्षेति पुंगवाभिधायकः शब्दोऽस्ति ॥
ऋभुदेवताकं सूक्तं विधत्ते-' ऋभुर्विभ्वा वाज इन्द्रो नो अच्छेत्यार्भवंर, वाजो वै पशवः पशुरूपं, पञ्चमेऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥९ ॥
हिन्दी— ( ऋभु - देवता वाले सूक्त का विधान कर रहे हैं— ) ' ऋभुर्विभ्वा वाज इन्द्रो नो अच्छ ' इत्यार्भवम् यह ( सूक्त ) ऋभुदेवताक है । वाजो वै पशवः वाज ही पशु है । इस प्रकार यह पशुरूपम् पशु रूप है अतः पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में ( प्रयुक्त यह सूक्त ) पञ्चमस्याह्नः रूपम् पञ्चम दिन का निर्वाहक है ॥ ९ ॥
सा ० भा ० — पशोर्हविष्टेवन देवतान्नत्वादन्नवाची वाजशब्दः पशुरूपं लिङ्गम् ॥ अध्यासलिङ्गकं सूक्तं विधत्ते— ( १ ) ऋ ० ६.७१.४-६ । ( २ ) ऋ ० ४.५६.१-४ । ( ३ ) ऋ ० ४.३४ |
पृष्ठ 65
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ २३ ' स्तुषे जनं सुव्रतं नव्यसीभिरिति १ वैश्वदेवमध्यासवत् पशुरूपं, पञ्चमेऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥ १० ॥
हिन्दी – ( अब अध्यास चिह्न वाले सूक्त को निर्दिष्ट कर रहे हैं - ) ' स्तुषे जनं सुव्रतं नव्यसीभि: ' इति वैश्वदेवम् यह ( सूक्त ) विश्वेदेव देवता वाला है । यह सूक्त अध्यासवत् पशुरूपम् अध्यास से युक्त और पशुरूप वाला है अतः पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में ( प्रयुक्त यह सूक्त ) पञ्चमाह्नो रूपम् पञ्चम दिन का रूप है । सा ० भा०- - त्रिष्टुप्छन्दस्के सूक्ते ' विश आ देवी: ' इत्येकः पादोऽधिकः प्रक्षिप्यते '; सोऽयमध्यासो लिङ्गम् ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदं विधत्ते— ( पञ्चमस्याह्नो आग्निमारुतशस्त्रविधानम् ) हविष्यान्तमजरं स्वर्विदीत्याग्निमारुतस्य प्रतिपद्धविष्मद् पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥११ ॥
हिन्दी— ( अब पञ्चम दिन के आग्निमारुतशस्त्र के प्रतिपत् सूक्त हैं— ) ' हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि ' इति अग्निमारुतस्य प्रतिपत् यह ( पञ्चमेऽहनि का विधान कर रहे सूक्त ) अग्निमारुत ( शस्त्र ) का प्रतिपत् है जो वपुष्मत् वपुः ( शब्द ) से युक्त है, अंत: पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन
में ( प्रयुक्त यह सूक्त ) पञ्चमस्याह्नो रूपम् पञ्चम दिन का रूप है ।
सा ० भा०- हविः शब्दोपेतत्वमत्र ' लिङ्गम् ॥
वपुःशब्दोपेतं मरुद्देवताकं सूक्तं विधत्ते— ' वपुर्नु तच्चिकितुषे चिदस्त्विति ४ मारुतं; वपुष्मत् पञ्चमस्याह्नो रूपम् ॥ १२ ॥
हिन्दी - ( वपुः शब्द से युक्त देवता वाले सूक्त को कह रहे हैं — ) चिदस्तु ' इति मारुतम् यह ( सूक्त ) मरुत् देवता वाला है जो वपुष्मत् है अतः पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में ( प्रयुक्त यह सूक्त ) पञ्चमस्याह्नो का रूप है ॥ सा ० भा०- — ' मरुतो वावृधन्त ' इति श्रवणात् तत्सूक्तं मारुतम् स्पष्टम् ॥ अच्युतत्वलिङ्गयुक्तामृचं विधत्ते— पञ्चमेऽहनि ' वपुर्न तच्चिकितुषे वपुः शब्द से युक्त रूपम् पञ्चम दिन । वपुःशब्दलिङ्गं तु ( १ ) ऋ ० ६.४ ९ । ( २ ) ' विश आ देवीरभ्य? श्नवाम ' इति ऋ ० ६.४ ९.१५ । ( ३ ) ऋ ० १०.८८ । ( ४ ) ऋ ० ६.६६ । '
पृष्ठ 66
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ २४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.४ पञ्चमपञ्चिकायां ' जातवेदसे सुनवाम सोममिति ' ' जातवेदस्याऽच्युता ॥ १३ ॥
हिन्दी— ( अच्युत चिह्न वाली ऋचा को कह रहे हैं — ) ' जातवेदसे सुनवाम सोमम् ’ इति जातवेदस्या यह ( ऋचा ) जातवेदस् विहित ) है । अध्यासलिङ्गेन युक्तं जातवेदोदेवताकं ' अग्निर्होता गृहपतिः स राजेति पञ्चमेऽहनि पञ्चमस्याह्नो रूपम् हिन्दी - ( अध्यास चिह्न वाले तृच को इति जातवेदस्यम् यह तृच जातवेद देवता ऋचा के अन्त में ' ता तरेम ' इत्यादि पाद देवता वाली और अच्युता अच्युत ( पूर्व में तृचं विधत्ते— जातवेदस्यमध्यासवत् पशुरूपं, ॥१३ ॥
कह रहे हैं— ) ' अग्नि होता गृहपतिः स राज ' वाला है जो अध्यासवत् ( त्रिष्टुप् छन्द वाली ) अध्यासयुक्त ( अधिक ) है जो पशुरूप है, इसलिए पञ्चमेऽहनि पञ्चम दिन में ( प्रयुक्त होने के कारण ) पञ्चमस्याह्नो रूपम् पञ्चम दिन का निरूपक है ॥ सा ० भा ० — त्रिष्टुप्छन्दस्कस्य तृचस्यावसाने ' ता तरेम ' – इत्यधिकः पादोऽध्यासः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेय ब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( द्वाविंशाध्याये ) तृतीयः खण्डः ॥३ ॥ ( ८ ) ( १६१ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के बाइसवें अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० - अथ षष्ठमहरारभ्यते— ( द्वादशाहे नवरात्रस्य षष्ठमहर्निरूपणम् ) देवक्षेत्रं वा एतद् यत् षष्ठमहर्देवक्षेत्रं वा एत आगच्छन्ति, षष्ठमहरागच्छन्ति ॥ १ ॥
हिन्दी— ( अब द्वादशाह के मध्य में नवरात्रान्तरगत पृष्ठ्यषडह का विधान कर रहे हैं— ) यद् एतत् षडहः जो यह षष्ठ दिन है, वह देवक्षेत्रं वै देवताओं का निवास - स्थान ( १ ) ऋ ० १.९९.१ । ( २ ) ऋ ० ६.१५.१३-१५ । ( ३ ) ' ता तरेम तवावसा तरेम ' - इति ऋ ० ६.१५.१५ ।
पृष्ठ 67
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ २५ ही है । ये षष्ठम् अहः आगच्छन्ति जो षष्ठ दिन ( के अनुष्ठान ) को करते हैं, एते वे ( षष्ठ दिन को करने वाले ) देवक्षेत्रं वै आगच्छन्ति देवताओं के निवास स्थान को ही प्राप्त करते हैं ॥ सा ० भा ० – द्वादशाहमध्ये नवरात्रान्तर्गते पृष्ठ्यषडहे यत् षष्ठमहरस्ति, तदेतत् ‘ देवक्षेत्रं वै ’ देवानां निवासस्थानमेव । एवं सति ‘ ये यजमानाः षष्ठमहरनुतिष्ठन्ति, एते देवानां निवासस्थानमागच्छन्ति ॥ अथास्मिन् षष्ठेऽहनि ऋतुप्रैषेषु ऋतुयाज्यासूक्ते कंचिद् विशेषं विधातुं प्रस्तौति— न वै देवा अन्योऽन्यस्य गृहे वसन्ति, नर्तुर्ऋतोर्गृहे वसतीत्याहुस्त-द्यथायथमृत्विज ऋतुयाजान् यजन्त्यसंप्रदायं तद्यथर्वृतून् कल्पयन्ति यथायथं जनताः ॥२ ॥
हिन्दी - ( इस षष्ठ दिन के ऋतुप्रैषों में ऋतुयाज्यासूक्त के किसी विशेषता को कहने के लिए प्रस्तावना कर रहे हैं — ) देवाः देवता लोग अन्योन्यस्य गृहे एक - दूसरे के घर नैव वसन्ति निवास नहीं ही करते हैं और ऋतुः ( कोई ) ऋतु ऋतोः गृहे ( अन्य ) ऋतु के स्थान पर न वसति नहीं रहती है— इत्याहुः ऐसा ( वेद - वेत्ताओं ने कहा है । तत् इसलिए ऋत्विजः ऋत्विग् लोग यथायथं ऋतुयाजान् व्यवस्था के अनुसार ( अपने-अपने ) ऋतुयाजों को असम्प्रदायम् दूसरे को विना दिये यजन्ति ( स्वयं ) करते हैं । तत् तो यथर्त्वतून् ऋतुओं के अनुसार जनता: जनसमूह यथायथं कल्पयन्ति ( ऋतुओं को अपने - अपने ) प्रयोजन के अनुसार समर्थ बनाते हैं ( जिससे वे सुखी होते हैं ) ॥ सा ० भा०- —देवाः सर्वेऽप्यन्योऽन्यस्य गृहे वासं नैव कुर्वन्ति; किंतु स्वे स्व एव गृहे । एवं च सत्यृतुरप्युतोरन्यस्य स्थाने न वसति, किंतु सर्वोऽपि वसन्ताघृतुः स्वे स्व एव स्थाने निवसति । तस्मात् कारणात् ' यथायथ ' स्वस्वस्थानमनतिक्रम्य सर्वेऽप्यृत्विज ऋतु-याजान् यजेयुः, ‘ असप्रंदायम् ' अन्यस्मै अदत्वा । अयमर्थः - ऋतुग्रहाणां प्रचारो यदा वर्त्तते, तदानीं मैत्रावरुणः प्रैषसूक्तगतेन मन्त्रेण होत्रादीन् प्रेष्यति, अन्ते च याज्यया वषट्-कुर्वन्ति । अध्वर्युयजमानौ तु प्रेषितौ स्वस्वयाज्यां होत्रे प्रयच्छतः । तदिदं प्रकृतावनुष्ठानम् । अत्र तु तौ होत्रे न प्रयच्छतः, किंतु स्वयमेव याज्यां पठत इति । तथा सति ' यथर्तुं ' तं तमृतुमनतिक्रम्य सर्वानृतूनृत्विजः ' कल्पयन्ति ' स्वस्वप्रयोजनसमर्थान् कुर्वन्ति । ऋतूनां ( १ ) तत्तत्र ऋतुयाजान् द्वादश । असम्प्रदायम् = ल्यबर्थे णमुल् । ( अद्य वै मम मदत्त्वा? अन्यस्मा अदत्त्वा ) यजन्ति, यद्, ऋतून् वसन्तादीन् यथर्तुं ऋत्वनतिक्रमेण यथायथं यथास्वं कल्पयन्ति तद् । जनता: जनसङ्घाश्च ।
अध्वर्युयजमानौ स्वौ होत्रे दातुं न चार्हतः ।
प्रकृताविवर्तुयाजौ किं तत्र यजतां स्वयम् ॥
पृष्ठ 68
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ २६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.४ पञ्चमपञ्चिकायां तथा कल्पने सति ‘ जनताः ' जनसमूहा ' ' यथायथं ' स्वं स्वं स्थानमनतिक्रम्य व्यवस्थिताः सुखिनो भवन्ति । एवमृतुयाजा अत्र प्रस्तुताः, अत्रैतच्चिन्त्यते — किमृतुयाजेषु प्रैषवषट्कारौ प्रकृतिवन्न कर्तव्यावुत कर्तव्यौ? आहोस्वित्? प्रकारान्तरेण कर्तव्यौ? इति ॥ तत्र तावदकरणपक्षमुपन्यस्यति— तदाहुर्नर्तुप्रैषैः प्रेषितव्यं नतुप्रैषैर्वषट्कृत्यं, वाग्वा ऋतुप्रेषा आप्यते वै वाषष्ठेऽहनीति ॥ ३ ॥
हिन्दी— ( ऋतुयाजों में प्रकृतिवत् प्रैष और वषट्कार के करने अथवा न करने पर विचार कर रहे हैं । उस विषय में पूर्वपक्ष के रूप में न करने को कह रहे हैं - ) तदाहुः इस विषय में ( विधिवादियों ने ) कहा है— न तु प्रैषैः प्रेषितव्यम् न तो प्रैषों ( ऋतुयाग के लिए मैत्रावरुण द्वारा पठित मन्त्रों ) से ( होता इत्यादि के लिए ) प्रैष ( निर्देश ) करना चाहिए न तु प्रैषैः वषट्कृत्यम् और न तो प्रैषों के द्वारा वषट्कार ( याज्यात्वेन पाठ ) करना चाहिए । वाग्वै ऋतुप्रैषः ( क्योंकि ) ऋतु प्रैष ही वाक् ( वाणीरूप ) है । षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन वाक् वै आप्यते वाणी ही समाप्त हो जाती है ( अतः वाणी की समाप्ति के बाद मन्त्र का प्रयोग समुचित नहीं है ) । सा ० भा ० — ऋतुयाजार्थं मैत्रावरुणेन पठितव्या मन्त्रा ' ऋतुप्रैषाः ' । तैः प्रैषमन्त्रैर्होत्रादीन् प्रति च न प्रेषितव्यम् । ‘ होता यक्षदिन्द्रमित्यादिभिः प्रैषणं न कर्तव्यम् । होत्रादिभिश्चर्तुप्रैषमन्त्रैर्न वषट्कर्तव्यम् । याज्यात्वेन न पठितव्या इत्यर्थः । तत्रेयमुपपत्तिः - य ऋतुप्रैषाः ते सर्वेऽपि ‘ वाग्वै ’ वाग्ग्रूपा एव । वाक्च षष्ठेऽहनि ' आप्यते ' समाप्यते । न हि समाप्तायां वाचि मन्त्रप्रयोगो युज्यत इति निषेधवादिनामभिप्रायः ॥ तेषामेव मतमाश्रित्य विधिवादिनां पक्षे दोषं दर्शयति— यदृतुप्रैषैः प्रेष्येयुर्यदृतुप्रैषैर्वषट्कुर्युर्वाचमेव तदाप्तां श्रान्तामृक्णवहीं वहराविणीमृच्छेयुः ॥४ ॥
हिन्दी— ( उपर्युक्त विधि - वादियों के विषय में दोष को दिखला रहे हैं— ) यदि ऋतुप्रैषैः प्रेष्येयुः यदि ऋतुप्रैषों के द्वारा प्रैष करते हैं और ऋतुप्रैषैः वषट्कुर्यात् यदि ऋतुप्रैषों द्वारा वषट्कार करते हैं तो वे ( वाणी को ही ) आप्ताम् समाप्त ( अभिभूत ) श्रान्ताम् श्रान्त, ऋक्णवहीम् व्रणयुक्त कन्धे वाली और वहराविणीम् ( असमर्थतावंशात् रुदन के कारण ) जुए में जुते हुए ही आर्तनाद करने वाली ऋच्छेयुः कर देते हैं । सूत्र्यते हि — ‘ होताध्वर्युगृहपतिभ्यां होतरेतद्यजेत्युक्तः । स्वयं षष्ठे पृष्ठ्याहनि’– ( आश्व ० श्रौ ० ५.८.५,६ ) इति । इति षड्गुरुशिष्यः । ( १ ) अत्र जनशब्दो देवेषु वर्तते । न वै देवा इत्युपक्रमवशात् । तथाहि जनशब्दो देववचनः ऊजार्द उत यज्ञियासः पञ्चजना इति ' - इति गोविन्दस्वामी ।
पृष्ठ 69
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ २७ सा ० भा ० — य ऋतुप्रैषास्तत्पूर्वको वषट्कारश्चानुष्ठीयेरन्, तदानीम् ' आप्तां ' समाप्तां वाचमेव ऋच्छेयुः । कीदृशीं वाचम्, ' ऋक्णवही ', ' वहः ' बलीवर्दस्य लाङ्गलादिवहनप्रदेशः, ' वृक्ण: ' भग्नः । वृजो भङ्ग इति धातुः । वृक्णो भग्नो वहो वहनप्रदेशो यस्या वाचः, सा ‘ ऋक्णवहीँ ’ ' श्रान्तत्वाद् यज्ञभारं वोढुमशक्तेत्यर्थः । ' वहराविणीम् ' अशक्यवहननिमित्तो रावो रोदनरूपो ध्वनिर्यस्याः, सा ' वहराविणो ' तादृशीम्; उपद्रवद्वययुक्तां कृत्वा वाचं विनाशयेयुः ॥ एवमनुष्ठानपक्षे दोषमुक्त्वा निषेधपक्षे व्यवस्थिते सति विधिवादी स्वाभिप्रेतमनुष्ठानं हृदि निधाय निषेधपक्षे बाधमुपन्यस्यति— यद्वेभिर्न प्रेष्येयुर्यद्वेभिर्न वषट्कुर्युरच्युताद् यज्ञस्य च्यवेरन् यज्ञात् प्राणात् प्रजापतेः पशुभ्यो जिह्वा ईयुः ॥ ५ ॥
हिन्दी - ( अब निषेध - पक्ष में बाधा को दिखला रहे हैं - ) यदि एभिः न प्रेष्येयुः यदि इन ( ऋतु प्रैषों ) के द्वारा नहीं करे अथवा एभिः न वषट्कुर्युः इन ( याज्या मन्त्रों ) से वषट्कार न करें तो ( ऋत्विक् ) अच्युतात् नष्ट न हुए यज्ञस्य यज्ञ से च्यवेरन् नष्ट हो जाते हैं, तथा यज्ञात् यज्ञ से, प्राणात् प्रणों से, प्रजापतेः प्रजापति ( अपने यजमान ) से पशुभ्यः और पशुओं से च्युत हो जाते हैं और जिह्वा ईयुः ( सभी ऋत्विजों से ) टेढ़े होकर चलते हैं ( अर्थात् भ्रष्ट हो जाते हैं ) ॥ सा ० भा०– ' यदु ' यदि वा ' एभि: ' मन्त्रैर्न प्रेष्येयुः, यदि वा एभिर्याज्यामन्त्रैर्न वषटकुर्युः तदानीमृत्विजो यज्ञस्य ' अच्युतात् ' अविनष्टात् प्रयोगात् ‘ च्यवेरन् ' विनश्येयुः, यज्ञप्रयोगः साङ्गो न भवेदित्यर्थः । किंचैतस्माद् यज्ञात् स्वकीयप्राणात् ‘ प्रजापतेः ' स्वकीय-यजमानाद् गवादिपशुभ्यश्च ' जिह्मा ईयु: ' ऋत्विजः सर्वेऽपि कुटिला भूत्वा गच्छेयुः, यज्ञ-( १ ) अत्र सम्प्रसारणं छान्दसम् । ( २ ) ' यद् = यदि, आप्तामत्युच्चारणेनाभिभूताम् । श्रान्तां = श्रमयोगिनीम् । ऋक्णवहीम् = वहः स्कन्धः । वृश्चे क्तः, वृक्णः । वलोपश्छान्दसो डीब्वै छिन्नस्कन्धान्वितां सतीम् । बहराविणीं = वहेन वहनेन, भावे घञ्, ( अ ) वृद्धिः, राविणीमार्तशब्दयुक्ताम् । ऋच्छेयुः = बाधेरन् ' – इति षड्गुरुशिष्यः । ( ३ ) ( क ) यद् = यदि, उ = खलु, यज्ञात् = यजेः कर्मणि नङ्, यष्टव्यात् पूज्याद् अच्युताद् निश्चलात् । प्राणाद् यज्ञस्य सम्बन्धिनः ऋत्विजः च्यवेरन् । प्रजापतेः सम्बन्धिभ्य: पशुभ्यश्च जिह्मा कुटिलगतय: ईयुः गळिताः स्युः । ' इति षड्गुरुशिष्यः । ( ख ) ' अच्युताद् यज्ञस्य प्रयोगात् प्रच्यवेरन् ऋित्विजः, तथा य यज्ञात् प्राणाच्च । किञ्च प्रजापतेर्यजमानात् पशुभ्यश्च जिह्याः कुटिला वक्रा ईयुः । अनवधृतविशेष्यत्वात् सन्निधानात् सामर्थ्याच्च प्राणा ईयुः - — इति द्रष्टव्यम् ' - इति गोविन्दस्वामी ।
पृष्ठ 70
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ २८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.४ पञ्चमपञ्चिकायां प्राणयजमानपशुभ्यां भ्रष्टा भवेयुरित्यर्थः । इत्थं विधिनिषेधपक्षयोरुभयोरपि बाधमुक्त्वा प्रकारान्तरेण अनुष्ठानं सिद्धान्तयति— तस्मादृग्मेभ्य एवाधि प्रेषितव्यमृग्मेभ्योऽधि वषट्कृत्यं; तन्न वाच-माप्तां श्रान्तामृक्णवहीं वहराविणीमृच्छन्ति; नाच्युताद् यज्ञस्य च्यवन्ते, न यज्ञात् प्राणात् प्रजापतेः पशुभ्यो जिह्वा यन्ति ॥ ६ ॥
हिन्दी— ( इस प्रकार विधि और निषेध की बाधा को कह कर प्रकारान्तर से अनुष्ठान के सिद्धान्त को कह रहे हैं— ) चूँकि अनुष्ठान करने पर श्रान्तत्वादि दोष और न करने पर यज्ञादि से च्युत हो जाने का दोष है— तस्मात् इस कारण से ऋग्मेभ्य एव अधि एक ऋक् ( होतर्यज ) के द्वारा ही प्रेषितव्यम् प्रैष करना चाहिए और ऋग्मेभ्यः ऋक्शिरस्थ प्रैष के बाद ही वषट्कृत्यम् वषट्कार ( करना चाहिए ) । तत् इससे वाचम् आप्ताम् वाणी को समाप्त, श्रान्ताम् श्रान्त, ऋक्णवहीम् भग्न स्कन्ध, वहराविणीम् और जुए में जुती हुई आर्तध्वनि वाली न ऋक्षन्ति नहीं करते हैं अच्युतात् यज्ञस्य नष्ट न हुए यज्ञ से न च्यवन्ते च्युत नहीं होते, यज्ञात् प्राणात् प्रजापतेः पशुभ्यः यज्ञ, प्राण, प्रजापति और पशुओं ( च्युत नहीं होते और ) जिह्या न यन्ति ( सभी ऋत्विजों से ) टेढा होकर नहीं चलते ॥ सा ० भा ० -यस्मादनुष्ठानपक्षे श्रान्तामित्याद्युक्तदोष:, परित्यागपक्षे तु अच्युताद् इत्याद्युक्तदोषः, ‘ तस्माद् ’ दोषद्वयपरिहाराय प्रकारान्तरेणानुष्ठेयम् । प्रकृतौ हि मैत्रावरुणः तं तं प्रैषमन्त्रं पठित्वा, होतर्यजेत्यादिना प्रेष्यति; होत्रादयश्च तत ऊर्ध्वं याज्यां प्रैषरूपामेव पठित्वा, तदन्ते वौषडिति वषट्कुर्वन्ति; अत्र तु न तथा कर्तव्यम् । किं तर्हि? ' ऋग्मेभ्यः ' एव ' अधि ' ऋशिरस्केभ्यो होत्रादिविषयप्रैषैभ्य एवोर्ध्वं मैत्रावरुणो होतर्यजेत्यादिना प्रेष्येत्, होत्रादयश्च तथैव ऋग्मेभ्योऽधि वषट्कृत्य ' तुभ्यं हिन्वानः ' इत्याद्दृक्शिरस्कैः प्रैषै-र्यजेयुः । तथा सति प्रकृतिवदनुष्ठानाभावाद् वाचमाप्तामित्यादिनुष्ठानपक्षे प्रोक्तो दोषो न भवति । अनुष्ठानपरित्यागस्याप्यभावात् प्रतिषेधपक्षे प्रोक्तो ऽच्युतादित्यादिदोषोऽपि न भविष्यति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( द्वाविंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ ( ९ ) ( १६२ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के बाइसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥