ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 621–630

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 621–630

पृष्ठ 621

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 621 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४७३ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० – अभिषेकसाधनानि क्रमेण प्रशंसितुमादावासन्द्यादित्रयं प्रशंसति— ( अभिषेकसाधनप्रशंसनम् ) ( तत्रासद्यादित्रयप्रशंसनम् ) अथ यदौदुम्बर्यासन्दी भवत्यौदुम्बरश्चमस उदुम्बरशाखोर्खा अन्नाद्य-मुदुम्बर ऊर्जमेवास्मिस्तदन्नाद्यं दधाति ॥ १ ॥

हिन्दी — ( अभिषेक के साधनों की क्रम से प्रशंसा करने के लिए प्रारम्भ में आसन्दी इत्यादि तीन साधनों की प्रशंसा कर रहे हैं - ) अथ इस ( अभिषेक के कथन ) के बाद यद् औदुम्बरी आसन्दी जो गूलर की लकड़ी की आसन्दी, औदुम्बरः चमसः गूलर की लकड़ी का चमस और उदुम्बरशाखा गूलर की शाखा भवति होती है । ( इन सभी के निर्माण का कारणभूत ) उदुम्बरः गूलर, ऊर्गु अन्नाद्यम् रस अर्थात् भोज्य- अन्न का स्वरूप है । तत् इस ( गूलर के प्रयोग ) से अस्मिन् इस ( यजमान राजा ) में ऊर्जम् अन्नाद्यं दधाति रस और अन्नाद्य को धारण कराता है ॥ ' सा ० भा ० - आसन्दी - चमस - शाखानां कारणभूतो यः ' उदुम्बरः ' सोऽयं रसस्यान्नस्य स्वरूपभूतः । तेन ‘ अस्मिन् ' यजमाने रसमन्नं च सम्पादयति ॥ दध्यादित्रयं प्रशंसति-( दध्यादित्रयप्रशंसनम् ). अथ यद्दधि मधु घृतं भवत्यषां स ओषधीनां रसोऽपामेवा-स्मिंस्तदोषधीनां रसं दधाति ॥ २ ॥.

हिन्दी – ( दधि, मधु और घृत की प्रशंसा कर रहे हैं - ) अथ अब यद् दधि मधु घृतं भवति जो यह दधि, मधु और घृत होता है, सः अपाम् ओषधीनां रसः वह जलों और ओषधियों का रस ( तत्त्व ) है तत् उस ( अभिषेक में इनके प्रयोग ) से अस्मिन् इस ( अभिषेक किये जाते हुए राजा ) में अपाम् ओषधीनां रसमेव दधाति जलों और ओषधियों के रस को धारण कराता है । सा ० भा ० — दधिघृतयोः पशुभक्षिततृणोदकजन्यत्वात् ओषधिरसत्वम् । मधुनो मधुकरानीतपुष्परसजन्यत्वाद् ओषधिसारत्वम् ॥ आतपसहिता वृष्टिजन्या अपः प्रशंसति— ( आतपवृष्टिजलप्रशंसनम् ) अथ यदातपवर्ष्या आपो भवन्ति, तेजश्च ह वै ब्रह्मवर्चसं चाऽऽतपवर्ष्या ऐ. बा.उ.- ३ ९

पृष्ठ 622

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 622 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४७४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.४ अष्टमपञ्चिकायां आपस्तेज एवास्मिंस्तद् ब्रह्मवर्चसं च दधाति ॥३ ॥

हिन्दी— ( आपतवृष्टि के जल की प्रशंसा कर रहे हैं - ) अथ और यद् आतप-वर्ष्या आपः भवति जो गर्मी की वर्षा का जल होता है, वह आतपवर्ष्या आपः आतपवर्षा का जल तेजः च ह ब्रह्मवर्चसं च तेज और ब्रह्मवर्चस् रूप हैं । अतः तत् उस ( आतपवर्षा के जल से अभिषेक करने ) से अस्मिन् इस ( यजामन ) में तेजः ब्रह्म-वचसं च दधाति तेज और ब्रह्मवर्चस् को धारण कराता है । सा ० भा ० — आतपसम्बन्धात् तेजस्त्वम् आहुतिफलरूपवृष्टिसम्बन्धाद् ब्रह्मवर्चस-त्वम् ॥ श्यामतृणान्यङ्कुराणि च प्रशंसति— ( श्यामतृणाङ्कुरप्रशंसनम् ) अथ यच्छ्क्ष्पाणि च तोक्मानि च भवन्तीरायै तत्पुष्ट्यै रूपमथो प्रजात्या इरामेवास्मिंस्तत्पुष्टिं दधात्यथो प्रजातिम् ॥४ ॥

हिन्दी— ( घास और जौ के अङ्कुरों की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यत् शष्पाणि तोक्मानि च भवन्ति जो घासें और यव के अङ्कुर होते हैं, तत् इरायै पुष्टयै रूपम् वें प्रजा और पुष्टि के रूप हैं । तत् इस ( घास और यवाङ्कुर के प्रयोग ) से अस्मिन् इस ( यजमान क्षत्रिय ) में प्रजात्या पुष्टिं अथ प्रजातिं दधाति प्रजा, पुष्टि और प्रजनन को धारण कराता है | सा ० भा ० — तृणानामङ्कुराणां च पश्वन्नत्वात् तद्भक्षणेन पशुषु पुष्टिप्रजोत्पादनयो-र्दृष्टत्वाद् इरापुष्टिप्रजादिरूपत्वम् ॥ सुरां प्रशंसति— ( सुराप्रशंसनम् ) अथ यत्सुरा भवति, क्षत्त्ररूपं तदथो अन्नस्य रसः क्षत्त्ररूपमेवा-स्मिंस्मद् दधात्यथो अन्नस्य रसम् ॥५ ॥

हिन्दी – ( सुरा की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्सुरा भवति जो सुरा होती है तदन्न-( १ ) आध्वर्यवेष्वभिषेकसाधनेषु सप्तदशविधा आपः श्रुयन्ते । ता यथा सारस्वत्यः, वृष्ण-ऊर्मिः, स्यन्दमानाः, ओजस्वत्यः, अपयत्यः, अपांपतिः, निवेष्यः, सूर्यत्वचसः, आत-पवर्ष्याः, वैशन्त्यः, कूप्याः, प्रुष्वा:, मधुः, गोरुल्ब्याः, पय:, घृतम्, मरीच्यः । ' स सारस्वतीरेव प्रथमा गृह्णाति ' - इत्यारभ्य, ' सप्तदेशापः सम्भरति ' - इत्यन्तः शत ० ब्रा ० ५.३.४.३-२२ कण्डिका द्रष्टव्याः । षोडश वेति च तत्रास्ति पक्षान्तरम् । तै ० सं ० १.८.१११; तै ० ब्रा ० १.७.५ अपि एवमेव |

पृष्ठ 623

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 623 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४७५ रूपम् वह ( अन्न से निष्पन्न होने के कारण ) अन्न का रूप है अथ अन्नस्य रसम् और अन्न का रस है, तत् इसके प्रयोग से अस्मिन् इस ( अभिषिक्त राजा ) में क्षत्ररूपम् अथ अन्नस्य रसम् क्षत्रिय की स्वरूपता और अन्न के रस को दधाति धारण कराता है ॥ सा ० भा ० – ‘ सुरया ’ क्षत्त्रियस्यैव मदयोगात् क्षत्त्ररूपत्वं, व्रीह्यद्यङ्कुरजन्यत्वाद् अन्नरसत्वम् ॥ दूर्वां प्रशंसति— ( दूर्वाप्रशंसनम् ) अथ यद्दूर्वा भवति, क्षत्त्रं वा एतदोषधीनां यद्दूर्वा, क्षत्त्रं राजन्यो, नितत इव हीह क्षत्रियो राष्ट्रे वसन् भवति, प्रतिष्ठित इव; निततेव दूर्वाऽवरोधैर्भूम्यां, प्रतिष्ठितेव, तद्यद्दूर्वा भवत्योषधीनामेवास्मिं-स्तत्क्षत्त्रं दधात्यथो प्रतिष्ठाम् ॥ ६ ॥

हिन्दी – ( अब दूर्वा की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् दूर्वा भवति जो दूर्वा होती है एतदोषधीनां क्षत्रम् यह ओषधियों में क्षत्रिय जाति वाली है । क्षत्रं राजन्यः राजन्य भी क्षत्रिय जाति वाला होता है । इह राष्ट्रे यहाँ राष्ट्र में क्षत्रियः क्षत्रिय निततः इव निरन्तर गमनशील के समान और प्रतिष्ठितमिव प्रतिष्ठित हुए के समान वसन् भवति रहता है । भूम्यां दूर्वा भूमि पर दूर्वा अवरोधैः अवरोधों द्वारा नितता इव फैली हुई के समान और प्रतिष्ठित इव प्रतिष्ठित के समान होती है । तद् यद् दूर्वा भवति तो जो दूर्वा होती है उससे अस्मिन् इस ( अभिषिक्त राजा ) में ओषधीनां क्षत्रम् ओषधियों के क्षत्रियत्व को अथो प्रतिष्ठाम् और प्रतिष्ठा को दधाति धारण कराता है ॥ सा ० भा ० — ओषधिजातौ दूर्वायाः क्षत्त्रियजातित्वं राजसम्बन्धिक्षत्त्रियजाति-साम्यादवगन्तव्यम् ' । तदेव साम्यं नितत इत्यादिना प्रपञ्च्यते । ' इह ' राष्ट्रे क्षत्रियो वसन्, तेषु ग्रामेषु सञ्चरन् स्वपुरुषस्थापनाच्च स्वयं नितरां ' ततो ' विस्तृतः ' इव ' राज्यैश्वर्येण प्रतिष्ठित एव भवति । दूर्वा ' अवरोधैः ' अधोमुखैः स्वकीयमूलैर्नितरां ' तता इव व्याप्तेव, स्थैर्यादेकत्र प्रतिष्ठितेव भवति । ' तत् ' तथा सति ' यद् ' यत्र दूर्वा भवति, तदानीमोषधिस-म्बन्धिक्षत्त्रियजातिम् ‘ अस्मिन् यजमाने सम्पादयति । अपि च ‘ प्रतिष्ठां ’ स्थैर्यमपि च सम्पादयति । प्रत्येकं प्रशस्य समुदायरूपेण प्रशंसति— एतानि ह वै यान्यस्मादीजानाद् व्युत्क्रान्तानि भवन्ति, तान्येवा-( १ ) ‘ अयं वाव माऽधूर्वीदिति यदब्रवीदधूर्वीन्मेति, तस्माद् दूर्वा; धूर्वा ह वै तां दूर्वेत्याचक्षते परोक्षम्; परोक्षकामा हि देवाः । तदेतत् क्षत्रम् । प्राणो ह्येष रस: ' - इति शत ० ब्रा ० ७.४.२.१२ ।

पृष्ठ 624

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 624 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४७६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.४ अष्टमपञ्चिकायां स्मिंस्तद्दधाति; तैरेवैनं तत्समर्धयति ॥७ ॥

हिन्दी— ( प्रत्येक सामानों की अलग - अलग प्रशंसा करके समुदाय के रूप में प्रशंसा कर रहे हैं— ) ईजानाद् अस्मात् याग करने वाले इस ( अभिषेक किये जाते हुए क्षत्रिय राजा ) से यानि एतानि व्युत्क्रान्तानि भवन्ति जो ये ( दघि, मधु इत्यादि द्रव्य ) निकल जाते हैं, तानि एव उन ( द्रव्यों ) से ही एनम् इस ( यजमान ) को समर्धयति समृद्ध करता है ।! सा ० भा ० — ‘ ईजानाद् ’ यागं कृतवतः ‘ अस्मात् ’ क्षत्रियाद्यान्येव ‘ एतानि ' दध्यु-दुम्बरादीनि व्युत्क्रान्तानि भवन्ति, तान्येव ' अस्मिन् ' क्षत्त्रिये सम्पाद्य, तैरेवैनं समृद्धं करोति ॥ अभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य पानपात्रं विधत्ते— ( अभिषिक्तक्षत्रियस्य पानपात्रविधानम् ) अथास्मै सुराकंसं हस्त आदधाति ॥८ ॥

हिन्दी – ( अभिषिक्त क्षत्रिय के पान - पात्र का विधान कर रहे हैं - ) अथ इस ( अभिषेक ) के बाद अस्मै इस ( अभिषिक्त क्षत्रिय ) के हस्ते हाथ में सुराकंसं आदधाति सुरा से युक्त काँसे का पात्र ( इस मन्त्र से ) देता है । सा ० भा ० — ‘ अथ ’ अभिषेकानन्तरम् ' अस्मै ' अस्य क्षत्रियस्य हस्ते सुरायुक्तकांस्य-पात्रमादध्यात् ॥ तत्र मन्त्रमाह-स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धारया । इन्द्राय पातवें सुतः ' ॥९ ॥

हिन्दी – ( सुरापात्र देने का मन्त्र -- ) सोम हे सोम! स्वादिष्ठया मदिष्ठया धारया अत्यधिक स्वादिष्ट और अत्यन्त मदकारी धास के साथ पवस्व यजमान को पवित्र करो । हे सोम! तुम इन्द्राय पातवे सुतः इन्द्र को पीने के लिए अभिषुत किये गये हो । सा ० भा ० — हे सोम त्वत्समानसुराद्रव्यं ' स्वादिष्ठया ' अतिशयेन स्वादुभूतया, ' मदि-ष्ठया ' अतिशयेन मदहेतुभूतया त्वदीयया ' धारया ' ' पवस्व ' यजमानं शोधय । हे द्रव्य-विशेष, ‘ इन्द्राय पातवे ’ इन्द्रस्य पानार्थं ' सुतः ' अभिषुतः, सम्पादितोऽसि ॥ मन्त्रान्तरेण शान्तिवाचनं विधत्ते— इत्याधाय शान्तिं वाचयति ॥ १० ॥

( १ ) ऋ ० ९.१.१

पृष्ठ 625

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 625 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४७७ हिन्दी – ( हाथ में सुरापात्र लेकर शान्ति वाचन का विधान कर रहे हैं - ) इति आधाय इस प्रकार ( उपर्युक्त मन्त्र से हाथ में सुरापात्र ) लेकर ( इस मन्त्र से ) शान्तिं वाचयति शान्तिवाचन करता है । सा ० भा०- -'इति ' अनेन पूर्वोक्तमन्त्रेण हस्ते सुरायुक्तं कांस्यपात्रमाधाय, वक्ष्यमाण-मन्त्रेण शान्तिं वाचयेत् ॥ तं मन्त्रं दर्शयति-नाना हि वां देवहितं सदस्कृतं, मा संसृक्षाथां परमे व्योमनि । सुरा त्वमसि शुष्मिणी, सोम एष राजा मैनं हिंसिष्टं स्वां योनिमा-विशन्ताविति ॥ ११ ॥

हिन्दी— ( शान्तिवाचन मन्त्र - ) हे सुरा और सोम! वां तुम दोनों के लिए देवहितं नाना सदस्कृतम् देवताओं द्वारा ( उदर में ) पृथक् - पृथक् स्थान बनाया गया है । अतः परमे व्योमनि उत्कृष्ट ( उदररूप ) आकाश में मा संसृक्षाथाम् परस्पर संसर्ग ( मेल ) मत करो । सुरा हे सुरा! त्वं शुष्मिणी असि तुम बल - सम्पन्न हो और एषः सोमः राजा यह सोम राजा ( स्वामी ) है । अतः स्वां योनिं विशन्तौ ( उदर में ) अपने - अपने स्थान में प्रवेश हुए तुम दोनों एनम् इस ( पीने वाले ) को मा हिंसिष्टम् मत मारो ॥ सा ० भा ० — हे सुरासोमौ ' वां ' युवयोः ' देवहितं ' देवैः सम्पादितं ' सदः ' स्थानं ' नाना कृतं ” पृथगेव निष्पादितम् । अतः ' परमे व्योमनि ' उत्कृष्टे उदराकाशे ' मा संसृक्षाथां ' संसर्ग मा कुरुतम् । संसर्गे हि सोमस्य बाधा स्यात् । हे मद्य, त्वं ' शुष्मिणी ' बलवती सुराऽसि । ' एष ' तु ' सोमो राजा ' । तौ बलवन्तौ युवामुभौ ' स्वां ' योनिमाविशन्तौ उदरमध्ये विभागेन स्वं स्वं स्थानं प्रविशन्तौ ‘ एनं ' पातारं ' मा हिंसिष्टं ' हिंसितमुपद्रुतं मा कुरुतम् । ' इति ' एतं मन्त्रं क्षत्त्रियस्याग्रे कथयित्वा, तं वाचयेत् ॥ तस्य मन्त्रस्य तात्पर्यार्थं दर्शयति-सोमपीथस्य चैषा सुरापीथस्य च व्यावृत्तिः ॥ १२ ॥

हिन्दी - ( शान्तिमन्त्र के तात्पर्यार्थ को दिखला रहे हैं - ) एषा यह ( मन्त्र में विहित ) सोमपीथस्य च सुरापीथस्य च सोमपान और सुरापान में व्यावृत्तिः परस्पर भेद है । सा ० भा ० — ' एषा ' मन्त्रप्रतिपाद्या सोमपानसुरापानयोः परस्परव्यावृत्तिः । मा संसृक्षा-र्थामिति संसर्गस्य निषिद्धत्वात् ॥ पीतशेषस्य दानं विधत्ते— ( पीतशेषसुरादानविधानम् ) पीत्वा यं रातिं मन्येत, तस्मा एनां प्रयच्छेत्, तद्धि मित्रस्य रूपं, मित्र

पृष्ठ 626

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 626 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४७८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.५ अष्टमपञ्चिकायां एवैनां तदन्ततः प्रतिष्ठापयति; तथा हि मित्रे प्रतितिष्ठति ॥ १३ ॥

हिन्दी —– ( पात्र में पीने से अवशिष्ट सुरा के दान का विधान कर रहे हैं - ) पीत्वा ( पात्र की सुरा को ) पीकर एनाम् इस ( अवशिष्ट सुरा ) को यं रातिं मन्येत जिस धनदाता को अपना मित्र माने, तस्मै प्रयच्छेत् उसके लिए देना चाहिए; क्योंकि तद् हि वह ( सुरा का पान ) मित्रस्य रूपम् मित्र का स्वरूप है । तत् इस ( सुरादान ) से अन्ततः ( सुरापान के ) अन्त में मित्रे एव मित्र में ही एनां इस ( सुरा ) को प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापित करता है । तथा हि इस ( दानकर्म ) से मित्रे प्रतितिष्ठति मित्र में स्वयं प्रतिष्ठित होता है ॥ सा ० भा ० — कांस्यपात्रगतां सुरां क्षत्त्रियः स्वयं पीत्वा, ' यं ' पुरुषं ' रातिं ' स्वस्य धनदातारं मित्रं मन्येत, ‘ तस्मै ' पुरुषाय ' एनाम् ' अवशिष्टां सुरां प्रयच्छेत् । ' तत् ' तेन दानेन ‘ अन्ततः ’ पानान्ते मित्र एव ' एनां ' सुरां प्रतिष्ठापयति । ' तथा हि ' तथैव कुर्वन् स्वयमपि मित्रे प्रतिष्ठितो भवति ॥ वेदनं प्रशंसति— प्रतितिष्ठति य एवं वेद ॥१४ ॥

हिन्दी – ( इसके वेदन की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है वह प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठित होता है ॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( सप्तत्रिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः || ४ || ( ८ ) ( २६५ ) ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के सैंतीसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ पश्चमः खण्डः सा ० भा— आसन्द्या अवरोहं विधत्ते— ( आसन्द्यामवरोहविधानम् ) अथोदुम्बरशाखामभि प्रत्यवरोहत्यूर्वा अन्नाद्यमुदुम्बर ऊर्जमेव तदन्नाद्यमभि प्रत्यवरोहति ॥ १ ॥

हिन्दी— ( अभिषेक के पश्चात् आसन्दी से अवरोहण का विधान कर रहे हैं - ) अथ इस ( सुरापान ) के बाद उदुम्बरशाखाम् अभि ( भूमि पर रखी गयी ) गूलर की शाखा को

पृष्ठ 627

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 627 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्:. १४७ ९ अभिलक्षित करके प्रत्यवरोहति आसन्दी से नीचे उतरता है । उदुम्बरः गूलर ऊर्क वै अन्नाद्यम् रसस्वरूप और भोज्य अन्न स्वरूप है । तत् तो ऊर्जमेव अन्नाद्यम् अभि रस और अन्नाद्य को अभिलक्षित करके प्रत्यवरोहति आसन्दी से उतरता है । सा ० भा०- -'अथ ' ' अभिषेकपानानन्तरं, भूमावुदुम्बरशाखामवस्थाप्य, ताम् ‘ अभि ’ लक्ष्य प्रत्यवरोहेत् । योऽयमुदुम्बरः स ' ऊर्वै ' रसरूप एव; तत्फले माधुर्यसद्भावात् । तथाऽन्नाद्यस्वरूपञ्च, तद्भक्षणेनोदरपूरणात् । तस्मादुदुम्बरशाखाया प्रत्यवरोहेणोर्जमन्नाद्यं चाभिलक्ष्यावरोहति ॥ तत्र प्रकारं विधते— उपर्येवाऽऽसीनो भूमौ पादौ प्रतिष्ठाप्य प्रत्यवरोहमाह ॥ २ ॥

हिन्दी — ( अवरोहण विधि - ) उपरि एव आसीनः आसन्दी के ऊपर बैठा हुआ ( राजा ) भूमौ पादौ प्रतिष्ठाप्य भूमि पर दोनों पैरों को रखकर प्रत्यावरोहम् आह— अवरोहण ( मन्त्र ) का पाठ करता है ॥ सा ० भा ० — आसन्द्या उपर्येव स्वयमुपविष्टः, प्रथमतः पादौ भूमाववस्थाप्य प्रत्य-वरोहसाधनभूतं मन्त्रं पठेत् ॥ तं मन्त्रं दर्शयति— ( प्रत्यवरोहणमन्त्रः ) प्रतितिष्ठामि द्यावापृथिव्योः, प्रतितिष्ठामि प्राणापानयोः, प्रतितिष्ठा-म्यहोरात्रयोः, प्रतितिष्ठाम्यन्नपानयोः, प्रति ब्रह्मन्, प्रति क्षत्त्रे, प्रत्येषु त्रिषु लोकेषु तिष्ठामि ॥ ३ ॥

हिन्दी – ( अवरोहण मन्त्र - ) द्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि मैं द्युलोक और पृथिवी-लोक में प्रतिष्ठित होता हूँ । प्राणापानयोः प्रतितिष्ठामि मैं प्राण और अपान वायु में प्रतिष्ठित होता हूँ । अहोरात्रयोः प्रतितिष्ठामि मैं दिन और रात में प्रतिष्ठित होता हूँ । अन्नपानयोः प्रतितिष्ठामि ( गोधूमादि ) अन्न और ( दुग्धादि ) पान में प्रतिष्ठित होता हूँ प्रति ब्रह्मन् प्रति क्षत्रे प्रत्येषु त्रिषु लोकेषु मैं ब्राह्मणजाति में, क्षत्रियजाति में और इन तीनों लोकों में प्रतितिष्ठामि प्रतिष्ठित होता है । सा ० भा ० – भूमौ यदवरोहणं, तद्द्यावापृथिव्यादिषु सर्वेष्ववस्थानमिति मन्त्रार्थः ॥ अनेन मन्त्रेण क्रियमाणं प्रत्यवरोहं प्रशंसति-( मन्त्रेणावरोहणप्रशंसनम् ) अन्ततः सर्वेणाऽऽत्मना प्रतितिष्ठति, सर्वस्मिन् ह वा एतस्मिन् प्रति-तिष्ठत्युत्तरोत्तरिणीं ' ह श्रियमश्नुते ऽश्नुते ह प्रजानामैश्वर्यमाधिपत्यं,

पृष्ठ 628

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 628 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४८०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.५ अष्टमपञ्चिकायां य एवमेतेन पुनरभिषेकेणाभिषिक्तः क्षत्रियः प्रत्यवरोहति ॥४ ॥

हिन्दी — ( इस मन्त्र द्वारा किये गये अवरोहण की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः क्षत्रियः जो क्षत्रिय ( राजा ) एवम् इस प्रकार एतेन अभिषेकेण इस ( पूर्वोक्त ) पुनरभिषेक के द्वारा अभिषिक्तः अभिषिञ्चित होकर प्रत्यवरोहति ( इस मन्त्रपाठ से आसन्दी से ) उतरता है वह अन्ततः अभिषेक के अन्त में सर्वेणात्मना ( धनादि ) सम्पूर्णरूप से प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठित होता है । एतस्मिन् सर्वस्मिन् ह वै प्रतितिष्ठति इस ( मन्त्र में कही द्यावापृथिवी इत्यादि ) सभी में प्रतिष्ठित होता है । उत्तरोत्तरिणीं श्रियम् अश्नुते उत्तरोत्तर वृद्धि को प्राप्त करने वाली समृद्धि को प्राप्त करता है और प्रजानाम् ऐश्वर्यम् आधिपत्यं ह अश्नुते प्रजाजनों के ऐश्वर्य और आधिपत्य को प्राप्त करता है ॥ सा ० भा०- -'यः ' क्षत्रिय उक्ताभिषेकादूर्ध्वमनेन मन्त्रेण प्रत्यवरोहति, स पुरुषः ‘ अन्ततः ’ अभिषेकस्यान्ते धनिकत्वादिना सर्वेण रूपेण प्रतिष्ठितो भवति । ' एतस्मिन् ' सर्वस्मिन् द्यावापृथिव्यादिके प्रतिष्ठितो भवति । उत्तरेत्यादि पूर्ववद् योजनीयम् ॥ प्रत्यवरोहादूर्ध्वं कर्तव्यं विधत्ते— ( प्रत्यवरोहणादूर्ध्वकर्त्तव्यविधानम् ) एतेन प्रत्यवरोहेण प्रत्यवरूह्योपस्थं कृत्वा, प्राङासीनो नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मण इति त्रिष्कृत्वो ब्रह्मणे नमस्कृत्य, वरं ददामि जित्या अभिजित्यै विजित्यै संजित्या इति वाचं विसृजते ॥ ५ ॥

हिन्दी — ( प्रत्यवरोहण के बाद के कर्त्तव्य का विधान कर रहे हैं - ) एतेन प्रत्य-वरोहेण इस अवरोहण के मन्त्र से प्रत्यवरुह्य ( आसन्दी से ) उतर कर उपस्थं कृत्वा आसन - विशेष करके प्राङासीनः पूर्वमुख बैठा हुआ राजा ' नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे ' ब्राह्मण के लिये नमस्कार है, ब्राह्मण के लिए नमस्कार है, ब्राह्मण के लिए नमस्कार है— इति त्रिकृत्वः ब्रह्मणे नमस्कृत्य इस प्रकार तीन बार ब्राह्मण के लिए नमस्कर करके जित्यै अभिजित्यै विजित्यै सजित्यै मैं जय के लिए, ( सभी देवताओं पर ) जयं के लिए ( विविध प्रकार के शत्रुओं पर विजय के लिए ) और सम्यक् रूप से विजय के लिए वरं ददामि ( ब्राह्मण को ) गाय का दान कर रहा हूँ — इति वाचं विसृजते यह कहकर वाणी का विसर्जन ( मौनता का त्याग ) करता है ॥ सा ० भा ० — प्रत्यवरुह्येति दीर्घश्छान्दसः । ' एतेन ' पूर्वोक्तेन प्रत्यवरोहणमन्त्रेण ‘ प्रत्यवरुह्य ' भूमौ ‘ उपस्थम् ’ आसनबिशेषं कृत्वा, प्राङ्मुख आसीनो नमस्कारमन्त्रं त्रिः पठित्वा, वरमित्यादिमन्त्रेण वाचं विसृजेत् । वाग्विसर्गो लौकिक व्यवहारः । ‘ जितिः ’ ( १ ) ‘ समस्तजङ्घोरुररत्निभ्यां जानुभ्यां चोपस्थं कृत्वा यथा शकुनिरुत्पतिष्यन् - इति आश्व ० श्रौ ० ६.५.४ ।

पृष्ठ 629

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 629 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४८१ जयमात्रम् । अभितः सर्वेषु देवेषु जितिः ' अभिजितिः ' । प्रबलदुर्बलशत्रूणां तारतम्येन विविधो जयो ‘ विजितिः ’ । पुनः शत्रुत्वराहित्याय सम्यग्जयः ' संजितिः ' । एतत्सिद्ध्यर्थं ब्राह्मणाय ' वरं ' गां ददामि ॥ नमस्कारमन्त्रं प्रशंसति-( नमस्कारमन्त्रप्रशंसनम् ) स यन्नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मण इति त्रिष्कृत्वो ब्रह्मणे नमस्करोति, ब्रह्मण एव तत्क्षत्त्रं वशमेति, तद्यत्र वै ब्रह्मणः क्षत्त्रं वशमेति, तद्राष्ट्रं समृद्धं, तद्वीरवदाहास्मिन् वीरो जायते ॥ ६ ॥

हिन्दी — ( नमस्कार मन्त्र की प्रशंसा कर रहे हैं - ) सः वह ( अभिषिक्त राजा ) नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे ब्राह्मण के लिए नमस्कार है, ब्राह्मण के लिए नमस्कार है, ब्राह्मण के लिए नमस्कार है इति यः त्रिकृत्वः ब्रह्मणे नमस्करोति इस प्रकार जो तीन बार ब्राह्मण को नमस्कार करता है तो तत् क्षत्रं ब्रह्मणे एव वशम् एति वह क्षत्रिय ( राजा ) ब्राह्मण के ही वश में हो जाता है । तद् अत्र इस ( नमस्कार ( राजा ) ब्रह्मणः वशम् एति ब्राह्मण के वश में हो जाता है तद् ब्राह्मण के वशवर्ती होने ) से राष्ट्र समृद्धम् समृद्ध हो जाता है वीर पुरुषों से सम्पन्न हो जाता है । अस्मिन् वीरो जायते इस जन्म लेते हैं । सा ० भा०– ' सः ' क्षत्त्रियो मन्त्रेण नमस्करोतीति यदस्ति ब्राह्मणस्यैव क्षत्त्रियजातिर्वशमेति । ' तत् ' तेन ब्राह्मणाधीनत्वेन वीरपुरुषोपेतं च भवति । ‘ अस्मिन् ' क्षत्त्रिये ' वीरः ' पुरुष आजायते वरदानमन्त्रं प्रशंसति— ( वरदानमन्त्रप्रशंसनम् ) ) से यहाँ क्षत्रम् क्षत्रिय राष्ट्रम् इस ( राजा का और तद् वीरवत् वह ( क्षत्रिय ) में वीर पुरुष , तेन ' ब्रह्मण: ' ' एव ’ तद्राष्ट्रं सर्ववसुसमृद्धं ॥ अथ यद्वरं ददामि, जित्या अभिजित्यै विजित्यै संजित्या इति वाचं विसृजते; एतद्वै वाचो जितं यद्वदामीत्याह; यदेव वाचो जिता ३ म्, तन्म इदमनु कर्म संतिष्ठाता इति ॥७ ॥

हिन्दी - ( वरदान = गोदान मन्त्र की प्रशंसा कर रहे हैं - ) अथ अब जित्यै अभिजित्यै विजित्यै संजित्यै जय के लिए, अभिजय के लिए, विजय के लिए और ( १ ) ' वरो दक्षिणा ' - इति तै ० सं ० १.८.१ । तै ० आ ० २.१६.३ । ' वरो दक्षिणां वरो हि राज्यम् - इति तै ० ब्रा ० १.६.१.५ । ' पशुर्दक्षिणा धेनुर्वरो वा ' - इति कात्या ० श्रौ ०६.७.२ ९ । ‘ आचार्याय वरं ददाति; गोर्ब्राह्मणस्य, ग्रामो राजन्यस्य, अश्वो वैश्यस्य ' - इति पार ० गृ ० १.१०.१४-१६ ।

पृष्ठ 630

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 630 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४८२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.५ अष्टमपञ्चिकायां सञ्जय के लिए वरं ददामि मैं गाय का दान कर रहा हूँ इति यद् वाचं विसृजते यह कहकर जो वाणी विसर्जन करता है, ( इस मन्त्र में ) यद् ददामि इत्याह जो दे रहा हूँ यह कहता है, एतद् वै वाचं जयः यह ही वाणी की जय है । यदेव वाचो जिताम् जो वाणी की जय होती है, ' तन्मे इदमनु कर्म संतिष्ठातै वह मेरा कर्म सम्यक् रूप से समाप्त होगा ' इति यह ( मन्त्र का तात्पर्य है ) ॥ सा ० भा ० – वरमित्यादिमन्त्रेण वाचं विसृजत इति यदस्ति, तस्मिन् मन्त्रस्वरूपे ददामिति यदाह, एतदेव वाक्यसम्बन्धि ' जितं ' जयः । यदेव वाचो जितमस्ति । ( पूजार्थे जितामिति दीर्घः ) । ‘ तद् ' वाग्जयरूपं ' मे ' मदीयम् ' इदं ' ' कर्म ' अनुसृत्य अनुष्ठानं ' संतिष्ठातै ' समाप्तं भवति, सम्यगवतिष्ठतामिति तस्य मन्त्रस्याभिप्रायः ॥ समिदाधानं विधत्ते— ( समिदाधानविधानम् ) विसृज्य वाचमुपोत्थायाऽऽ हवनीये समिधमभ्यादधाति ॥८ ॥

हिन्दी – ( अब समिदाधान का विधान कर रहे हैं — ) पूर्वोक्त विधि से वाचं वि-सृज्य वाणी का परित्याग करके पुनः उपोत्थाय ( उस आसन से उठकर आहवनीये आहवनीयाग्नि में समिधम् अभ्यादधाति समिधा का अभ्याधान करता है । सा ० भा ० — उक्तेन प्रकारेण वाङ्नियमं परित्यज्य, तस्मादासनादुत्थितो वक्ष्यमाण-मन्त्रेणाऽऽहवनीये समिधं प्रक्षिपेत् ॥ तं मन्त्रं दर्शयति-समिदसि सम्वेङ्क्ष्वेन्द्रियेण वीर्येण स्वाहेति ॥ हिन्दी— ( समिदाधान मन्त्र— ) समिद् असि ( हे लकड़ी! ) तुम इन्द्रियेण वीर्येण इन्द्रिय की कुशलता और शरीर की समर्थता से करो, स्वाहा तुम्हारे लिए स्वाहा ॥

सा ० भा ० — हे काष्ठ, त्वं ' समिदसि ' समिन्धनसाधनमसि ।

९ ॥

समिद् ( ईन्धन ) हो । संवेङ्क्ष्व संयोजित इङ्खति धातोर्लोण्म-ध्यमपुरुषैकवचनम् ‘ एङ्क्ष्व ' इति । स च गत्यर्थः । ' ' उ ' शब्दोऽनर्थकः । इन्द्रियपाट-वेन, शरीरसामर्थ्येन च ‘ सम्वेङ्क्ष्व ' संयोजय, त्वदर्थं स्वाहुतमिदमस्तु ॥ मन्त्रस्य तात्पर्यार्थं दर्शयति— इन्द्रियेणैव तद्वीर्येणाऽऽत्मानमन्ततः समर्धयति ॥ १० ॥

हिन्दी— ( मन्त्र के तात्पर्यार्थ की प्रशंसा दिखला रहे हैं— ) तत् इस ( मन्त्र ) से ( १ ) उख उखि.... इख इखि.... रिगि लिगि गत्यर्था ' - इति धा ० पा ० भ्वा ० १२८-१५५ ।