ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 641–650

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 641–650

पृष्ठ 641

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 641 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः सप्तमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४ ९ ३ चतुर्गृहीतास्तिस्र आज्याहुतीरैन्द्रीः प्रपदं जुहोति ॥४ ॥

हिन्दी – ( उपर्युक्त मन्त्र से साध्य आहुतियों की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यस्मै जिस ( क्षत्रिय ) के लिए ऋत्विक् ( अध्वर्यु नामक ) ऋत्विक् अन्ततः ( अभिषेक प्रयोग के ) अन्त में कंसेन काँस्यपात्र से चतुर्गृहीता चार बार गृहीत ऐन्द्री इन्द्र - सम्बन्धी तिस्रः आ-ज्याहुतिः तीन आज्य की आहुतियाँ प्रपदं जुहोति प्रपद ( मन्त्रोच्चारण द्वारा ) होम करता है, वह अनार्तः अरिष्टः अजीतः रोगरहित, ( शत्रुओं द्वारा ) अहिंसित और ( शत्रुओं से ) अपराजित होता हुआ सर्वतः सभी ओर से ( इन्द्र से ) त्र्ययै विद्यायै रूपेण गुप्तः वेद के उक्त तीन मन्त्रों से रक्षित रहता है और सर्वा दिशो अनु ( पूर्वादि ) सभी दिशाओं में सञ्चरम् सञ्चरण करता हुआ ऐन्द्रे लोके प्रतिष्ठितः इन्द्र के लोक में प्रतिष्ठित होता है । सा ० भा ० — ' यस्मै ' क्षत्त्रियाय ' ऋत्विक् ' अध्वर्युः ' अन्ततः ' अभिषेकप्रयो-गान्ते यथोक्तक्रमेण जुहोति । असौ क्षत्त्रियः ' अनार्तः ' रोगरहितः ' अरिष्टः ' शत्रुभिर-हिंसित: ‘ अजीतः ’ तैः शत्रुभिर्युद्धेऽप्यजितः ' । सर्वतो ' गुप्त ' इन्द्रेण रक्षितः । केन साधनेन रक्षित इति, तदुच्यते— ' त्र्ययै विद्यायै रूपेण ' वेदत्रयोक्तमन्त्रेणेत्यर्थः । तेन रक्षितः सन् ‘ सर्वा दिशः ' प्राच्याद्याः ' अनुसञ्चरति ' अनुक्रमेण विजयार्थं प्रवर्तते, मरणादूर्ध्वमैन्द्रै लोके प्रतिष्ठितो भवति ॥ होमादूर्ध्वमाशीर्मन्त्रपाठं विधत्ते— ( होमादूर्ध्वमाशीर्मन्त्रपाठविधानम् ) अथान्ततः प्रजातिमाशस्ते, गवामश्वानां पुरुषाणामिह गावः प्रजायध्वमिहाश्वा इह पूरुषाः । इहों सहस्रदक्षिणो वीरस्त्राता निषीदत्विति ॥ ५ ॥

हिन्दी – ( होम के बाद आशीर्वादविषयक मन्त्र के पाठ का विधान कर रहे हैं— ) अन्ततः ( इस होम के बाद ) अन्त में गवाम् अश्वानां पुरुषाणां प्रजातिम् गायों, अश्वों और पुरुषों की उत्पत्ति के लिए आशास्ते ( ' इह गाव: ' इत्यादि मन्त्र से ) प्रार्थना करता है । ( मन्त्रार्थ - ) गावः हे गायों, अश्वाः हे अश्वो और पूरुषाः हे मनुष्यों प्रजायध्वम् प्रकृष्ट रूप से उत्पन्न होवो । इह ( इस मेरे राष्ट्र ) में सहस्रदक्षिणः वीरस्नाताः निषीदतु सहस्र दक्षिणा वाले यज्ञों में दान देने वाले और वीर तथा ( प्रजाओं के ) रक्षक ( पुत्र ) प्रतिष्ठित होवे ॥ सा ० भा०– ' अथ ' होमानन्तरम् ' अन्ततः ' प्रयोगान्ते ' इह गाव: ' इत्यादिमन्त्रेण ' ( १ ) मूलपाठस्तु अजीत इति दीर्घमध्यः; तस्यैव व्याख्यानम् ‘ अजित ’ इति । ( २ ) सा ० म ० ब्रा ० १.३.१३; ' सहस्रदक्षिणोऽपि पूषा निषी ० ' इति तत्र पाठः ।

पृष्ठ 642

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 642 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४ ९ ४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.७ अष्टमपञ्चिकायां गवादीनां ‘ प्रजातिम् ’ उत्पत्तिम् ' आशास्ते ' प्रार्थयेत । मन्त्रस्यायमर्थः, – हे गाव ' इह ' मद्राष्ट्रे ‘ प्रजायध्वं ’ प्रकर्षेणोत्पन्ना भवत । एवमश्वाः, पुरुषाश्च । ' इहो ' अस्मिन्नेव राष्ट्रे ‘ सहस्रदक्षिणः ’ यागेषु सहस्रसंख्यदक्षिणादानशीलो ' वीरः ' पुत्रः ' त्राता ' प्रजानां रक्षकः सन्, निषीदतु ॥ अनेन मन्त्रेण प्रार्थनं प्रशंसति— बहुर्ह प्रजया पशुभिर्भवति य एवमेतामन्ततः प्रजातिमाशास्ते गवा-मश्वानां पुरुषाणाम् ॥६ ॥

हिन्दी— ( उपर्युक्त मन्त्र से प्रार्थना करने की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः जो ( क्षत्रिय ) एवमन्ततः अन्त में इस प्रकार गवामश्वानां पुरुषाणां एतां प्रजातिम् गायों, अश्वों और पुरुषों की इस उत्पत्ति की आशास्ते आशंसा ( प्रार्थना ) करता है, वह प्रजया पशुभिः

बहुः ह भवति ( पुत्रादि ) प्रजा और ( गाय इत्यादि ) पशुओं से बहुत हो जाता है ।

सा ० भा ० — य एवमाशासानः क्षत्रियः स प्रजादिभिः ' बहुर्वै ' भूत एव भवति ॥

पुनरभिषेकपर्यन्तेऽस्मिन् क्षत्त्रिययागे याजयितॄणामृत्विजां वेदनं प्रशंसति— एष ह वाव क्षत्रियोऽविकृष्टो यमेवंविदो याजयन्ति ॥७ ॥

हिन्दी – ( पुन 1: अभिषेकपर्यन्त इस क्षत्रिय - याग में याग कराने वाले ऋत्विकों के ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यम् जिस क्षत्रिय के लिए एवंविदः याजयन्ति इस ( अभिषेक विधि को ) जानने वाले ( ऋत्विग्गण ) याग कराते हैं, एषः ह क्षत्रियः वह क्षत्रिय निश्चित रूप से अविकृष्टः अपकर्ष को नहीं ( प्राप्त करता है ) ॥ सा ० भा०– ' एवम् ' उक्ताभिषेकप्रकारं जानन्त ऋत्विजो ' यं ' क्षत्त्रियं याजयन्ति । एष एव ' क्षत्त्रियः सर्वेषु ' अविकृष्ट: ' नापकृष्टः । न ह्यस्य कदाचिदप्यपकर्षो भवति ॥ ऋत्विजामभिषेकपरिज्ञानाभावं निन्दति— ( ऋत्विजामभिषेकपरिज्ञानाभावनिन्दा ) अथ ह तं व्येव कर्षन्ते, यथा ह वा इदं निषादा वा सेळगा वा पापकृतो वा वित्तवन्तं पुरुषमरण्ये गृहीत्वा कर्तमन्वस्य वित्तमादाय द्रवन्त्येवमेव त ऋत्विजो यजमानं कर्तमन्वस्य वित्तमादाय द्रवन्ति, यमनेवंविदो याजयन्ति ॥८ ॥

हिन्दी— ( ऋत्विकों के परिज्ञान के अभाव की निन्दा कर रहे हैं— ) अथ इसके बाद यथा ह वै जिस प्रकार निश्चित रूप से निषादा वा सेळगा वा पापकृतः वा नीच जाति वाले निषाद, धन का अपहरण करने वाले चोर और हिंसा करने वाले व्यक्ति वित्तवन्तं पुरुषम् अधिक धन - सम्पन्न पुरुष को अरण्ये गृहीत्वा जङ्गल में पकड़कर

पृष्ठ 643

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 643 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः सप्तमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४ ९ ५ ( और उसे ) कर्तम् अन्वस्य ( कूपादि ) गढ्ढे में फेंककर वित्तमादाय ( उसके ) धन को लेकर भाग जाते हैं । उसी प्रकार यम् जिस ( क्षत्रिय ) को अनेवंविद् इस प्रकार ( कहे गये अभिषेक विधि को ) न जानने वाले ( ऋत्विक् ) याजयन्ति यज्ञ करवाते हैं, तम् उस ( क्षत्रिय ) का विकर्षन्ते एव अपकर्ष ही करते हैं । सा ० भा०– ' अनेवंविदः ' अभिषेकप्रकारमजानन्त ऋत्विजो ' यं ' क्षत्रियं याज-यन्ति, ‘ तं ’ क्षत्त्रियं ‘ विकर्षन्त एव ' विकृष्टमपकृष्टं कुर्वन्त्येव । तत्रेदं निदर्शनमुच्यते— ‘ निषादाः ' नीचजातयो मनुष्याः | ' सेळगाः ' चोरा । इळाऽन्नं तया सह सर्वन्त इति ' सेळा: ’ धनिकाः, तान् धनापहारार्थं गच्छन्तीति चौराः ' सेळगा: ' । ' पापकृतः ' हिंसाकारिणः । त एते त्रिविधा दुष्टाः पुरुषा ‘ वित्तवन्तं ' बहुधनोपेतं पुरुषमरण्यमध्ये गृहीत्वा ' कर्तमन्वस्य ' कस्मिंश्चदन्धकूपादिरूपे गर्ते तं प्रक्षिप्य, तदीयं धनमपहृत्य ' द्रवन्ति ' पलायन्ते । एव-मेवानभिज्ञा ऋत्विजो यजमानं नरकरूपं कर्तमन्वस्य, नरकहेतोरनु दुरनुष्ठानेऽवस्थाप्य दक्षिणारूपेण तदीयं द्रव्यमपहृत्य, स्वगृहेषु गच्छन्ति ॥ उक्ताभिषेकपर्यन्तं क्षत्त्रिययागमुदाहरणमुखेन प्रशंसति— ( क्षत्रिययागप्रशंसनम् ) एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह जनमेजयः पारिक्षितः, एवंविदं हि वै मामेवंविदो याजयन्ति; तस्मादहं जयाम्यभीत्वरीं सेनां जयाम्यभीत्वर्या सेनया न मा दिव्या न मानुष्य इषव ऋच्छन्त्येष्यामि सर्वमायुः सर्वभूमिर्भविष्यामीति ॥ ९ ॥

हिन्दी — ( पूर्वोक्त अभिषेकपर्यन्त क्षत्रिययाग की उदाहरण द्वारा प्रशंसा कर रहे हैं— ) एतद् ह तद् विद्वान् ये उस ( अभिषेक के प्रयोग की महिमा ) को जानने वाले पारिक्षितः जनमेजयः परिक्षित के पुत्र जनमेजय ने आह ( सभा के मध्य में इस प्रकार ) कहा— एवंविदं हि वै माम् इस प्रकार ( अभिषेक के प्रयोग को ) जानने वाले मुझ ( जनमेजय ) को एवंविदः इस प्रकार ( सम्यग्रूप से अभिषेक विधि को ) जानने वाले ( ऋत्विग्गण ) याजयन्ति याग करवाते हैं, तस्माद् अहम् इसी कारण मैं अभीत्वर्या सेनया सभी ओर से युद्धार्थ उद्यत ( अपनी सेना द्वारा अभीत्वरीं सेनाम् सभी ओर से युद्धार्थ उद्यत ( शत्रु ) सेना को जयामि जीतता हूँ । इस प्रकार मा मुझको न दिव्या न मानुष्यः इषवः न तो दैवी बाण और न तो मनुष्य द्वारा चलाये गये बाण ऋच्छन्ति लग सकते हैं । अतः सर्वम् आयुः एष्यामि मैं सम्पूर्ण आयु को प्राप्त करूँगा और सर्वभूमिः भविष्यामि ( चारों समुद्रों से घिरी हुई ) सम्पूर्ण पृथिवी का ( राजा ) होऊँगा ॥ सा ० भा ० — परिक्षितस्य राज्ञः पुत्रो जनमेजयः, तदेतत् सर्वं प्रयोगमाहात्म्यं विद्वान् सभामध्य एवमुवाच, – अहमप्येवंविद् ऋत्विजोऽप्येवंविदः तस्मादभिषेकान्तेन

पृष्ठ 644

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 644 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४ ९ ६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३७.७ अष्टमपञ्चिकायां यागेव द्वन्द्वयुद्धे जयामि । किञ्च ' अभीत्वरीम् ' अभितो युद्धार्थमुद्युक्तां परकीयां सेनां तादृ-श्या सेनया जयामि । तथाविधं मां ' दिव्या इषवः ' देवप्रेरिता बाणा न प्राप्नुवन्ति, ' मानुष्यः ' चेषवो न प्राप्नुवन्ति । अपमृत्युरहितः सर्वमप्यायुः प्राप्स्यामि । सर्वा चतुः सागरपरिवेष्टिता भूमिर्यस्याधीना सोऽयं ' सर्वभूमिः ' तादृशो भविष्यामीति ॥ जनमेजयवाक्योदाहरणे दृढीकृतमर्थं निगमयति— न ह वा एनं दिव्या न मानुष्य इषव ऋच्छन्त्येति सर्वमायुः, सर्व-भूमिर्भवति यमेवंविदो याजयन्ति, याजयन्ति ॥१० ॥

हिन्दी — एवंविदः इस प्रकार ( अभिषेकविधि को ) जानने वाले ( ऋत्विक् ) यम् जिस ( क्षत्रिय ) को याजयन्ति याग कराते हैं, एनम् इस ( क्षत्रिय ) को न दिव्याः न मानुष्यः इषवः न तो दिव्य और न ही मानुषी बाण ऋच्छन्ति ह निश्चित रूप से मार सकते हैं । वह सर्वम् आयुः एति वह सम्पूर्ण आयु को प्राप्त करता है. और सर्वभूमिः भवति ( सागरपर्यन्त ) सम्पूर्ण पृथिवी का शासक होता है ॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( सप्तत्रिंशाध्याये ) सप्तमः खण्डः || ७ || ( ११ ) ( २६८ ) || इस प्रकार ऐतरेय ब्राह्मण के सैंतीसवें अध्याय के सप्तम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।

पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधर-माधवाचार्यादेशतो श्रीमत्सारणाचार्येण विरचिते माधवीये ' वेदार्थ-प्रकाशे ' नामभाष्ये ऐतरेय ब्राह्मणभास्ये अष्टमपञ्चिकायाः द्वितीयाध्यायः ( सप्तत्रिंशोऽध्यायः ) ॥२ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के सैंतीसवें अध्याय की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

पृष्ठ 645

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 645 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथाष्टमपञ्चिकायां तृतीयोऽध्यायः [ अथ अष्टात्रिंशोऽध्यायः ] प्रथमः खण्डः

सायणभाष्यम् – पुनः कार्योऽभिषेकान्ते क्रत्वङ्गत्वेन वर्णितः ।

अभिषेकः पुमर्थो यस्तस्योपोद्धात उच्यते ॥१

तत्राऽऽदाविन्द्रस्याभिषेकं प्रतिजानीते— ( ऐन्द्रमहाभिषेकनिरूपणम् ) अथात ऐन्द्रो महाभिषेकः ॥१ ॥

हिन्दी - अथातः अब ( मनुष्यरूप क्षत्रिय राजा के अभिषेक के से ऐन्द्रः महाभिषेकः इन्द्र के महाभिषेक को ( कहा जा रहा है— सा ० भा०– ' अथ ' मानुषक्षत्त्रियाभिषेकोक्त्यनन्तरम्, यतो

त्सितः । अतः कारणाद् इन्द्रसम्बन्धी महाभिषेकः, कथ्यत इति शेषः ।

भिमन्त्रणादिभिर्वक्ष्यमाणैरस्याभिषेकस्य महत्त्वं द्रष्टव्यम् ॥

तदभिषेकार्थं देवविवादं दर्शयति— ( अभिषेकार्थं देवविवादकथनम् ) ॥ कथन के बाद ) यहाँ ) ॥ दैवोऽभिषेको बुभु-आरोहणमुत्क्रोशना-ते देवा अब्रुवन् सप्रजापतिका, -अयं वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठः सहिष्ठः सत्तमः पारयिष्णुतम इममेवाभिषिञ्चामहा इति, तथेति, तद्वै तदिन्द्रमेव ॥ २ ॥

हिन्दी— ( अभिषेक के लिए देवताओं में हुए विवाद को कह रहे हैं— ) ते सप्रजापतिकाः देवाः प्रजापति के साथ उन देवताओं ने कहा- अयं वै यह ( इन्द्र ) ही देवानाम् सभी देवताओं में ओजिष्ठः अत्यन्त ओजसम्पन्न, बलिष्ठः अत्यधिक बलवान्, सहिष्ठः अत्यधिक पराजय में समर्थ, सत्तमः ( भक्तों के लिए ) सर्वाधिक साधु पुरुष, पारयिष्णुतमः आरम्भ किये गये को अतिशय रूप से समाप्त करने वाला है अतः इममेव इसी ( इन्द्र ) को ही अभिषिञ्चामहै हम लोग ( देवराज के पद पर ) अभिषिक्त करें । तथेति ( इस पर अन्य देवताओं ने ) ' वैसा ही हो ' ( यह कहकर अपनी सहमति दिया ) । तद्वै तभी ही तदिन्द्रमेव उस इन्द्र को ही ( राजा पद पर अभिषिक्त किया ) ॥ सा ० भा ० — प्रजापतिना सह वर्तन्त इति ' सप्रजापतिका: ' ' ते ' अग्न्यादयो देवाः

पृष्ठ 646

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 646 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४ ९ ८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३८.१ अष्टमपञ्चिकायां परस्परमिदम् ‘ अब्रुवन् ’ । हस्तेनेन्द्रं प्रदर्श्य कथयन्ति । अयमेवेन्द्रो ' देवानां ' मध्य ‘ ओ-जिष्ठः ' अतिशयेनाष्टमधातुयुक्तः । ' बलिष्ठः ' अतिशयेन शरीरबलयुक्तः । ' सहिष्ठः ’ अति-शयेन वैर्यभिभवशीलः । ' सत्तमः ' अतिशयेन स्वभक्तेषु साधुः । ' पारयिष्णुतमः ' अति-शयेन प्रक्रान्तस्य कार्यस्य समाप्तिकृत् । तस्मादिममेव सर्वे वयमभिषिञ्चामहै । इति कश्चिदुक्ते सति, अन्ये सर्वेऽपि ' तथा - इति ' अङ्गीकृत्य ' तद्वै ' तदानीमेव, ' तदिन्द्रमेव ' तं सर्वैरनुमतमिन्द्रमेव, अभ्यषिञ्चन्निति शेषः ॥ तत्र प्रकारं दर्शयति— ( ऐन्द्राभिषेकविधिनिरूपणम् ) तस्मा एतामासन्दीं समभरनृचं नाम; तस्यै बृहच्च रथन्तरं च पूर्वौ पादावकुर्वन् वैरूपं च वैराजं चापरौ, शाक्वररैवते शीर्षण्ये, नौधसं च कालेयं चानूच्ये, ऋचः प्राचीनातानान् सामानि तिरश्चीनवायान् यजूँष्यतीकाशान्, यश आस्तरणम्, श्रियमुपबर्हणं; तस्यै सविता च बृहस्पतिश्च पूर्वौ पादावधारयतां वायुश्च पूषा चापरौ, मित्रावरुणौ शीर्षण्ये, अश्विनावनूच्ये; स एतामासन्दीमारोहत् ॥३ ॥

हिन्दी – ( इन्द्राभिषेक की विधि को दिखला रहे हैं — ) देवताओं ने तस्मै उस ( अभिषेचनीय इन्द्र ) के लिए ऋचं नाम ऋचा नामक एताम् आसन्दीम् इस ( वैदिक ) आसन्दी ( सिंहासन ) को समभरन् सम्पादित किया । ( देवताओं ने ) तस्यै उस ( ऋग्रूप आसन्दी ) के बृहत् च रथन्तरं च बृहत् और रथन्तर ( नामक साम ) को पूर्वौ पादौ दो आगे वाला पाद तथा वैरूपं च वैराजं च वैरूप और वैराज ( नामक साम ) को अपरौ पिछला दो पाद अकुर्वन् बनाया । शाक्वररैवते शीर्षष्ये शाक्वर और रैवत ( नामक सामों ) को शिर टिकाने वाले दोनों भाग, नौषधं च कालेयं च अनूच्ये नौषधं और कालेय नामक दो सामों को ( बगल के दो हत्थे ( बनाया ) । ऋचः प्राचीनातान् ऋचाओं को ताना ( लम्बाई का धागा ), सामानि तिरश्चीनवानान् सामों को बाना ( तिरछा बीना जाने वाला धागा ), यजूंषि अतीकाशान् यजुषों को ( बीनने से बने ) छिद्र, यशः आस्तरणम् यश को ( आसन्दी पर बिछाने के लिए ) आस्तरण, श्रियम् उपबर्हणम् समृद्धि को तकिया बनाया । तस्यै उस ( आसन्दी ) के सविता च बृहस्पतिः च सविता और बृहस्पति पूर्वौ पादौ अगले दो पादों को, वायुः च पूषा च वायु और पूषा देव अपरौ अन्य ( पिछले दो पादों ) को, मित्रावरुणौ मित्र और वरुण ने शीषर्ण्ये शिर टेकने के दोनों भागों को तथा अश्विनौ अनूच्ये दोनों अश्विनों ने दोनों बगल के हत्थों को अधारयताम् पकड़ा । सः उस ( इन्द्र ) ने एताम् आसन्दीम् इस ( पूर्वोक्त ) आसन्दी पर आरोहत् आरोहण किया ॥ सा ० भा ० — ‘ तस्मै ' इन्द्रार्थम् ' एतां ' वक्ष्यमाणां वेदमयीमासन्दीं समभरन् । ‘ ऋचं

पृष्ठ 647

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 647 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १४ ९९ नाम ’ – इति, आसन्द्या विशेषणम् । ऋग्रूपामेतन्नामिकामित्यर्थः । ' तस्यै ' तस्या ऋग्रूपाया आसन्द्या बृहदादीन्यष्ट सामानि पूर्वपादाद्यष्टावयवानकुर्वन् । आसन्धां शयानस्येन्द्रस्य शिरोदेशस्थं फलकं ‘ शीर्षण्यम् ' । तच्च पाददेशाविष्कृतस्य फलकस्योपलक्षणम् । एत एव ‘ शिर्षण्ये ' इति द्विवचनमुच्यते । ' अनूच्ये ' पार्श्वद्वयवर्तिनी फलके । ऋग्रूपा ये मन्त्राः सन्ति तान् प्राचीनातानान् प्राक्प्रत्यगायतत्वेन विस्तारितान् दीर्घतन्तुविशेषानुकुर्वन् । गीयमानानि ‘ सामानि ’ ‘ तिरश्चीनवायान् तिर्यक्त्वेन वयनहेतून् रज्जुविशेषानकुर्वन् । यजूंषि ‘ अतीकाशान् ’ रज्ज्वन्तरालच्छिद्रविशेषानकुर्वन् । यद् ' यश: ' कीर्तिः देवतारूपं तदासन्द्या उपर्यास्तरणम् । ‘ श्रियं ’ या तु श्रीः सम्पदभिमानिनी देवता, ताम् ' उपबर्हणं ' शिरस उप-धानमकुर्वन् । ‘ तस्यै ' तस्या आसन्द्याः पादादीनष्टावयवान् सवित्रादयोऽष्टौ देवा अधारयन् । इन्द्र ‘ एतां ’ वेदमयीमासन्दीं वक्ष्यमाणैः षण्मन्त्रैरारोहत् ॥ तान् मन्त्रान् दर्शयति— ( आसन्द्यामिन्द्रस्यारोहणमन्त्राः ) वसवस्त्वा गायत्रेण च्छन्दसा त्रिवृंता स्तोमेन स्थंतरेण साम्नाऽऽ-रोहन्तु, तानन्वारोहामि साम्राज्याय; रुद्रास्त्वा त्रैष्टुभेन च्छन्दसा पञ्चदशेन स्तोमेन बृहता साम्नाऽऽ रोहन्तु, तानन्वारोहामि भौज्या-याऽऽदित्यास्त्वा जागतेन च्छन्दसा सप्तदशेन स्तोमेन वैरूपेण साम्नाऽऽरोहन्तु, तानन्वारोहामि स्वाराज्याय; विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन च्छन्दसैकविंशेन स्तोमेन वैराजेन साम्नाऽऽरोहन्तु, तानन्वारोहामि वैराज्याय; साध्याश्च त्वाऽऽप्त्याश्च देवाः पाङ्क्तेन च्छन्दसा त्रिणवेन स्तोमेन शाक्वरेण साम्नाऽऽ रोहन्तु, तानन्वारोहामि राज्याय; मरुतश्च त्वाऽङ्गिरसश्च देवा अतिच्छन्दसा छन्दसा त्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन रैवतेन साम्नाऽऽरोहन्तु, तानन्वारोहामि पारमेष्ठ्याय; माहाराज्यायाऽऽधि-पत्याय स्वावश्यायातिष्ठायाऽऽ रोहामीत्येतामासन्दीमारोहत् ॥४ ॥

हिन्दी – ( इन्द्र द्वारा आसन्दी पर आरोहण का मन्त्र - ) ( हे आसन्दी! ) वसवः त्वा वसुगण तुम पर गायत्रेण छन्दसा गायत्री छन्द, त्रिवृता स्तोमेन त्रिवृत् ( नामक ) स्तोम और रथन्तरेण साम्ना रथन्तर ( नामक ) साम के साथ अवरोहन्तु अवरोहण करे, तान् अनु उन ( वसुओं ) के बाद साम्राज्याय प्रजापालन के लिए आरोहामि मैं आरोहण करता हूँ । रुद्रः त्वा रुद्रदेव तुम पर त्रैष्टुभेन छन्दसा त्रिष्टुप् छन्द, पञ्चदशेन स्तोमेन पञ्चदश नामक स्तोम और बृहता साम्ना बृहत् ( नामक ) साम के साथ आरोहन्तु आरोहण करें, तान् अनु उन ( रुद्रों ) के पश्चात् भौज्याय भोग - समृद्धि के लिए आरोहामि मैं आरोहण करता हूँ । आदित्याः त्वा आदित्यगण तुम पर जागतेन छन्दसा जगती छन्द, सप्तदशेन

पृष्ठ 648

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 648 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५००: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३८.१ अष्टमपञ्चिकायां स्तोमेन सप्तदश ( नामक ) स्तोम और वैरूपेण साम्ना वैरूप ( नामक ) साम के साथ आरोहन्तु आरोहण करें, तान् अनु उन ( आदित्यों ) के बाद स्वाराज्याय स्वाराज्य के लिए आरोहामि मैं आरोहण करता हूँ । विश्वेदेवाः त्वा विश्वेदेवगण तुम पर आनुष्टेभेन छन्दसा अनुष्टुप् छन्द एकविंशेन स्तोमेन एकविंश ( नामक ) स्तोम और वैराजेन साम्ना वैराज ( नामक ) साम के साथ आरोहन्तु आरोहण करें, तान् अनु उन ( विश्वेदेवों ) के बाद वैराज्याय राजाओं पर प्रभुसत्ता के लिए आरोहामि मैं आरोहण करता हूँ । साध्याः आप्त्याः च देवाः त्वा साध्य और आप्त्य देवगण तुम पर पाङ्केन छन्दसा पङ्किछन्द त्रिणवेन स्तोमेन त्रिजव ( नामक ) स्तोम और शाक्वरेण साम्ना शाक्वर ( नामक ) साम के साथ आरोहन्तु आरोहण करें, तान् अनु उन ( साध्य और आप्त्य देवों ) के बाद राज्याय स्वतन्त्रता के लिए आरोहामि मैं आरोहण करता हूँ । मरुतः च अङ्गिरसः च देवाः त्वा मरुद्गण अङ्गिरस देव तुम पर अतिच्छन्दसा छन्दसा अतिच्छन्द ( नामक ) छन्द, त्रयस्त्रिंशेन स्तोमेन त्रयत्रिंश ( नामक ) स्तोम और रैवतेन साम्ना रैवत ( नामक ) साम के साथ आरोहन्तु आरोहण करें, तान् अनु उन ( मरुत् और अङ्गिरस देवों ) के बाद पारमेष्ठ्याय प्रजापति के लोक की प्राप्ति के लिए, महाराज्याय महान् ऐश्वर्य के लिए, आधिपत्याय आधिपत्य के लिए, स्वावश्याय स्वतन्त्रता के लिए, अतितिष्ठाय चिरकाल तक निवास के लिए आरोहामि मैं आरोहण करता हूँ । सा ० भा ० — वास्वादयो देवगणाः, गायत्र्यादिच्छन्दोभिः, त्रिवृदादिस्तोमैः, रथंत-रादिसामभिश्च सह हे आसन्दि त्वां प्रथमतः आरोहन्तु । तान् ‘ अनु ' पश्चादहमारोहामि । ' आप्त्याः ’ -इत्यनेनापि वस्वादिशब्दवत्कंश्चिद्देवगणविशेष उच्यते । साम्राज्यादीन्या-रोहणप्रयोजनानि । एते च शब्दाः पूर्वाध्याये ' व्याघ्रचर्मणाऽऽस्तृणाति ' - इत्यस्मिन् खण्डे व्याख्याताः । एतैः षड्भिर्मन्त्रैरिन्द्र उक्तामासन्दीमारोहत् ॥ इन्द्रारोहणादूर्ध्वं देवानामभ्युत्क्रोशनं दर्शयति— ( देवानामभ्युत्क्रोशनकथनम् ) तमेतस्यामासन्द्यामासीनं विश्वे देवा अब्रुवन्, न वा अनभ्युत्क्रुष्ट इन्द्रो वीर्यं कर्तुमर्हत्यभ्येनमुत्क्रोशामेति, तथेति; तं विश्वे देवा अभ्युदक्रोशन्निमं देवा अभ्युत्क्रोशत सम्राजं साम्राज्यं भोजं भोज-पितरं स्वराजं स्वाराज्यं विराजं वैराज्यं राजानं राजपितरं परमेष्ठिनं पारमेष्ठ्यं, क्षत्त्रमजनि क्षत्रियोऽजनि विश्वस्य भूतस्याधिपतिरजनि विशामत्ताऽजनि पुरां भेत्ताऽजन्यसुराणां हन्ताऽजनि ब्रह्मणो गो-प्ताऽजनि धर्मस्य गोप्ताऽजनीति ॥५ ॥

हिन्दी— ( इन्द्र के आसन्दी पर आरोहण के बाद देवताओं के अभ्युत्क्रोशन = गुण-

पृष्ठ 649

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 649 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५०१ प्रशंसा ) को कह रहे हैं— ) तस्याम् आसन्द्याम् आसीनम् उस आसन्दी पर आसीन ( इन्द्र ) के प्रति विश्वे देवाः अब्रुवन् सभी देवताओं ने कहा – अनभ्युत्क्रुष्टः कीर्तन से रहित इन्द्र वीर्यं कर्तुं न वै अर्हति ( युद्धादि में ) पराक्रम करने के इन्द्रः लिए समर्थ गुण-नहीं है । अतः हम एनम् इस ( इन्द्र ) का अभ्युत्क्रोशामः उद्घोष ( गुण - कीर्तन ) करते हैं । तथेति ' ऐसा ही होवे ' इस प्रकार स्वीकार करते हुए विश्वे देवाः सभी देवताओं ने उस ( इन्द्र ) का अभ्युत्क्रोशन् इस प्रकार गुणगान किया— तम् देवाः हे देवताओं! इमम् इस ( इन्द्र ) के गुणों का अभ्यनुक्रोशत गान करो । सम्राजं साम्राज्यम् जो सम्राट् रूप वाला साम्राज्य करने में समर्थ, भोजं भोजपितरम् भोक्ता और भोक्ताओं का पालक, स्वराजं स्वाराज्यम् स्वराट् होकर स्वाराज्य करने में समर्थ, विराजं वैराज्यम् विराट् ( विराट्रूप वाला ) होकर वैराज्य ( प्रभुत्व को प्रकट करने वाला ) राजानं राजपितम् राजा होकर राजाओं का रक्षक, परमेष्ठिनं पारमेष्ठ्यम् प्रजापति होकर प्रजापति के पद का अनुभव करने में समर्थ है । क्षत्रम् अजनि इस प्रकार क्षत्रिय जाति लोक में उत्पन्न हुई, क्षत्रियः अजनि और क्षत्रिय पुरुष उत्पन्न हुआ । विश्वस्य भूतस्य सम्पूर्ण प्राणियों का अधिपतिः अजनि अधिपति उत्पन्न हुआ, विशाम् अत्ता अजनि प्रजाओं का भोक्ता उत्पन्न हुआ, पुरां भेत्ता अजनि शत्रुओं को भयभीत करने वाला उत्पन्न हुआ । असुराणां हन्ता अजनि असुरों को मारने वाला उत्पन्न हुआ । ब्रह्मणः गोप्ता अजनि वेद का रक्षक उत्पन्न हुआ । धर्मस्य गोप्ता अजनि ( वेद प्रतिपादित ) धर्म का रक्षक उत्पन्न हुआ ( इस प्रकार यह इन्द्र का गुणगान है ) ॥ सा ० भा ० — ' एतस्या ' वेदमय्यामासन्द्यामासीनं ' तम् ' इन्द्रं प्रति ' विश्वे ' सर्वे देवाः परस्परमिदमब्रुवन्— - यथा लोके गुण वन्दिनो कथनेन राज्ञः कीर्तिं कुर्वन्ति । एवमत्रापि गुणकीर्तनम् ' अभ्युत्क्रोशनम् ' । तेन रहितः ' अनभ्युत्क्रुष्ट: ' इन्द्रो युद्धादौ वीर्यं कर्तुं नैवार्हति । कीर्तिमन्तरेण परेषां भीत्यनुदयात् । तस्मादभितः ' एनम् ' इन्द्रम् ‘ अभ्युत्क्रोशाम ' उद्घोषाम, इति विचार्य तथैवाङ्गीकृत्य, ' तम् ' इन्द्रं सर्वे देवा अभ्युदक्रोशन् । इममित्यादिरभ्युत्क्रोशन-प्रकारः । हे देवाः, ' इमम् ' इन्द्रमभितः ' उत्क्रोशत ' उद्घोषयत । कीदृशमिन्द्रं? सम्राट्-स्वरूपम् । अत एव साम्राज्यं कर्तुमर्हम् । ' भोजं ' भोक्तारम् । अत एव ‘ भोजपितरं ’ भोज-पालकं, स्वराडूपत्वादेव स्वाराज्यं कर्तुमर्हम्, विराडूपत्वादेव वैराज्यं कर्तुमर्हम्, राजरूप-त्वादेव ‘ राजपितरं ’ सर्वेषां राज्ञां पालकम् । परमेष्ठिरूपत्वात् पारमेष्ठ्यं पदमनुभवितुं योग्यम् । ‘ क्षत्त्रमजनि ’ ईदृशी क्षत्त्रियजातिर्लोके समुत्पन्ना । तज्जातिमान् क्षत्त्रियः पुरुषः समुत्पन्न: । सर्वस्य प्राणिजातस्याधिपतिः समुत्पन्नः । ‘ विशां ' प्रजानाम् ' अत्ता ' भोक्ता समुत्पन्नः । ' पुरां ’ परकीयाणां ‘ भेत्ता ’ विदारयिता समुत्पन्नः । असुराणां ' हन्ता ' घातकः समुत्पन्नः । ‘ ब्रह्मणः ’ वेदस्य ‘ गोप्ता ' रक्षकः समुत्पन्नः । धर्मस्य वेदोक्तस्य ' गोप्ता ' रक्षकः समुत्पन्नः । ' इति ' अयमभ्युत्क्रोशमन्त्रः ॥

पृष्ठ 650

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 650 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५०२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३८.२ अष्टमपञ्चिकायां अभ्युत्क्रोशनादूर्ध्वं प्रजापतिकर्तव्यं दर्शयति— तमभ्युत्क्रुष्टं प्रजापतिरभिषेक्ष्यन्नेतयर्चाऽभ्यमन्त्रयत ॥ ६ ॥

हिन्दी— ( देवताओं द्वारा इन्द्र के गुणगान के अनन्तर प्रजापति के कर्त्तव्य को दिखला रहे हैं— ) अभ्युत्कृष्टं तम् गुणगान किये गये उस ( इन्द्र ) को अभिषेक्ष्यन् प्रजापतिः अभिषिक्त करते हुए प्रजापति ने एतया ऋचा इस ( द्वितीय प्रपाठक में प्रोक्त ) ऋचा से अभ्यमन्त्रयत अभिमन्त्रित किया ॥ सा ० भा ० — ' एतया ' निषसादेति वक्ष्यमाणया ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां तृतीयाध्याये ( अष्टात्रिंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥१ ॥ ( १२ ) ( २६ ९ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के अड़तीसवें अध्याय के प्रथम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ द्वितीयः खण्डः सा ० भा ० – एतयर्चाऽभ्यमन्त्रयत इत्यत्र योऽयं मन्त्र ऋक्शब्देन विवक्षितः, तं मन्त्रं दर्शयति-( प्रजापतिद्वारा इन्द्रस्याभिमन्त्रणम् ) निषसाद् धृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा साम्राज्याय, भौज्याय स्वा-राज्याय वैराज्याय पारमेष्ठ्याय राज्याय माहाराज्यायाऽऽधिपत्याय स्वावश्यायाऽऽतिष्ठाय, सुक्रतुरिति ॥१ ॥

हिन्दी – ( प्रजापति द्वारा इन्द्र के अभिमन्त्रित करने की ऋचा शब्द से विवक्षित मन्त्र को दिखला रहे हैं— ) पस्त्यासु आ गृहों में आकर धृतव्रतः व्रत को धारण करने वाले, वरुणः सभी अनिष्टों के निवारक, साम्राज्याय साम्राज्य के लिए भौज्याय भोग के लिए, स्वाराज्याय स्वाराज्य ( स्वतन्त्रता ) के लिए, वैराज्याय वैराज्य ( स्वामित्व ) के लिए, पारमेष्ठ्याय प्रजाति के लोक की प्राप्ति के लिए, राज्याय राज्य के लिए, महाराज्याय महदैश्वर्य के लिए, आधिपत्याय आधिपत्य के लिए, स्वावश्याय स्वतन्त्रता के लिए आतिष्ठाय चिरकाल तक वास के लिए सुक्रतुः शुभ सङ्कल्प करने वाला इन्द्र निषसाद ( १ ) ऋ ० १.२५.१०