ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 671–680

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 671–680

पृष्ठ 671

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 671 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमः खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५२३ विशैः अहोभिः छः और पचीस अर्थात् इकतीस दिनों तक एतेन तृचेन इस ( ' इमा आप: ' ) तृच से एतेन यजुषा इस ( ' देवस्य त्वा ' ) यजुष् से और एताभिः च व्याहृतिभिः इन ( ‘ भूर्भुवः स्वः ’ ) व्याहृतियों से भौज्याय भोग - समृद्धि के लिए त्वा अभिञ्चन्तु तुमको अभिषिञ्चित करें । प्रतीच्यां दिशि पश्चिम दिशा में आदित्याः देवाः आदित्य देवगण षड्भिश्चैव पञ्चविंशैः अहोभिः छः और पचीस अर्थात् इकतीस दिनों तक एतेन च तृचेन इस ( ' इमा: आप: ' ) तृच से, एतेन यजुषा इस ( ' देवस्य त्वा ' ) यजुष् से और एताभिश्च व्याहृतिभिः इन ( ' भूर्भुवः स्वः ' ) व्याहृतियों से स्वाराज्याय स्वाराज्य के लिए त्वा अभिषिञ्चन्तु तुम्हारा अभिषेक करें । उदीच्यां दिशि उत्तर दिशा में विश्वेदेवाः सभी देवता षड्भिश्चैव पञ्चविंशैः अहोभिः छः और पचीस अर्थात् इकतीस दिनों तक एतेन च तृचेन इस ( ' इमाः आपः ' ) तृच से, एतेन यजुषा इस ( ' देवस्य त्वा ' ) यजुष् से और एताभिश्च व्याहृतिभिः इन ( ‘ भूर्भुवः स्वः ’ ) व्याहृतियों से वैराज्याय प्रभुत्व के लिए त्वा अभिषिञ्चन्तु तुम्हारा अभिषेक करें । अस्याम् ऊर्ध्वायां दिशि इस ऊपर की दिशा में मरुतश्च अङ्गिरसश्च देवाः मरुत् और अङ्गिरस देवगण एतेन च तृचेन इस ( ' इमा: आप: ' ) तृच से, एतेन च यजुषा इस ( ' देवस्य त्वा ' ) यजुष् से और एताभिश्च व्याहृतिभिः इन ( ' भूर्भुवः स्वः ' ) व्याहृतियों से षड्भिश्चैव पञ्चविंशैः अहोभिः छः और पचीस अर्थात् इकतीस दिनों तक पारमेष्ठ्याय प्रजापति लोक की प्राप्ति के लिए त्वा अभिषिञ्चन्तु तुम्हारा अभिषेक करें । अस्यां ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिशि इस निश्चल और प्रतिष्ठित मध्यदिशा ' में साध्या आप्त्या च देवाः साध्य और आप्त्य देवगण षड्भिश्चैव पञ्चविंशैः अहोभिः छः और पचीस अर्थात् इकतीस दिनों तक एतेन च तृचेन इस ( ' इमा: आप: ' ) तृच से, एतेन च यजुषा इस ( ' देवस्य त्वा ' ) यजुष् से और एताभिश्च व्याहृतिभिः इन ( ' भूर्भुवः स्वः ' ) व्याहृतियों से राज्यायाय राज्य के लिए, महाराज्याय महदैश्वर्य के लिए, अधि-पत्याय अधिपति होने के लिए, स्वावश्याय स्वातन्त्र्य के लिए, आतिष्ठाय चिरकाल तक निवास के लिए त्वा अभिषिञ्चन्तु तुम्हारा अभिषेक करें । ( इस प्रकार अभिमन्त्रित क्षत्रिय ) परमेष्ठी प्रजापति रूप और प्राजापत्यः प्रजापति से सम्बन्धित हो जाता ॥ सा ० भा ० — उक्तेन मन्त्रेणाभिमन्त्रितः क्षत्त्रियः परमेष्ठिपदस्य योग्यो भूत्वा प्रजा-पतेः सम्बन्धी भवतीति ॥ महाभिषेकमुपसंहरति— स एतेनैन्द्रेण महाभिषेकेणाभिषिक्तः क्षत्रियः सर्वा जितीर्जयति,

पृष्ठ 672

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 672 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५२४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३ ९.६ अष्टमपञ्चिकायां सर्वांल्लोकान् विन्दति सर्वेषां राज्ञां श्रेष्ठ्यमतिष्ठां परमतां गच्छति; साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं माहाराज्यमाधिपत्यं जित्वाऽस्मिँल्लोके स्वयंभूः स्वराळमृतोऽमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः सम्भवति, यमेतेनैन्द्रेण महाभिषेकेण क्षत्रियं शापयित्वाऽभिषिञ्चति ॥ २ ॥

हिन्दी— ( अब महाभिषेक का उपसंहार कर रहे हैं - ) एतेन ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इस इन्द्र के महाभिषेक द्वारा अभिषिक्तः सः क्षत्रियः वह अभिषिक्त हुआ क्षत्रिय सर्वाः जितीः जयति सम्पूर्ण जीतने योग्य युद्धों को जीत लेता है, सर्वान् लोकान् विन्दति सभी लोकों को प्राप्त करता है तथा सर्वेषां राज्ञाम् सभी राजाओं में श्रैष्ठ्यं प्रतिष्ठां परमतां गच्छति श्रेष्ठता, प्रतिष्ठा और सम्मान को प्राप्त करता है । वह साम्राज्यम् साम्राज्य भौज्यं भोग - समृद्धि, स्वाराज्यं स्वातन्त्र्य, वैराज्यं प्रभुत्व, पारमेष्ठम् प्रजापति-रूपता, राज्यम् ऐश्वर्य, माहाराज्यम् महदैश्वर्य; आधिपत्यम् आधिपत्य को अस्मिन् लोके इस ( पृथिवी ) लोक में जित्वा प्राप्त करके अमुष्मिन् स्वर्गेलोके उस स्वर्गलोक में स्वयंभूः स्वराड् अमृतः स्वयंभूः, स्वराट् और अमर होकर सर्वान् कामान् आप्त्वा सभी कामनाओं को प्राप्त कर अमृतः सम्भवति अमर हो जाता है, यं क्षत्रियम् जिस क्षत्रिय को एतेन ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इस इन्द्र - सम्बन्धि महाभिषेक से शापयित्वा शपथ दिलाकर अभिषिञ्चति ( आचार्य ) अभिषिक्त करता है । सा ० भा ० | - – ' यं ' क्षत्त्रियमाचार्यः स्वद्रोहराहित्याय शपथं कारयित्वेन्द्रसम्बन्धिना महाभिषेकेणाभिषिञ्चति, सोऽभिषिक्तः क्षत्रिय इन्द्रवत् सर्वं जयादिफलं प्राप्नोति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेय ब्राह्मणभाष्ये अष्टमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनचत्वारिंशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥५ ॥ ( १ ९ ) ( २७६ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के उनतालीसवें अध्याय के पञ्चम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ षष्ठः खण्डः सा ० भा ० - अभिषेकसाधनानि दध्यादिद्रव्याणि प्रशंसति— ( दध्यादिद्रव्यप्रशंसनम् ) इन्द्रियं वा एतदस्मिँल्लोके यद्दधि, यद्दध्नाऽभिषिञ्चतीन्द्रियमेवा-

पृष्ठ 673

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 673 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५२५ स्मिंस्तद्दधाति; रसो वा एष ओषधिवनस्पतिषु यन् मधु; यन् मध्वाऽ.. भिषिञ्चति रसमेवास्मिंस्तद्दधाति; तेजो वा एतत्पशूनां यद्धृतं, यद्घृतेनाभिषिञ्चति तेज एवास्मिंस्तद्दधाति; अमृतं वा एतदस्मिँल्लोके यदापो, यदद्भिरभिषिञ्चत्यमृतत्वमेवास्मिंस्तद्दधाति ॥ १ ॥

हिन्दी— ( अभिषेक के साधनभूत दधि इत्यादि की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् दधि जो दधि है, एतत् यह ( दधि ) अस्मिन् लोके इस ( पृथिवी ) लोक में इन्द्रियम् एव ( इन्द्रियों का कारणभूत होने के कारण निश्चित ही ) इन्द्रिय रूप है । अतः यद् दध्ना अभिषिञ्चति ( आचार्य क्षत्रिय का ) जो दधि से अभिषिञ्चन करता है, तत् उस ( दधि के अभिषिञ्चन ) से अस्मिन् इस ( क्षत्रिय ) में इन्द्रियमेव दधाति इन्द्रिय को ही धारण कराता है । यद् मधु जो मधु है, एषः वनस्पतीनां रसः वै वह निश्चित रूप से ( वनस्पतियों द्वारा निष्पन्न होने से ) वनस्पतियों का रसरूप है, अतः यद् मध्वा अभिषिञ्चति जो मधु से अभिषेक करता है, तत् उस ( मधु द्वारा अभिषेक ) से अस्मिन् इस ( क्षत्रिय ) में रसमेव दधाति ( वनस्पतियों के ) रस को ही धारण कराता है । यद् घृतम् जो घृत है एतत् पशूनां तेजः वै यह ( घृत ) निश्चित रूप से पशुओं का तेज है, अतः यद् घृतेन अभिषिञ्चति जो घृत से अभिषिञ्चन करता है, तत् उस ( घृत के अभिषिञ्चन ) से अस्मिन् इस ( क्षत्रिय ) में ( आचार्य ) तेजमेव दधाति तेज को ही धारण कराता है । यद् आपः जो जल है, एतद् अस्मिन् लोके अमृतं वै यह इस ( पृथिवी ) लोक में निश्चित रूप से अमृत - स्वरूप है । अतः यद् अद्भिः अभिषिञ्चति जो जल से अभिषिञ्चन करता है, तत् उस ( जल के अभिषिञ्चन ) से अस्मिन् इस ( क्षत्रिय ) में अमृतत्वमेव दधाति अमरता को ही धारण कराता है ॥ सा ० भा ० — दध्न इन्द्रियपाटवहेतुत्वाद् इन्द्रियत्वम् । मधुनः पुष्पजन्यत्वेनौषधि-वनस्पतिरसत्वम् । घृतस्य स्निग्धभास्वरत्वेन पशुतेजस्त्वम् । अपां मृतत्वम् । एतैर्द्रव्यैरभिषिक्ते सति यजमान इन्द्रियादिकं सम्पादयति आचार्याय दक्षिणादानं विधत्ते-( आचार्याय दक्षिणादानविधानम् ) सोऽभिषिक्तोऽभिषेक्त्रे ब्राह्मणाय हिरण्यं दधात्, क्षेत्त्रं चतुष्पाद्याद्, अथाप्याहुरसंख्यातमेवापरिमितं वै क्षत्रियोऽपरिमितस्यावरुद्ध्या इति ॥ २ ॥

हिन्दी— ( अभिषिक्त क्षत्रिय द्वारा आचार्य को दी जाने वाली चाऽऽप्यायनहेतुत्वाद-॥ सहस्रं दद्यात्, दद्यादपरिमितो दक्षिणा का विधान कर रहे हैं— ) सः अभिषिक्तः वह अभिषिक्त ( क्षत्रिय ) अभिषेक्त्रे ब्राह्मणाय अभिषेक कराने वाले ब्राह्मण के लिए हिरण्यं दद्यात् ( दक्षिणा रूप में ) सुवर्ण देवे । सहस्रं दद्यात् ( वह ) एक हजार ( निष्कपरिमित सुवर्ण ) देवे तथा क्षेत्रं चतुष्पाद् दद्यात् भूमि और ( गाय, घोड़े

पृष्ठ 674

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 674 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५२६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३ ९.६ अष्टमपञ्चिकायां इत्यादि ) चतुष्पद को देवे । अथापि आहुः इस विषय में कहा गया है कि क्षत्रियः अपरिमितः वै क्षत्रिय निश्चित रूप से असीमित होता है अतः अपरिमितस्य अवरुद्धयै असीमितता की प्राप्ति के लिए असंख्यातमपरिमितम् अपरिमित असंख्य ( देवे ) ॥ सा ० भा०- - हिरण्यस्यैव संख्या सहस्रमिति, सहस्रनिष्कपरिमितमित्यर्थः ' । चतुष्पाच्छब्देन गवादिकमभिधीयते । पूर्वोक्तसहस्रपक्षमपेक्ष्याधिकाभिप्रायेणासंख्यातमिति पक्षान्तरमुक्तम् । तस्यैव व्याख्यानमपरिमितमिति । इयदेवेति संख्यानियमो नास्ति, किन्तु स्वशक्त्यनुसारेण प्रभूतमेव दद्यात् । क्षत्रियो हि देशाधिपतित्वेन ‘ अपरिमितः ’ बहुधनयुक्तः, अतः ‘ अपरिमितस्य ’ प्रभूतस्य फलस्य सिद्ध्यर्थमित्यभिप्रायेण पक्षान्तरम् ॥ दक्षिणायां दत्तायामाचार्यकर्तव्यं दर्शयति— ( तदनन्तरमाचार्यद्वारा क्षत्रियाय सुराप्रदानम् ) अथास्मै सुराकंसं हस्त आदधाति - स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्य सोम धारया । इन्द्राय पातवे सुत इति ॥ ३ ॥

हिन्दी - ( दक्षिणा दे देने पर आचार्य के कर्त्तव्य को दिखला रहे हैं - ) अथ इस ( क्षत्रिय द्वारा दक्षिणा दे दिये जाने ) के बाद ( आचार्य ) अस्मै इस ( अभिषिक्त क्षत्रिय ) के लिए हस्ते ( उसके हाथ में सुराकंसम् आदधाति सुरा से युक्त कांस्यपात्र को ( ' स्वादिष्ठया मदिष्ठया ' इत्यादि मन्त्र से ) देता है । मन्त्रार्थ - हे सोम! स्वादिष्ठया मदिष्ठया धारया पवस्य स्वादिष्ट मदोत्पादक धारा से क्षत्रिय यजमान को पवित्र करो । इन्द्राय पातवे सुतः तुम इन्द्र को पीने के लिए अभिषुत किये गये हो ॥ सा ० भा ० — ‘ अथ ' दक्षिणास्वीकाराद् अनन्तरम् ' अस्मै ' अस्य क्षत्त्रियस्य हस्ते सुरया पूर्णं कांस्यपात्रं ' स्वादिष्ठयेति ' मन्त्रेण स्थापयेत् । स च मन्त्रः क्रत्वङ्गाभिषेके व्याख्यातः ॥ क्षत्रियकर्तव्यं दर्शयति— ( क्षत्रियद्वारा सुरापानम् ) ·

तां पिबेद्-( १ ) सर्षपाः षट् यवो मध्यस्, त्रियवं त्वेककृष्णलम् ।

पञ्चकृष्णलको माषस्, ते सुर्वणस्तु षोडश ॥

'.... चतुस्सौवर्णिको निष्कः ' - इत्यादि मनु ० ८.१३३-३८ । ‘ अभिषेचनीये तु द्वात्रिंशतं-द्वात्रिंशतं सहस्राणि पृथङ् मुख्येभ्यः, षोडश - षोडश द्वितीयिभ्यः, अष्टावष्टौ तृतीयेभ्यः, चत्वारि - चत्वारि पादिभ्यः ' इति आश्व ० श्री ० ९.४.३-५ । ( २ ) द्र ० इतः पूर्वम्, ३७.४ ।

पृष्ठ 675

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 675 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ः १५२७

( i ) यदत्र शिष्टं रसिनः सुतस्य, यदिन्द्रो अपिबच्छचीभिः ।

इदं तदस्य मनसा शिवेन, सोमं राजानमिह भक्षयामि ॥

( ii ) अभि त्वा वृषभा सुते, सुतं सृजामि पीतये ।

तृम्पा व्यश्नुहो मदमिति ॥४ ॥

हिन्दी— ( अब क्षत्रिय के कर्त्तव्य को दिखला रहे हैं - ) ( वह क्षत्रिय ) ताम् उस ( सुरा ) को ( ‘ यदत्र शिष्टं रसिनः ' इन दो मन्त्रों से ) पान करे । मन्त्रार्थ — ( i ) रसिनः सुतस्य रसयुक्त ( व्रीहि इत्यादि के अङ्कुर से ) अभिषुत ( इस पेय पदार्थ का ) यद् अत्र शिष्टम् जो यहाँ ( इस पात्र में ) अवशिष्ट ( भाग ) है और यत् जिसका शचीभिः इन्द्रः अपिबत् शची ( अपनी पत्नी अथवा कर्म विशेष ) के साथ पान किया है, इह इस ( कर्म ) में अस्य इस ( पेय पदार्थ ) के इदं राजानं सोमम् इस ( अवशिष्ट ) राजा सोम को शिवेन मनसा भक्तियुक्त मन से भक्षयामि मैं भक्षण ( पान ) करता हूँ ॥ ( ii ) वृषभ हे बलसम्पन्न ( इन्द्र )! अभिसुते अभिषुत होने पर त्व पीतये तुम्हारे पीने के लिए सुतम् ( इस ) अभिषुत द्रव्य को सृजामि तुम्हे दे रहा हूँ । उससे तृम्प तुम तृप्त होवो और मदं व्यश्नुहि प्रसन्नता को प्राप्त करो ॥ सा ० भा०- -'तां ' कांस्यपात्रस्यां सुरां क्षत्रियो यदत्रेति मन्त्रद्वयेन पिबेत् । ' अत्र ' कांस्यपात्रे ‘ रसिनः ’ रसयुक्तस्य ' सुतस्य ' अभिषुतस्य व्रीह्याद्यङ्कुरजन्यस्य पेयद्रव्यम्, यत् ‘ शिष्टं ’ योऽवस्थितो भागः । ' यत् ' च द्रव्यं ' शचीभिः ' कर्मविशेषैः संस्कृतमिन्द्रोऽपिबत् । शचीशब्दः कर्मनाम ' | ' इह ' अस्मिन्नभिषेककर्मणि ' सोमं राजानं ' सोमसदृशम् ' अस्य ' प्रेयद्रव्यस्य, ‘ तदिदं, स्वरूपं ' शिवेन ' शान्तेन मनसा भक्षयामि । सोऽयमेको मन्त्रः । हे ' वृषभ ' श्रेष्ठेन्द्र, ' त्वाऽभि ' त्वामभिलक्ष्य ' सुते ' अस्मिन् द्रव्येऽभिषुते सति ' पीतये ' तव पानार्थं ‘ सुतम् ' अभिषुतं द्रव्यं ' सृजामि ' त्वद्धस्ते ददामि । ' तृम्प ' तेन द्रव्येण तृप्तो भव ।

' मदं ' हर्षं ' व्यवश्नुहि ' विशेषेण प्राप्नुहि । द्वितीयो मन्त्रः ॥

तदिदं पानं प्रशंसति — यो ह वाव सोमपीथः सुरायां प्रविष्टः सहैवैतेनैन्द्रेण महा-भिषेकेणाभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य भक्षितो भवति; न सुरा ॥५ ॥

हिन्दी – ( इस सुरापान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) सुरायां प्रविष्टः सुरा द्रव्य में प्रविष्ट यो ह वाव सोमपीथः जो सोम का पान - विशेष है, एतेन सहैव इस ( सोमपान विशेष ) के साथ ही ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इन्द्र - सम्बन्धी महाभिषेक से अभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य अभिषिक्त क्षत्रिय का भक्षितः भवति भक्षणीय होता है, न सुरा सुरा ( १ ) निघ ० २.२.२२ । निरु ० ३.१.१; १२.३८ । ( २ ) वा ० सं ० १ ९.३५ ( ३ ) ऋ ० ८.४५.२२

पृष्ठ 676

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 676 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५२८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३ ९.६ अष्टमपञ्चिकायां ( भक्षणीय ) नहीं होता ॥ सा ० भा०- -'यो ह वाव ' यः खलु ' सोमपीथः ' सोमस्य पानविशेषः ‘ सुरायां ’ सुराद्रव्ये प्रविष्टोऽस्ति । ' एतेन ' सोमपानविशेषेण सहैव पूर्वोक्तेन्द्राभिषेकविधानेनाभि-षिक्तस्य क्षत्त्रियस्य द्रव्यविशेषो भक्षितो भवति । न तु सुरा भक्षिता भवति । सोऽयं मन्त्रद्वयस्य महिमा ' । पानादूर्ध्वमभिमन्त्रणं विधत्ते— ( सुरापानादूर्ध्वमभिमन्त्रणम् ) तां पीत्वाऽभिमन्त्रयेतापाम सोमं, शं नो भवेति ॥ ६ ॥

हिन्दी — ( पान के बाद अभिमन्त्रण का विधान कर रहे हैं - ) तां पीत्वा उसका पान करके ' अपाम सोमं ' और ' शं नो भव ' इति इन दो मन्त्रों से अभिमन्त्रयेत उसका अभिमन्त्रण करे ॥ सा ० भा ० – ‘ आपाम ' ‘ सोमम् ' इत्यृगेका ' । ' शं नो भवेति ' द्वितीया ' । ताभ्याम-भिमन्त्रयेत ॥ इदानीं दृष्टान्तेन पानं प्रशंसति-( सुरापानप्रशंसनम् ) तद्यथैवादः प्रियः पुत्रः पितरं प्रिया वा जाया पतिं, सुखं शिवमुपस्पृशत्याविस्त्रसः, एवं हैवैतेनैन्द्रेण महाभिषेकेणाभिषिक्तस्य क्षत्त्रियस्य सुरा वा सोमो वाऽन्यद्वाऽन्नाद्यं सुखं शिवमुपस्पृशत्या-विस्रसः ॥७ ॥

हिन्दी – ( अब दृष्टान्त द्वारा पान की प्रशंसा कर रहे हैं— ) तद् यथा एव तो जैसे कि अदः ' प्रियः यह प्रिय पुत्र पितरम् पिता को अथवा प्रिया वै जाया पतिम् प्रिय पत्नी -पति को शिवं सुखम् उपस्पृशति शान्ति और सुख के साथ आलिङ्गित करती है एवम् हि इसी प्रकार ही एतेन ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इस इन्द्र - सम्बन्धी महामिषेक से अभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य अभिषिक्त क्षत्रिय का सुरा वा सोमो वा अन्यद् वा अन्नाद्यम् सुरा, सोम ( १ ) ' न वा एतदयो न हिरण्यं, यंत् सीसम्; न स्त्री न पुमान्, यत् क्लीवः, न सोमो न सुरा, यत् सौत्रामणीसमृध्यै ' – इति तै ० ब्रा ० १.८.५.३ । ' सुरा सुनोतेः - इति निरु ० १.४.१ । ( २ ) ‘ आम्नायवचनाद् अहिंसा प्रतीयेत ' – इति, ' आम्नायवचनादेतत् भवति ' – इति च निरु ० १.५.१; ७.७.१ । ( ३ ) ऋ ० ८.४८.३ । ( ४ ) ऋ ० ८.४८.४ ।

पृष्ठ 677

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 677 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः सप्तमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५२ ९ अथवा अन्य अन्नाद्य अविस्रसः मृत्युपर्यन्त अर्थात् आजीवन शिवं सुखम् उपस्पृशति कल्याण और सुख प्रदान करता है । सा ० भा ० — ' तत् ' तत्र पाने, अदः, लौकिकं निदर्शनमुच्यते, — यथैव प्रिय: पुत्र: शिवं सुखं यथा भवति तथा पितरमुपस्पृशति । प्रिया वा जाया च पतिं यथा स्पृशति । ‘ शिवं ' शान्तं शास्त्रनिषिद्धमार्गेण यत्सुखं, तन्नरकहेतुत्वादुग्रम् । विहितमार्गेण तु तदभा-वाच्छान्तम् । सुखस्पर्शस्यावधिराविस्रस इत्यनेनोच्यते । ' आविस्रसः ' आ अविस्रंसनाद् देहपातपर्यन्तमित्यर्थः । यथा स्पर्शद्वयं दृष्टसुखहेतुः । ' एवं ' ' हैव ' अनेनैव प्रकारेण पूर्वोक्तै-न्द्रमहाभिषेकविधिनाऽभिषिक्तस्य क्षत्रियस्य सुरा वा सोमो वाऽन्यान्यन्नद्रव्याणि वा देह-पातपर्यन्तं शान्तसुखस्पर्शप्रदानि ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये अष्टमपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये ( एकोनचत्वारिंशाध्याये ) षष्ठः खण्डः ॥६ ॥ ( २० ) ( २७७ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के उनतालीसवें अध्याय के षष्ठ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ सप्तमः खण्डः सा ० भा ० – उक्तं महाभिषेकं चिरंतनशिष्टाचारोदाहरणेन प्रशंसति— ( उदाहरणद्वारा महाभिषेकप्रशंसनम् ) ( तत्र जनमेजयस्योदाहरणम् ) एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण तुरः कावषेयो जनमेजयं पारि-क्षितमभिषिषेच; तस्मादु जनमेजयः पारिक्षितः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे ॥ १ ॥

हिन्दी – ( इस महाभिषेक की चिरन्तन शिष्टाचार के उदाहरण द्वारा प्रशंसा कर रहे हैं, उनमें जनमेजय का उदाहरण ) एतेन ह वै ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इस ( पूर्वोक्त ) इन्द्र के महाभिषेक से ही कावषेयः तुरः कवष ( ऋषि ) के पुत्र तुर ने पारिक्षितं जनमेजयम् • परीक्षित ( राजा ) के पुत्र जनमेजय को अभिषिषेच अभिषिञ्चित किया । तस्माद् उससे ही पारिक्षितः जनमेजयः परीक्षितपुत्र जनमेजय ने सर्वतः समन्तं पृथिवीं जयन् सभी ओर से समस्त पृथिवी को जीतते हुए परीयाय सभी दिशाओं में विचरण किया और मेध्येन अश्वेन ईजे यजनीय अश्व से याग किया ( = अश्वमेध याग किया ) ॥

पृष्ठ 678

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 678 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५३०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३ ९.७ अष्टमपञ्चिकायां सा ० भा ० — कवषस्य पुत्रः, तुरनामको महर्षिः परिक्षितपुत्रं जनमेजयम्, उक्त-विधानेनाभिषेच । तस्मादेव कारणाज्जनमेजयः ' सर्वत: ' सर्वासु दिक्षु पृथिवीं ‘ समन्तम् ’ अन्तेन समुद्रतीरेण संयुक्तं यथा भवति तथा ' जयन् ' विजयं प्राप्नुवन् ' परीयाय ' परितश्चचार । अभिषेकमाहात्म्येनैव दिग्विजयं कृतवानित्यर्थः । अभिषेकप्रसादादेव ' मेध्येन ' याग-योग्येनाश्वेन च ' ईजे ' इष्टवान् । अश्वमेधं कृतवानित्यर्थः ॥ अस्मिन्नर्थे कांचिद् गाथामुदाहरति—. तदेषाऽभि यज्ञगाथा गीयते ॥ २ ॥

हिन्दी— ( उक्त कथन के लिए किसी गाथा का उदाहरण दे रहे हैं - ) तद् एषा अभिगाथा गीयते इस विषय में यह अभिगाथा कही गयी है — - ॥ सा ० भा ० – ' तत् ' तस्मिञ्जनमेजयवृत्तान्ते ' एषा ' वक्ष्यमाणा ' गाथा ’ यज्ञविषया गीतिर्वैदिकैरभितो गीयते ॥ तां गाथां दर्शयति—

आसन्दीवति धान्यादं रुक्मिणं हरितस्रजम् ।

अश्वं बबन्ध सारङ्गं देवेभ्यो जनमेजय इति ॥ ३ ॥

हिन्दी— ( गाथा को दिखला रहे हैं - ) आसन्दीवति आसन्दीवान् ( नामक स्थान ) पर जनमेजयः जनमेजय ने धान्यादम् धान्य ( अन्न ) वाले, रुक्मिणम् ललाटगत श्वेत चिह्न से युक्त, हरितत्रजम् हरित वर्ण वाली माला के समान शरीर से सम्पन्न और सारङ्गम् याग के योग्य अश्वम् अश्व को देवेभ्यः देवताओं को देने के लिए ( अश्वमेध के लिए ) बबन्ध बाँधा था ॥ सा ० भा०- - आसन्दीवानिति देशविशेषस्य नामधेयम् । तस्मिन् देशे जनमेजयो ‘ देवेभ्यो ’ देवार्थं यागयोग्यमश्वं बबन्ध । कीदृशमश्चं? ' धान्यादं ' धान्यमेवात्ति । रुक्मिणम् रुक्मशब्देन ललाटगतं श्वेतलाञ्छनमुपलष्यते । तद्युक्तम् — हरितवर्णा स्रग्यस्यासौ ' हरित-स्रक् ' । पुष्पमालेव वर्णो देहं व्याप्य वर्तत इत्यर्थः । सारं कर्मसु श्रेष्ठं यागं गच्छतीति ‘ सारङ्गः ’ । ‘ इति ’ अनया गाथया जनमेजयस्याभिषेकमहिमोदाहृतः ॥ जनमेजयवच्छार्यातनामकं राजानमुदाहरति— ( शार्यातस्य निदर्शनम् ) एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण च्यवनो भार्गवः शार्यातं मानव-मभिषिषेच; तस्मादु शार्यातो मानवः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे देवानां हापि सत्रे गृहपतिरास ॥४ ॥

हिन्दी— ( शार्यात नामक राजा का उदाहरण दे रहे हैं— ) एतेन ह वै ऐन्द्रेण

पृष्ठ 679

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 679 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुर्थोऽध्यायः सप्तमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५३१ महाभिषेकेण इसी इन्द्र के महाभिषेक से ही च्यवनः भार्गवः भृगु ऋषि के पुत्र च्यवन ने शार्यातं मानवम् मनु के पुत्र शार्यात् ( नामक क्षत्रिय ) को अभिषिषेच अभिषिक्त किया । तस्मादु उस ( अभिषेक ) से ही शार्यातः मानवः मनुपुत्र शार्यात ने सर्वतः समन्तं पृथिवीं जयन् सभी दिशाओं से समस्त पृथिवी को जीतते हुए परीयाय चारो ओर विचरण किया और अश्वेन च मेध्येन ईजे यजनीय अश्व से याग किया । तत्पश्चात् देवानां सत्रे देवताओं के भी याग में गृहपतिः आस गृहपति हुए ॥ सा ० भा ० — भृगोः पुत्रः, च्यवननामको महर्षिः मनुवंशोत्पन्नं शार्यातनामकं राजानम-भिषिषेच । तस्मात्फलं पूर्ववत् । किञ्च देवानां सम्बन्धिनि सत्रेऽपि शार्याति गृहपतिरभूत् ॥ शतानीकनामकं राजानमुदाहरति ---( शतानीकस्य निदर्शनम् ) एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण सोमशुष्मा वाजरत्नायनः शतानीकं सात्राजितमभिषिषेच; तस्मादु शतानीकः सात्राजितः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे ॥ ५ ॥

हिन्दी - ( शतानीक नामक राजा का उदाहरण दे रहे हैं - ) एतेन ह वै ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इस पूर्वोक्त इन्द्र सम्बन्धी महाभिषेक से ही वाजरत्नायनः सोमशुष्मा वाजरत्न के पौत्र सोमशुष्मा ने सात्राजितं शतानीकम् सत्राजित के पुत्र शतानीक ( नामक क्षत्रिय ) को अभिषिषेच अभिषिञ्चित किया । तस्मादु उस ( अभिषेक ) से सात्राजितः शतानीकः सत्राजित के पुत्र शतानीक ने सर्वतः समन्तं पृथिवीं जयन् चारों दिशाओं से सम्पूर्ण पृथिवी को जीतते हुए परीयाय चारो ओर विचरण किया और अश्वेन मेध्येन अश्वमेध से ईजे याग किया था ॥ सा ० भा ० - – सोमशुष्मनामकः कश्चिन्महर्षिः । स च वाजरत्नस्य पौत्रः तथाविधो मुनिः सत्राजितः पुत्रं शतानीकनामकं क्षत्त्रियमभिषिषेच शेषं पूर्ववत् ॥ आम्बाष्ठ्यनामानं राजानमुदाहरति— ( आम्बाष्ठ्यनिदर्शनम् ) एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण पर्वतनारदावाम्बाष्ठ्यमभिषिषि-चतुस्तस्माद्वाम्बाष्ठ्यः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे ॥६ ॥

हिन्दी— ( अब आम्बाष्ठ्य नामक राजा का उदाहरण दे रहे हैं - ) एतेन ह वै ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इसी इन्द्र - सम्बन्धी महाभिषेक से ही पर्वतनारदौ पर्वत और नारद ने आम्बाष्ठ्यम् आम्बाष्ठ्य ( नामक क्षत्रिय ) को अभिषिषिचतुः अभिषिक्त किया । तस्मात्

पृष्ठ 680

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 680 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५३२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ३ ९.७ अष्टमपञ्चिकायां उस ( अभिषेक ) से आम्बाष्ठ्यः आम्बाष्ठ्य ने सर्वतः समन्तं पृथिवीं जयन् सभी दिशाओं से सम्पूर्ण पृथिवी को जीतते हुए परीयाय चारों ओर विचरण किया और अश्वेन च मेध्वेन ईजे यजनीय अश्व से याग किया था ॥ युधांश्रौष्टिनामकमुग्रसेनस्य पुत्रं राजानमुदाहरति— ( युधां श्रौष्टिनिदर्शनम् ) एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण पर्वतनारदौ युधां श्रौष्टिमौग्रसैन्य-मभिषिषिचतुस्तस्मादु युधां श्रीष्टिराग्रसैन्यः समन्तं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाश्वेन च मेध्येनेजे ॥७ ॥

हिन्दी – ( उग्रसेन के पुत्र युधां श्रष्टि नामक क्षत्रिय का उदाहरण दे रहे हैं - ) एतेन ह वै ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इसी इन्द्र के महाभिषेक से ही पर्वतनारदौ पर्वत और नारद ने औग्रसैन्यं युधां श्रौष्टिम् उग्रसेन के पुत्र युधां श्रौष्टि ( नामक क्षत्रिय ) को अभिषिचतुः अभिषिक्त किया । तस्माद् उस ( अभिषेचन ) से औग्रसैन्यः युधां श्रौष्टिः उग्रसेन पुत्र युधांश्रौष्टि ने सर्वतः समन्तं पृथिवीं जयन् सभी दिशाओं से सम्पूर्ण पृथिवी को जीतते हुए परीयाय सभी ओर विचरण किया और अश्वेन च मेध्येन ईजे यजनीय अश्व से यजन किया || भुवनाख्यस्य पुत्रं विश्वकर्मनामकं राजानमुदाहरति— ( विश्वकर्मनिदर्शनम् ) एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण कश्यपो विश्वकर्माणं भौवनम-भिषिषेच; तस्मादु विश्वकर्मा भौवनः समन्तं सर्वतः जयन् परीया-याश्वेन च मेध्येनेजे ॥८ ॥

हिन्दी – ( भुवन के पुत्र विश्वकर्मा नामक क्षत्रिय का उदाहरण दे रहे हैं — ) एतेन ह वै ऐन्द्रेण महाभिषेकेण इसी पूर्वोक्त इन्द्र के महाभिषेक से ही कश्यपः कश्यप ऋषि ने भौवनं विश्वकर्माणाम् भुवन के पुत्र विश्वकर्मा ( नामक क्षत्रिय ) को अभिषिषेच अभिषिक्त किया । तस्मादु उस ( अभिषेक ) के कारण भौवनः विश्वकर्मा भुवन के पुत्र विश्वकर्मा ने सर्वतः समन्तं पृथिवीं जयन् चारों ओर से सम्पूर्ण पृथिवी को जीत हुए परीयाय सभी ओर विचरण किया और मेध्येन च अश्वेन ईजे यजनीय अश्व से याग किया था । भौवनाभिषेकमाहात्म्यं प्रशंसितुं पुरातनमहर्षिप्रोक्तमुदाहरणं दर्शयति— भूमिर्ह जगावित्युदाहरन्ति ॥ ९ ॥

हिन्दी – ( भुवनपुत्र विश्वकर्मा के महत्त्व की प्रशंसा के लिए पुरातन ऋषि द्वारा प्रोक्त