ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 701–710
ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 701–710
पृष्ठ 701
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः ]. सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५५३ मन्ये पुरोहिता वर्तन्ते । अतः पुरोहितानां बृहस्पत्यनुसारित्वाद् बृहस्पतिमित्यादिपदेन ·· पुरोहितविषयमेवैतद्भाक्यं मन्त्र आह ॥ चतुर्थं पादमनूद्य व्याचष्टे-वल्गयति वन्दते पूर्वभाजमित्यपचितिमेवास्मा एतदाह ॥५ ॥
हिन्दी – ( चतुर्थ पाद को कहकर उसकी व्याख्या कर रहे हैं - ) ( मन्त्र के चतुर्थ पाद ) ' वल्गूयति वन्दते पूर्वभाजम् ' अर्थात् ' सर्वप्रथम पूज्य पुरोहित को प्रणाम करता है ' इति इससे अस्मै अपचितिम् एव आह इस ( पुरोहित ) की पूजनीयता को ही कहा गया है ॥ सा ० भा ० – स राजा ‘ पूर्वभाजं ' प्रथमतो भजनयुक्तं पुरोहितं; स हि राजानं तदीय-हितविचारेण प्रथमतो भवति, तादृशं ' वल्गूयति ' राजाऽर्चयति । ' वन्दते ' नमस्करोति । ‘ एतत् ’ अनेन पादेन ‘ अस्मै ’ अस्मिन् यजमाने ' अपचितिमेव ' पूजामेव मन्त्र आह ॥. द्वितीयस्या ऋच: प्रथमं पादमनूद्य व्याचष्टे— स इत् क्षेति सुधित ओकसि स्व इति, गृहा वा ओकः स्वेष्वेव तद्गृहेषु सुहितो वसति ॥६ ॥
हिन्दी— ( द्वितीय ऋचा के प्रथम पाद को कहकर उसकी व्याख्या कर रहे हैं— ) ' स इत् क्षेति सुधित ओकसि स्व: ' अर्थात् ' जिसने ( अपने पुरोहित की पूजा किया है ) वही राजा प्रसन्न होकर अपने ही घर में निवास करता है ' इति यह ( द्वितीय ऋचा का प्रथम पाद है ) । इसमें ‘ ओकः ' शब्द गृहाः गृहों का वाचक है । तद् उससे स्वेषु एव गृहेषु ( राजा ) अपने ही घरों में सुहितः वसति अच्छी प्रकार से प्रसन्न होकर निवास करता है । सा ० भा ० – ' स इत् ' स एव राजा पूजितः पुरोहितः ' सुधित: ' सुप्रीतः ' स्वे ' स्व-कीये एव ‘ ओकसि ' गृहे ‘ क्षेति ' निवसति । ' ओकः ' शब्देनात्र ' गृहाः ' एवोच्यन्ते । ततः स्वेष्वेव गृहेषु सुप्रीतो वसतीत्युक्तं भवतिः । द्वितीयं पादमनूद्य व्याचष्टे-तस्मा इळा पिन्वते विश्वदानीमित्यन्नं वा इळाऽन्नमेवास्मा एतदूर्ज-स्वच्छश्वद्भवति ॥७ ॥
हिन्दी — ( द्वितीय ऋचा के द्वितीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' तस्मा ईळा पिन्वते विश्वदानीम् अर्थात् ' उस ( पुरोहित युक्त राजा ) के लिए सर्वदा अन्नसमृद्धि वृद्धि को प्राप्त करती है ' इति यहाँ प्रयुक्त ' ईळा ' अन्नं वै ईळा ( शब्द ) अन्न का ही वाचक है । अत: अस्मै इस ( पुरोहितयुक्त राजा ) के लिए ऊर्जस्वद् अन्नम् रस से ( १ ) यो ‘ बृहस्पति ' बृहस्पतितुल्यं पुरोहितं सृभृतं यथा स्यात् सम्यगवस्थाप्येति यावत् । तथा बिभर्ति पोषयति स इद्राज्ञेति पूर्वत्रान्वयः ' । - इति आन ० मु ० पाठः । ऐ.ब्रा. उ. - ४४
पृष्ठ 702
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५५४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.३ अष्टमपञ्चिकायां सम्पन्न अन्न शश्वद् भवति सर्वदा विद्यमान रहता है । सा ० भा०- -'तस्मै ' पुरोहितयुक्ताय राज्ञ ' इळा ' अन्नम् । ' विश्वदानीं ' सर्वस्मिन्नपि काल इदानीं तदानीमित्यादिवदवगन्तव्यम् ' । ' पिन्वते ' वर्धते । अन्नसमृद्धिर्भवति । अस्मिन् पादे ‘ इळा ' शब्देनान्नमेवोच्यते । ' एतत् ' अन्नम् ' अस्मै ' अस्मिन् राजनि ' ऊर्जस्वत् ' क्षीरा-दिरसोपेतं ' शश्वत् ' सर्वदा तिष्ठति ॥ तृतीयं पादमनूद्य व्याचष्टे— तस्मै विशः स्वयमेवाऽऽनमन्त इति राष्ट्राणि वै विशो राष्ट्राण्येवैनं तत्स्वयमुपनमन्ति ॥ ८ ॥
हिन्दी— ( द्वितीय ऋचा के तृतीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ तस्मै विशः स्वयमेवाऽऽनमन्ते ' अर्थात् ' उस ( पुरोहितयुक्त राजा ) के लिए प्रजाएँ स्वयं ही सभी ओर से नमन करती हैं ' इति यहाँ राष्ट्राणि वै विशः प्रजाएँ राष्ट्ररूप हैं । अंत: राष्ट्राणि एव सम्पूर्ण राष्ट्ररूप ही एनम् इस ( राजा ) के प्रति स्वयम् उपनमन्ति स्वयं उपनमित रहती हैं ॥ 4 सा ० भा ० - ' तस्मै ' पुरोहितयुक्ताय राज्ञे ' विशः ' प्रजाः ' स्वयमेव ' तदीयप्रयत्न-निरपेक्षा एव ‘ आनमन्ते ’ आनतिं प्राप्ता भवन्ति । अस्मिन् पादे ' विट् ' शब्देन ' राष्ट्राण्येव ' प्रजोपेता देशा एव विवक्षिताः । तादृशानि राष्ट्राण्येव ' एनं ' पुरोहितयुक्तं क्षत्त्रियं स्वयमेव प्राप्नुवन्ति ॥ चतुर्थं पादमनूद्य व्याचष्टे— . यस्मिन् ब्रह्मा राजनि पूर्व एतीति, पुरोहितमेवैतदाह ॥९ ॥
हिन्दी— ( द्वितीय ऋचा के चतुर्थ पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ यस्मिन् ब्रह्मा राजनि पूर्व एति ' अर्थात् ' जिस राजा के प्रति ब्रह्मा ब्राह्मण ( पुरोहित ) पूर्व एति ( हित का उपदेश करते हुए ) सर्वप्रथम आता है ' इति एतत् यहाँ यह पुरोहितमेव पुरोहित के विषय में भी कहा गया है ॥ सा ० भा ० — ‘ यस्मिन् ’ राजनि ' ब्रह्मा ' ब्राह्मणो हितमुपदिशन् ‘ पूर्वं एति ' प्रथमतो गच्छति, स इत् क्षेतीति पूर्वत्रान्वयः । अनेन पादेन पूर्वं एतीत्येव पुरोहितमेव मन्त्रा ब्रूते ॥ तृतीयस्या ऋचः प्रथमं पादमनूद्य व्याचष्टे— अप्रतीतो जयति स धनानीति, राष्ट्राणि वै धनानि तान्यप्रतीतो जयति ॥१० ॥
( १ ) अथर्व ० प्राति ० ४.२३ । ' विश्वदानीं सर्वदा - इति निरु ० ११.४.१० ।
पृष्ठ 703
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्ड: ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् -: १५५५ हिन्दी – ( ( तृतीय ऋचा के प्रथम पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ अप्रतीतो जयति स धनानि ' अर्थात् ' यह ( पुरोहित से युक्त राजा ) शत्रु से विहीन होकर धनों को जीतता है ' इति यहाँ राष्ट्राणि वै धनानि राष्ट्र ही धन रूप है अतः तानि उस ( अन्नरूप राष्ट्र ) को अप्रतीतः जयति शत्रुविहीन होकर जीतता है ॥ सा ० भा ० - अयं पुरोहितयुक्तो राजा ' अप्रतीतः ' प्रतिकूलैः शत्रुभिरितः प्राप्तः ` प्रतीतः तद्विपरीतो ‘ अप्रतीतः ' शत्रुप्राप्तिरहित एव भूत्वा धनोपेतानि राष्ट्राणि सम्यक् ‘ जयति ' । अस्मिन् पादे ‘ ' धन ' शब्देन राष्ट्राण्येव विवक्षितानि । तानि स्वयं प्रतिपक्षरहित एव जयति ॥ द्वितीयं पादमनूद्य व्याचष्टे— प्रतिजन्यान्युत या सजन्येति, सपत्ना वै द्विषन्तो भ्रातृव्या जन्यानि तानप्रतीजो जयति ॥ ११ ॥
हिन्दी— ( द्वितीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं — ) ' प्रतिजन्यान्युत या संजन्या’अर्थात् ‘ स्वयं शत्रु - विहीन होकर शत्रुओं को सेना - सहित जीतता है ' इति यहाँ जन्यानि सपना वै द्विषन्तः भ्रातृव्याः जन्यानि का अर्थ है - सपत्न अर्थात् द्वेष करने वाले शत्रु । तान् अप्रतीतः जयति उन ( शत्रुओं ) के विपक्षरहित होकर ( राजा ) जीतता है ॥ सा ० भा०– ' जन्यानि ' ‘ शत्रून् ' अप्रतीत: ' स्वयमप्रतिपक्षो जयतीत्यनुवर्तते । किञ्च ' या ' सेना ' सजन्या ' शत्रुसहिता, तामपि जयतिं । अस्मिन् पादे ' जन्य ' शब्देन ' सपत्ना ' अभिधीयन्ते । तस्य व्याख्यानं ' द्विषन्तो वै भ्रातृव्याः ' इति । ' तान् ' भ्रातृव्यान् प्रतिपक्ष-रहितो जयति ॥ तृतीय पादमनूद्य व्याचष्टे— अवस्यवे यो वरिवः कृणोतीति यदाहावसीयसे योऽवसीयः करोती-त्येव तदाह ॥ १२ ॥
हिन्दी – ( तृतीय पाद को कहकर उसकी व्याख्या कर रहे हैं - ) ' अवस्यवे यो वरिवः कृणोति ’ अर्थात् ‘ जो ( राजा ) धन - विहीन ( पुरोहित ) को धन से सम्पन्न करता है ' मन्त्र में ‘ अवसीयंसे ' यदाह यह जो कहा गया है तो य; अवसीयः करोति वह जो ( राजा ) धन - विहीन ( पुरोहित ) को धन से सम्पन्न करता है, इति एव तदाह इसी बात को यहाँ कहा गया है.॥: साभा– ‘ अवस्यवे ’ वसुरहिताय ब्राह्मणाय पुरोहिताय ‘ यः ’ राजा ‘ वरिवः ’ ' कृणोति ' परिचर्यां करोति ‘ इति ' मन्त्रो यदाह, तत्र ' अवसीयसे ' अत्यन्तदरिद्राय धनरहिताय ‘ यः ’ राजा ‘ अवसीयः ’ अतिशयेन धनिकत्वं करोति ' इति ' अनेनैव प्रकारेण मन्त्रो ब्रूते ॥
पृष्ठ 704
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५५६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.४ अष्टमपञ्चिकायां चतुर्थं पादमनूद्य व्याचष्टे— ब्रह्मणे राजा तमवन्ति देवा इति; पुरोहितमेवैतदभिवदति ॥ १३ ॥
हिन्दी – ( तृतीय ऋचा के चतुर्थ पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे .. हैं — ) ' ब्रह्मणे राजा तमवन्ति देवाः ' अर्थात् ' उस ब्राह्मण के लिए जो राजा ( सेवा करता है ) तम् उस ( राजा ) की देवा: अवन्ति देवता लोग रक्षा करते हैं ' इति पुरोहितम् एव अभिवदति यह ( ब्रह्मणे शब्द ) पुरोहित को ही लक्षित करके कहा गया है ॥ सा ० भा०– ' ब्रह्मणे ' ब्राह्मणाय पूर्वोक्तेनावस्यव इति चतुर्थ्यन्तेनान्वेति । तथा राजेति पदं य इत्यनेनान्वेति । ' तं ' तादृशं पुरोहितपूजकं राजानं देवाः ' अवन्ति ' पाल-यन्ति । ‘ एतद् ' एतेन ब्रह्मण इति पदेन पुरोहितमेव मन्त्रोऽभिवदति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( चत्वारिंशाध्याये ) तृतीयः खण्डः || ३ || ( २६ ) ( २८३ ) ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चालीसवें अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ चतुर्थः खण्डः ' सा ० भा ० – अथ पौरोहित्यस्य योग्यायोग्यौ ब्राह्मणौ विविनक्ति— ( पौरोहितस्य योग्यायोग्ययोः ब्राह्मणयोर्निरूपणम् ) यो ह वै त्रीन् पुरोहितांस्त्रीन् पुरोधातॄन् वेद, स ब्राह्मणः पुरोहितः, स वदेत पुरोधाया; अग्निर्वाव पुरोहितः, पृथिवी पुरोधाता, वायुर्वाव पुरोहितोऽन्तरिक्षं पुरोषाताऽऽदित्यो वाव पुरोहितो, द्यौः पुरोधातैष ह वै पुरोहितो य एवं वेदाथ स तिरोहितो य एवं न वेदं ॥ १ ॥
हिन्दी - ( अब पुरोहित के योग्य और अयोग्य ब्राह्मण का विवेचन कर रहे हैं— ) यो ह जो ( ब्राह्मण ) त्रीन् पुरोहितान् तीन प्रकार के पुरोहितों और त्रीन् पुरोधातृन् तीन प्रकार के. पुरोहित रखने वाले ( राजा ) को वेद जानता है, सः ब्राह्मणः पुरोहितः वहीं ब्राह्मण पुरोहित बनाने के योग्य होता है । सः पुरोधायै वदेत वह ( पुरोहित ) पुरोधा के लिए ( इस मन्त्र को ) कहे ( जप करे ) — अग्निः वाव पुरोहितः अग्नि ही पुरोहित है और पृथिवी पुरोधाता पृथिवी पुरोहित को रखने वाली है, वायुः वाव पुरोहितः वायु ही पुरोहित है और अन्तरिक्षं पुरोधाता अन्तरिक्ष पुरोहित को रखने वाला है तथा आदित्यः
पृष्ठ 705
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५५७ वाव पुरोहितः आदित्य ही पुरोहित है और द्यौ पुरोधाता द्युलोक पुरोहित को रखने वाला है । यः एवं वेद जो ( ब्राह्मण ) इस प्रकार ( मन्त्र के तथ्य को ) जानता है, एषः ह वै पुरोहितः वह ही पुरोहित बनाने योग्य है तथा यः एवं न वेद जो ( ब्राह्मण ) इस प्रकार ( मन्त्र के तथ्य को ) नहीं जानता,, सः तिरोहितः वह ( पौरोहित्य कर्म में ) अन्तर्हित ( अयोग्य ) है । सा ० भा ० - राज्ञा स्वाहितोपदेशार्थं स्वस्य पुरोहितोऽवस्थापितः । तस्य पुरोहि-तस्य योऽयमवस्थापयिता राजा, स ' पुरोधाता ' । देवतासु मध्ये त्रयः पुरोहिताः सन्ति ॥ ये च त्रयः पुरोधातारः तानुभयविधान् यो ' वेद ' तत्प्रतिपादकं मन्त्रं सर्वदाऽसंधत्त इत्यर्थः । ‘ सः ’ तादृशो ब्राह्मणः ‘ पुरोहितः ' पुरोहितो भवितुं योग्य: । ' सः ' च ब्राह्मणः ' पुरोधायै ' पौरोहित्यार्थम् ‘ अग्निः ' इत्यादिमन्त्रं ' वदेत् ' जपेत् । अग्निवाय्वादित्याः पुरोहितरूपाः पृथिव्यन्तरिक्षद्युलोकाः पुरोधातृरूपा इति मन्त्रार्थ: । ' यः ' पुमान् ' एवं वेद ' मन्त्रार्थमनु-संधत्ते, ‘ एषः ' एव योग्यः पुरोहितः । ' अथ ' तद्वैलक्षण्येन ' य: ' पुमान् ' एवं न वेद ', स: ' तिरोहितः ' पौरोहित्यादन्तर्हितः तदयोग्य इत्यर्थः ॥ योग्यं पुरोहितं प्रशंसति— ( योग्यपुरोहितप्रशंसनम् ) तस्य राजा मित्रं भवति द्विषन्तमपबाधते, यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः ॥ २ ॥
हिन्दी— ( योग्य पुरोहित की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यस्य जिस ( राजा ) का एवं विद्वान् ब्राह्मणः इस प्रकार ( तीन प्रकार के पुरोहितों और तीन प्रकार के पुरोधाओं को ) जानने वाला ब्राह्मण राष्ट्रगोपः पुरोहितः राष्ट्र का रक्षक ( योग्य ) पुरोहित होता है तस्य उस ( राजा ) का राजा मित्रं भवति ( अन्य ) राजा मित्र होता है और द्विषन्तम् द्वेष करने वाले ( शत्रु राजा ) को अपबाधत्ते ( वह पुरोहित - सम्पन्न राजा ) विनष्ट कर देता है ॥ सा ० भा ० — यस्य ‘ एवं ' मन्त्रादिवेदित्वादिगुणयुक्तः पुरोहितो भवेत्, ' तस्य ' राज्ञो देशान्तरवर्ती ‘ राजा ’ ‘ मित्रं ’ बन्धुर्भवति । तथा ' द्विषन्तम् ' अन्यं राजानं पुरोहितयुक्तो राजा ' अपबाधते ' विनाशयति ॥ पुनरपि द्वेधा प्रशंसति— क्षत्त्रेण क्षत्त्रं जयति, बलेन बलमश्नुते; यस्यैवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितस्तस्मै विशः सञ्जानते, संमुखा एकमनसो, यस्येवं विद्वान् ब्राह्मणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः ॥ ३ ॥
हिन्दी — ( पुनः दो प्रकार से प्रशंसा कर रहे हैं - ) ( i ) यस्य जिस ( राजा ) का एवं
पृष्ठ 706
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५५८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.४ अष्टमपञ्चिकायां विद्वान् ब्राह्मणः इस प्रकार जानने वाला ब्राह्मण राष्ट्रगोपः पुरोहितः राष्ट्ररक्षक पुरोहित होता है, ( वह पुरोहित - सम्पन्न राजा ) क्षत्रेण क्षत्रं जयति ( अपने ) क्षत्रियत्व से ( शत्रु राजा के ) क्षत्रियत्व को जीत लेता है और बलेन बलम् अश्नुते बल ( सेना ) से बल ( सेना ) को प्राप्त कर लेता है ( अथवा पराभूत कर देता है ) । ( ii ) यस्य एवं विद्वान् ब्राह्मणः जिस ( राजा ) का इस प्रकार जानने वाला ब्राह्मण राष्ट्रगोपः पुरोहितः राष्ट्ररक्षक पुरोहित होता है तस्मै विशः संजानते इस ( राजा ) के लिए प्रजाएँ एकमत हो जाती है और
संमुखाः एकमनसः परस्पर एकमत हुई ( प्रजाएँ ) राजा के सम्मुख रहती हैं ।
सा ० भा ० – पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥
अथ राज्ञः पुरोहितवरणमन्त्रमाह-( पुरोहितस्य वरणमन्त्रः ) भूर्भुवः स्वरोममोऽहमस्मि, स त्वं; स त्वमस्यमोऽहं; द्यौरहं पृथिवी त्वं; सामाहमृक्त्वं; तावेह संवहावहै पुराण्यस्मान् महाभयात् तनूरसि तन्वं मे पाहि ॥४ ॥
हिन्दी – ( पुरोहितवरण में राजा द्वारा पठनीय मन्त्र को कह रहे हैं - ) ' भूर्भुवः सुव: ओम् ' ( के उच्चारण के साथ ) अमोऽहमस्मि सः त्वम् मैं द्युलोक हूँ और तुम भूलोक हो, सः त्वमसि अमोऽहम् तुम द्युलोक हो और मैं पृथिवीलोक हूँ, द्यौ अहं पृथिवी त्वम् मैं द्युलोक हूँ और तुम पृथिवी लोक हो, साम अहम् ऋक् त्वम् मैं सामरूप हूँ और तुम ऋग्रूप हो । तौ इह हम दोनों यहाँ ( राष्ट्र में ) पुराणि ग्रामों का संवहाव है सम्यग्रूप से निर्वाह करे । तनूः असि तुम ( मेरे ) शरीर हो अतः मे तन्वम् मेरे शरीर की अस्माद् महाभयात् इस ( ऐहिक और पारलौकिक ) महाभय से पाहि रक्षा करो ॥ सा ० भा ० – ‘ भूर्भुवः स्वः ' इति शब्दैर्लोकत्रयाभिमानिन्यो देवता उच्यन्ते । प्रणवेन परमात्मा । एते सर्वेऽनुगृह्णान्त्वित्यभिप्रायः । पुरोहितः ' अहम् ' ' अम: ' द्युलोकरूपोऽस्मि, त्वं तु ' सः ' भूर्लोकरूपोऽसि । पुनरपि ' सत्वमसि, अमोहम् ' इत्याभिधानं दार्यार्थम् । तस्यैव व्याख्यानं ‘ द्यौरहं ’ ‘ पृथिवी त्वम् ' इति । तथा सामस्वरूपोऽहम् - ऋक्स्वरूपस्त्वम् असि, तौ उभावावाम् ‘ इह ं राष्ट्रे, ‘ आ ' समन्तात्, ' पुराणि ' तदुपलक्षितग्रामांश्च ‘ संवहावहै ' सम्य-ग्वहनं पुरादिविर्वाहं करवावहै । त्वं मम ' तनुः ' शरीरमसि । अतो मदीयां ' तन्वं ' शरीरम् ' अस्मात् ' ऐहिकात्, आमुष्मिकाश्च ' महाभयात् ' ' पाहि ' रक्ष ॥ अनेन मन्त्रेण राज्ञा कृतो यः पुरोहितः, तस्य राजदत्तविष्टराभिमन्त्रणमाह— ( पुरोहितद्वारा राजदत्तविष्टराभिमन्त्रणम् ) या ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वी शतविचक्षणाः ।
पृष्ठ 707
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५५ ९ ता मह्यमस्मिन्नासनेऽच्छिद्रं शर्म यच्छत ' ॥ ५ ॥
हिन्दी – ( इस पूर्वोक्त मन्त्र से नियुक्त पुरोहित के लिए राजा द्वारा दिये गये विष्टर के अभिमन्त्रण के मन्त्र को कह रहे हैं - ) याः ओषधीः सोमराज्ञी जो ओषधीयाँ सोम राजा से सम्बन्धित हैं अर्थात् जिनके राजा सोम हैं, तथा बह्वीः बहुत जातियों वाली और शतविचक्षणाः सैकड़ों शाखाओं वाली हैं ताः वे ( औषधियाँ ) मह्यम् मुझ ( पुरोहित ) के लिए अस्मिन् आसने इस ( तृणादि से निर्मित कटादिरूप ) आसन पर अछिद्रं शर्म यच्छत छिद्र ( दुःख ) से रहित सुख को देवें ॥ सा ० भा ० – सोमो राजा यासामोषधीनां ताः ' सोमराज्ञ्यः ' । ' बह्व्योः ' बहुजा-तीयाः । ‘ शतविचक्षणाः ’ शतशाखाभिन्नाः । तादृश्य ओषधयो याः सन्ति, तास्तथाविधा हे ओषधयो ‘ अस्मिन्नासने ' ’ तृणादिनिर्मिते कटादिरूपे ' मह्यं ' पुरोहिताय च्छिद्ररहितं शर्म ' . दुःखस्पर्शरहितं सुखं ' यच्छत ' दत्त ॥ अभिमन्त्रिते विष्टर उपवेशनमाह-( विष्टरोपवेशनम् )
या ओषधीः सोमराज्ञीर्विष्ठिताः पृथिवीमनु ।
ता मह्यमस्मिन्नासनेऽच्छिद्रं शर्म यच्छत ' ॥ ६ ॥
हिन्दी— ( अभिमन्त्रित आसन पर पुरोहित के बैठने के मन्त्र को कह रहे हैं— ) याः ओषधीः सोमराज्ञीः जो ओषधियाँ सोम राजा वाली हैं और पृथिवीम् अनु विष्ठितः पृथिवी पर विशिष्ट रूप से स्थित हैं, ताः वे ( ओषधियाँ ) मह्यम् मुझ ( पुरोहित ) के लिए अस्मिन् आसने इस आसन पर अछिद्रं शर्म यच्छत दुःखविहीन सुख को देवें ॥ सा ० भा ० – वंशदलादिनिर्मितविष्टरगताः ' ओषधयः ' पृथिवीमनु ' विष्ठिताः ' वि-शेषेण स्थापिताः । ता मह्यमित्यादि पूर्ववत् ॥ पुरोहितस्य पाद्यार्थं समानीतानामपामभिमन्त्रणमन्त्रं दर्शयति— ( पुरोहितद्वारा दत्तपाद्याभिमन्त्रणम् ) अस्मिन् राष्ट्रे श्रियमावेशयाम्यतो देवीः प्रतिपश्याम्यापः ॥७ ॥
हिन्दी - ( पुरोहित के पाद्य के लिए लाये गये जल के अभिमन्त्रण मन्त्र को कह रहे ) हे जल! अस्मिन् राष्ट्रे इस राष्ट्र में श्रियम् आवेशयामि मैं ( पुरोहित ) ऐश्वर्य-( १ ) ऋ ० १०.९ ७.१८ । म ० ब्रा ० २.८.३ । गोभि ० गृह्य ० ४.०.४ । ( २ ) ऋ ० १०.९ ७.१ ९ । वा ० स ० १२.९ ३ ( एतत्पूर्वा ऋगपि ९ २ तत्र ) । म ० ब्रा ० २.८.४ । गोभि ० गृह्य ० ४.१०.५ । ( ३ ) म ० ब्रा ० २.८.५, ६ । गो ० गृह्य ० ४.१०.७,८ ।
पृष्ठ 708
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५६०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.४ अष्टमपञ्चिकायां सम्पत्ति को सम्पादित कर रहा हूँ अंतः देवीः आपः हे दिव्य जल! प्रतिपश्यामि ( तुम्हारी - ओर ) मैं देख रहा हूँ | सा ० भा ० - हे आपः पुरोहितोऽहमस्मिन् राष्ट्रे ' श्रियमावेशयामि ' धनादिसम्पदं सम्पादयामि । अतः कारणाद् ' देवी: ' द्योतनात्मिका युष्मान् प्रतिपश्यामि ॥ ताभिरद्भिः पुरोहितस्य पादप्रक्षालनमन्त्रमाह— ( पांदप्रक्षालनम् ) दक्षिणं पादमवनेनिजेऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं दधामि । सव्यं पादम-वनेनिजेऽस्मिन् राष्ट्र इन्द्रियं वर्धयामि । पूर्वमन्यमपरमन्यं पादाव-वनेनिजे । देवा राष्ट्रस्य गुप्त्या अभयस्यावरुद्ध्यै ॥८ ॥
हिन्दी - ( उस जल के द्वारा पुरोहित के पादप्रक्षालनार्थ मन्त्र को कह रहे हैं - ) दक्षिणं पादम् अवनेनिजे दाहिने पैर मैं प्रक्षालित कर रहा हूँ और इससे अस्मिन् राष्ट्रे इस राष्ट्र में इन्द्रियं दधामि इन्द्रिय ( के हेतुभूत धन ) सव्यं पादम् अवनेनिजे बायें पैर को प्रक्षालित कर रहा में इन्द्रियं वर्धयामि इन्द्रिय - शक्ति ( धन ) को बढ़ा रहा गुप्त्यै राष्ट्र की रक्षा के लिए और अभयस्य अवरुध्यै मन्यम् पहले अन्य ( दाहिने पैर ) को अपरमन्यम् बाद में मैं धो रहा हूँ ॥... सा ० भा०- मदीयं दक्षिणं पादम् ' अवनेनिजे ' शक्ति को प्रतिष्ठित कर रहा हूँ, हूँ, इससे अस्मिन् रांष्ट्रे इस राष्ट्र हूँ । देवाः हे देवताओ! राष्ट्रस्य अभय की प्राप्ति के लिए पूर्व-अन्य ( बायें पैर ) को अवनेनिजे प्रक्षालयामि । तेनास्मिन् राष्ट्रे प्राणिनामिन्द्रियपाटवहेतुं धनं सम्पादयामि । वामपादप्रक्षालनेन च तद् वर्धयामि । ' पूर्वं ' प्रथमम् ‘ अन्यं ’ दक्षिणं पादं शोधयित्वा ' अपरं ' पश्चाद् ' अन्यं ' वामं पादं शोधयामि । हे देवाः, एवंभूतौ पादौ प्रक्षालयामि । तच्च राष्ट्रस्य ' गुप्त्यै ' रक्षार्थम् ' अभयस्य ' चौरादि-भयराहित्यस्य ‘ अवरुद्ध्यै ’ सम्पादनाय भवति ॥ पादप्रक्षालनावशिष्टानामपामभिमन्त्रणमाह-आपः पादावनेजनीर्द्विषन्तं निर्दहन्तु मे ॥ ९ ॥
हिन्दी — ( पादप्रक्षालन से अवशिष्ट जल के अभिमन्त्रण को कह रहे हैं— ) पादा-वनेजनीः आपः पाद - प्रक्षालन से पादशुद्धिकारणभूत जल मे द्विषन्तं निर्दहन्तु मुझसे द्वेष करने वाले ( शत्रु ) को पूर्णरूपेण जला देवें ॥ सां ० भा ० — ‘ पादवनेजनीः ’ पादशुद्धिकारणभूता इमा आपो ' मे ' मदीयं ' द्विषन्त ' शत्रुं निःशेषेण दहन्तु ॥ ( १ ) म ० ब्रा ० २.८.७,८ । गोभि ० गृह्य ० ४.१०.९, १० ।
पृष्ठ 709
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५६१ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( चत्वारिंशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ ( २७ ) ( २८४ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चालीसवें अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ पश्चमः खण्डः सा ० भा ० — अथोक्तपुरोहितसहितस्य शत्रुक्षयार्थं कञ्चित्प्रयोगमाह— ( ब्रह्मपरिमरप्रयोगकथनम् ) अथातो ब्रह्मणः परिमरो, यो ह वै ब्रह्मणः परिमरं वेद, पर्येनं • द्विषन्तो भ्रातृव्याः परि सपत्ना म्रियन्ते ॥ १ ॥
हिन्दी - ( शत्रु के विनाश के लिए चयनित पुरोहित द्वारा सम्पाद्यमान ब्रह्म - परिमर नामक कर्म - विशेष के प्रयोग को कह रहे हैं - ) अथातः अब यहाँ से ब्रह्मणः परिमरः ब्रह्म - परिमर ( नामक कर्म - विशेष को कहा जा रहा है ) 1 । यो ह वै ब्रह्मणः परिमरं वेद जो ब्रह्म ( वायु ) के परिमर ( मरण प्रकार ) को जानता है, एनं परि इस ( जानने वाले ) के चारो ओर विद्यमान द्विषन्तः भ्रातृव्याः द्वेष करने वाले शत्रु और परि सपत्ना: चारो ओर विद्यमान जातिगत शत्रु म्रियन्ते मर जाते हैं । सा ० भा ० – ' अथ ' पौरोहित्यविधानानन्तरम्, यतः पुरोहितेन सम्पाद्यः शत्रु-क्षयोऽपेक्षितः ‘ अतः ' कारणाद् ब्रह्मणः ' परिमरः ' एतन्नामकः कर्मविशेषः, अभिधीयत इति · शेषः । ब्रह्मशब्देनात्र वायुर्विवक्षितः ' । ' अयं वै ब्रह्म योऽयं प्रवते ' इति वक्ष्यमाण-त्वात् । तस्य वायोः परितो विद्युदादीनां मरणप्रकारः ' परिमर: ' इत्युच्यते ' । तद्भावना-रूपस्य कर्मविशेषस्य तदेव नामधेयम् । ' य: ' पुमान् ब्रह्मण: परिमरं ' वेद ' मनसा भाव-( १ ) ‘ तद् ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ' - इति तै ० आ ० ९.१०.४ । ' ब्रह्मणः परिमरः ’ परिम्रियन्तेऽसिमन् पञ्च देवता विद्युद् वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निरित्येताः; अतो वायुः परिमरः, श्रुत्यन्तर प्रसिद्धेः ( ऐ ० ब्रा ० ८.५.५ ) । स एष एवायं वायुराकाशेनानन्य इत्याकाशो ब्रह्मणः परिमरः, तमाकाशं वाय्यात्मानं ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ' - इति तत्र सा ० भा ० । ( २ ) परिमरौ उभयतो मरणयुक्तौ; यस्य पशो: अग्रजोऽपि मृतः, अनुजोऽपि मृतः, तादृशौ -इति तै ० सं ० ५.६.२१, सा ० भा ० ।
पृष्ठ 710
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५६२: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.५ अष्टमपञ्चिकायां यति । ' एनं परि ' एतस्य परितोऽवस्थितासु सर्वासु दिक्षु, ' द्विषन्तः थ्रियन्ते, इदानीमेनं द्विषन्तो जात्या शत्रवः ' सपत्ना: ' तेऽपि परितो द्वेदनं सम्पादनीयम् ॥ वेदनस्वरूपमाह— अयं वै ब्रह्म, योऽयं पवते, तमेताः पञ्च देवताः विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निः ॥ २ ॥
हिन्दी— ( ब्रह्मपरिमर को जानने के स्वरूप को कह रहे हैं -यह ( वायु ) बहता है, अयं वै ब्रह्म यहीं ब्रह्म हैं । तम् उस ( वायु ) ' द्वेषं कुर्वन्तः शत्रवो म्रियन्ते । तस्मादेत-परिम्रियन्ते, -) यः अयं पवते जो के चारो ओर विद्युद् वृष्टिः चन्द्रमा आदित्यः अग्निः विद्युत्, वर्षा, चन्द्रमा, आदित्य और अग्नि एताः पञ्च देवताः ये पाँच देवता परिम्रियन्ते मृत्यु ( विनाश ) को प्राप्त करते हैं ॥ सा ० भा ० -'यः ' अयं वायुः ' पवते ' अन्तरिक्षे सञ्चरति, अयमेव ब्रह्मशब्देन विवक्षितः । ‘ एताः ’ विद्युदादयः पञ्च देवताः ' तं ' वायुं ' परिम्रियन्ते ' तस्य परितो विनाशं गच्छन्ति । तदेतदनुसंधेयस्वरूपम् ॥ तत्राऽऽदौ विद्युतो मृतिं प्रतिपादयति— ( विद्युतः मृतिप्रतिपादनम् ) विद्युद्वै विद्युत्य वृष्टिमनुप्रविशति, साऽन्तर्धीयते, तां न निर्जानन्ति ॥ ३ ॥
हिन्दी - ( उन देवताओं में सर्वप्रथम विद्युत के विनाश को दिखला रहे हैं - ) विद्युद्वै विद्युत्य विद्युत ही प्रकाशित होकर वृष्टिमनुप्रविशति वृष्टि में प्रविष्ट हो जाती है । अत: सा अन्तर्धीयते वह ( विद्युत् ) अन्तर्हित हो जाती है । तां न निर्जानन्ति उस ( वृष्टि में अन्तर्हित विद्युत् ) को लोग नहीं जान पाते हैं ॥ सा ० भा ० - — येयं विद्युदस्ति, सा ' विद्युत्य ' प्रकाशं कृत्वा, पश्चावृष्टिमनुप्रविशति । अत एव सा ‘ अन्तर्धीयते ' अस्माभिर्नं दृश्यते । ' तां ' वृष्टौ प्रविष्टां विद्युतं क्व गता, कुत्र स्थिता? मृतेति मनुष्या निःशेषेण न जानन्ति ॥ तत्र दृष्टान्तमाह— यदा वै म्रियतेऽथान्तर्धीयतेऽथैनं न निर्जानन्ति ॥४ ॥
( १ ) ' पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्ना: परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः ' इति तै ० आ ० ९.१०.४ । ' परि एनमेवंविदं प्रतिस्पर्द्धिनो द्विषन्तोऽद्विषन्तोऽपि सपत्ना यतो भवन्ति, अतो विशेष्यन्ते द्विषन्तः सपत्ना इति । य एनं द्विषन्तः सपत्नाः, ते परिम्रियन्ते प्राणान् जहति । किञ्च ये चाप्रिया अस्य भ्रातृव्याः अद्विषन्तोऽपि ते च परिम्रियन्ते ' - इति तत्र शां ० भा ०; द्रष्टव्य— तै ० उ ० ३.१०.४ ।