ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 711–720

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 711–720

पृष्ठ 711

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 711 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ः १५६३ हिन्दी - ( उस विषय में दृष्टान्त को कह रहे हैं ) यदा वै म्रियते ( लोक में ) जब ( कोई व्यक्ति ) मरता है अथ अन्तर्धीयते तब वह अन्तर्हित हो जाता है । अथ एनं न निर्जानन्ति इसके बाद इस ( मृत व्यक्ति ) को लोग नहीं जान पाते हैं ( उसी प्रकार विद्युत् का विनाश हो जाता है ) ॥ सा ० भा०- -लोके कश्चित्पुरुषो यस्मिन् क्षणे म्रियते, तस्मिन्नेव क्षणेऽन्यैर्न दृश्यते । ततो जना विचार्यापि क्व गतः, कुत्रावस्थित इति ' एनं पुरुषं मृतं ' न निर्जानन्ति ' । यद्यपि कुपणं पश्यन्ति; तथाऽपि जीवात्मानं न जानन्त्येव 1 । तथैव विद्युद्विनाश इति द्रष्टव्यम् ॥ यथोक्तध्यानवतो जप्यमन्त्रमाह— स ब्रूयाद् विद्युतो मरणे द्विषन् मे म्रियतां, सोऽन्तर्धीयतां, तं मा निर्ज्ञासिषुरिति ॥५ ॥

हिन्दी - ( विद्युत् के विलुप्त हो जानेपर जपनीय मन्त्र को कह रहे हैं - ) विद्युतः मरणे विद्युत् के विलीन हो जाने पर सः ब्रूयात् वह उपासक ( इस मन्त्र को ) कहे— ' द्विषन् मे प्रियताम् मुझसे द्वेष करने वाले ( शत्रु ) मृत्यु को प्राप्त होवें । सः अन्तर्धीयताम् वह अन्तर्हित हो जावे और तं मा निर्ज्ञासिषुः उस ( शत्रु ) को कोई भी ( उसका बान्धव ) न जान सके ' ॥ सा ० भा ० – विद्युतो मरणे सति उपासको द्विषदित्यादिकं मन्त्रं ब्रूयात् । तस्या-यमर्थः — इयं विद्युदिव मदीयः शत्रुम्रियतां स पुनः केनापि न दृश्यताम् । अतो विचा-र्यापि क्व गतः, क्वाऽऽस्ते? इति ' तं ' शत्रुं तदीया बन्धवो निःशेषेण मा जानन्त्विति ॥ जपफलं दर्शयति— क्षिप्रं हैवैनं न निर्जानन्ति ॥ ६ ॥

हिन्दी - ( इस मन्त्र के जप के फल को दिखला रहे हैं— ) क्षिप्रं ह एव एनम् शीघ्र ही इस ( मरे हुए शत्रु ) को न निर्जानन्ति ( उसके बन्धु - बान्धव ) नहीं जान पाते हैं ॥ सा ० भा ० - शीघ्रमेव मृतमेनं शत्रुं तदीया बन्धवो नैव जानन्ति ॥ विद्युत इव वृष्टेर्विनाशं दर्शयति— ( वृष्टेर्विनाशककथनम् ) वृष्टिर्वै वृष्ट्वा चन्द्रमसमनुप्रविशति, साऽन्तर्धीयते, तां न निर्जानन्ति, ' यदा वै म्रियतेऽथान्तर्धीयतेऽथैनं न निर्जानन्ति, स ब्रूयाद् वृष्टेर्मरणे द्विषन् मे म्रियतां, सोऽन्तर्धीयतां, तं मा निर्ज्ञासिषुरिति, क्षिप्रं हैवैनं न निर्जानन्ति ॥ ७ ॥

हिन्दी - ( विद्युत् के समान ही वृष्टि के विनाश को भी कह रहे हैं— ) वृष्टिः हि

पृष्ठ 712

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 712 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५६४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.५ अष्टमपञ्चिकायां वृष्ट्वा वृष्टि वर्षा करके चन्द्रमसम् अनु प्रविशति चन्द्रमा में प्रविष्ट हो जाती है । सा अन्तर्धीयते वह ( वृष्टि ) अन्तर्हित हो जाती है तां न निर्जानन्ति उस ( वृष्टि ) को ( कोई भी ) नहीं जान सकता है । ( जैसे- ) यदा वै म्रियते जब ( कोई ) मरता है अथा अन्तर्धीयते ( तो वह ) अन्तर्हित हो जाता है । तं अथ एनं न निर्जानन्ति इसके बाद इस ( मरने वाले ) को ( कोई भी उसका बान्धव ) नहीं जान सकता है । वृष्टेः मरणे वृष्टि के विनष्ट हो जाने पर सः ब्रूयात् वह ( उपासक ) इस मन्त्र को कहे — - ' द्विषन् मे म्रियताम् मुझसे द्वेष करने वाला ( शत्रु ) मर जायें, सः अन्तर्धीयताम् वह अन्तर्हित ( विलुप्त ) हो जावे, तं मा निर्ज्ञासिषुः उस ( मरे हुए ( शत्रु ) को कोई भी ( उसका बन्धु - बान्धव ) न जान सके ' । क्षिप्रं ह एव एनम् शीघ्र मरे हुए इस ( शत्रु ) को न निर्जानन्ति लोग नहीं जान पाते हैं ॥ सा ० भा ० — येयं वृष्टिंरस्ति, सेयं ' वृष्ट्वा ' भूमौ जलं पातयित्वा स्वयमाप्यमण्डल-रूपं चन्द्रमसमनुप्रविशति । अन्यत् पूर्ववद्योज्यम् ॥ चन्द्रमसो विनाशं दर्शयति— ( चन्द्रमसः विनाशकथनम् ) चन्द्रमा वा अमावास्यायामादित्यमनुप्रविशति, सोऽन्तर्धीयते, तं न निर्जानन्ति, यदा वै म्रियतेऽथान्तर्धीयतेऽथैनं न निर्जानन्ति, स ब्रूयाच्चन्द्रमसो मरणे द्विषन् मे म्रियतां, सोऽन्तर्धीयतां, तं मा निर्ज्ञातिषुरिति; क्षिप्रं हैवैनं न निर्जानन्ति ॥ ८ ॥

हिन्दी – ( चन्द्रमा के विनाश को दिखला रहे हैं - ) चन्द्रमा वै चन्द्रमा भी अमावास्यायाम् अमावास्या में आदित्यम् अनुप्रविशति आदित्य में प्रवेश करता है । सः अन्तर्धीयते वह अन्तर्हित हो जाता है । तं न निर्जानन्ति उस ( चन्द्रमा ) को लोग नहीं जान पाते हैं । ( जैसे लोक में - ) यदा वै म्रियते जब ( व्यक्ति ) मरता है अथ अन्तर्धीयते इसके बाद अन्तर्हित ( विलुप्त ) हो जाता है अथ एनं न निर्जानन्ति और उसको लोग नहीं जान पाते हैं । चन्द्रमसः मरणे चन्द्रमा के विनष्ट हो जाने पर सः ब्रूयात् वह उपासक ( इस मन्त्र को ) कहें — ' द्विषन् मे म्रियताम् मुझसे द्वेष करने वाला शत्रु मृत्यु को प्राप्त हो जावें और सः अन्तर्धीयताम् वह अन्तर्हित हो जावे, तं मा निर्ज्ञासिषुः उसको लोग न जान सकें ' । इस प्रकार क्षिप्रं ह एनं न निर्जानन्ति शीघ्र मरे हुए ( शत्रु ) को लोग नहीं जान पाते हैं |

सा ० भा ० — अयं चन्द्रमा ‘ अमावास्यायां ' तिथौ साकल्येनाऽऽदित्यमनुप्रविशति ।

अन्यत्पूर्ववत् ॥

आदित्यस्य विनाशं दर्शयति-

पृष्ठ 713

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 713 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५६५ ( आदित्यस्यविनाशकथनम् ) आदित्यो वा अस्तं यन्नग्निमनुप्रविशति, सोऽन्तर्धीयते, तं न निर्जा-नन्ति; यदा वै म्रियतेऽथान्तर्धीयतेऽथैनं न निर्जानन्ति; स ब्रूयादादि-त्यस्य मरणे द्विषन् मे म्रियतां, सोऽन्तर्धीयतां, तं मा निर्ज्ञासिषुरिति; क्षिप्रं हैवैनं न निर्जानन्ति ॥९ ॥

हिन्दी— ( आदित्य के विनाश को कह रहे हैं - ) आदित्यः वै अस्तं यन् आदित्य भी अस्त होता हुआ अग्निम् अनु प्रविशति अग्नि में प्रविष्ट होता है, सः अन्तर्धीयते वह अन्तर्हित ( विलुप्त ) हो जाता है । तं न निर्जानन्ति उस ( अस्त हुए आदित्य ) को लोग नहीं जान पाते हैं । ( जैसे लोक में- ) यदा वै म्रियते जब व्यक्ति मरता है तो अथ · अन्तर्धीयते तब वह अन्तर्हित ( विलुप्त ) हो जाता है अथ और एनं न निर्जायन्ति इस ( मरे हुए व्यक्ति ) को लोग नहीं जानते हैं । आदित्यस्य मरणे आदित्य के विलुप्त होने पर सः ब्रूयात् वह उपासक यह कहे कि ' द्विषन् मे म्रियताम् मुझसे द्वेष करने वाला मर_ जावे, सः अन्तर्धीयताम् वह अन्तर्हित ( विलुप्त ) हो जावे और तं मा निर्ज्ञासिषुः उस मरे हुए को कोई न जान सके ' । इस प्रकार क्षिप्रं ह एव एनं न निर्जानन्ति शीघ्र मरे हुए इस ( शत्रु ) को लोग नहीं जानते हैं । सा ० भा ० -आदित्यो यदाऽस्तमेति, तदाऽयमग्निमनुप्रविशति । तदेतत् तैत्तिरीयैः समाम्नातम्– “ अग्निं वा आदित्यः सायं प्रविशति, तस्मादग्निर्दूरान्नक्तं ददृशे, उभे हि

तेजसी सम्पद्येते ” ” इति । अन्यत्पूर्ववत् ॥

अग्नेर्विनाशं दर्शयति— ( अग्नेर्विनाशकथनम् ) अग्निर्वा उद्वान् वायुमनुप्रविशति, सोऽन्तर्धीयते, तं न निर्जानन्ति; यदा वै म्रियतेऽथान्तर्धीयतेऽथैनं न निर्जानन्ति, स ब्रूयादग्नेर्मरणे द्विषन्मे म्रियतां, सोऽन्तर्धीयतां, तं मा निर्ज्ञासिषुरिति; क्षिप्रं हैवैनं न निर्जानन्ति ॥ १० ॥

हिन्दी — ( अब अग्नि के विनाश को दिखला रहे हैं - ) अग्निः वै उद्वान् अग्नि भी बुझकर वायुमनुप्रविशति वायु में प्रविष्ट हो जाती है, सः अन्तर्धीयते वह ( बुझी हुई अग्नि ) अन्तर्हित ( विलुप्त ) हो जाती है । तं न निर्जानन्ति उस ( बुझी हुई अग्नि ) को लोग नहीं जान पाते हैं । ( जैसे लोक में- ) यदा वै म्रियते जब ( व्यक्ति ) मरता है अथ ( १ ) तै ० ब्रा ० २.१.२.९ । ' उद्यन्तं वावादित्यमग्निरनुसमारोहति, तस्माद्भूम एवाग्नेर्दिवा ददृशे -इति तंत्पुरांश: ।

पृष्ठ 714

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 714 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५६६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.५ अष्टमपञ्चिकायां अन्तर्धीयते तब अन्तर्हित ( विलुप्त ) हो जाता है अथ एनं न निर्जानन्ति फिर इस ( मरे हुए व्यक्ति ) को लोग नहीं जान पाते हैं । अग्नेर्मरणे अग्नि के विलुप्त हो जाने पर सः ब्रूयात् वह ( उपासक ) यह कहे कि - ' द्विषन् मे म्रियताम् मुझसे द्वेष करने वाला ( शत्रु ) मर जावें, सः अन्तर्धीयताम् वह अन्तर्हित हो जावे और तं मा निर्ज्ञासिषुः उस ( मरे हुए शत्रु ) को लोग न जान सकें ' । इस प्रकार क्षिप्रं ह एव एनं न निर्जानन्ति शीघ्र ( मरे हुए ) इस ( शत्रु ) को लोग नहीं जानते हैं ॥ सा ० भा०- – ' उद्वान् ' अग्निरुद्वानमुपशमनं प्राप्नुवन्नग्निर्वायुमनुप्रविशति; वायुबाहु-ल्ये दीपविनाशदर्शनात् । अन्यत्पूर्ववत् ॥ वायोः परितो म्रियमाणानां देवतानां पुनर्वायोरेव जन्म दर्शयति— ता वा एता देवता अत एव पुनर्जायन्ते ॥ ११ ॥

हिन्दी — ताः वै एताः देवताः वे ( वायु के चारों ओर विलुप्त होने वाले ) ये ( विद्युत् इत्यादि ) देवता हैं, अत एव ( वे जगत्कारणभूत वायु से ही ) पुनः जायन्ते पुन: उत्पन्न होते हैं ॥ .सा ० भा०- –‘वायोः ' ’ जगत्कारणभूतसूत्रात्मरूपत्वाज्जगदेकदेशानां विद्युदादीनां जन्मविनाशौ वाय्वधीनौ । पूर्वं विद्युदादीनामग्न्यन्तानां क्रमेण विनाशो दर्शितः ॥ इदानीमग्न्यादीनां विद्युदन्तानां क्रमेणोत्पत्तिं विवक्षुरग्नेरुत्पत्तिं दर्शयति— ( अग्न्यादीनां क्रमेणोत्पत्तिकथनम् ) ( तत्राग्नेरुत्पत्तिकथनम् ) वायोरग्निर्जायते; प्राणाद्धि बलान्मथ्यमानोऽधिजायते; तं दृष्ट्वा ब्रूयादग्निर्जायतां मा मे द्विषञ्जन्यत एव पराप्रजिघ्यत्वित्यतो हैव पराप्रजिघ्यति ॥१२ ॥

हिन्दी – ( अब अग्नि से लेकर विद्युत् पर्यन्त देवताओं की क्रम से उत्पत्ति को दिखला रहे हैं । उनमें अग्नि की उत्पत्ति ) वायोः अग्निः जायते वायु से अग्नि उत्पन्न होती है; क्योंकि प्राणाद् हि बलाद् मध्यमानः प्राणवायु की शक्ति से मथन किया जाता हुआ ( अग्नि ) अधि जायते अतिशय रूप से उत्पन्न होता है 1 । तं दृष्ट्वा ब्रूयात् उस ( जायमान अग्नि ) को देखकर उपासक कहे कि ' अग्निः जायताम् अग्नि उत्पन्न होवे ' किन्तु मा मे द्विषन् जनि एव तुझसे द्वेष करने वाला ( शत्रु ) न उत्पन्न होवे, अत एव पराङ् प्रजिघ्नतु अत एव ( वह शत्रु ) पराङ्मुख होकर ( मुझसे ) प्रकृष्ट रूप से दूर चला जाय ' । अतः पराङ् प्रजिघ्रति अत एव ( वह शत्रु ) पराङ्मुख होकर प्रकृष्ट रूप से दूर ( १ ) ‘ शमीगर्भादग्नि मन्यते इति तै ० ब्रा ० १.१.९.१ द्रष्टव्यम् ।

पृष्ठ 715

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 715 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५६७ चला जाता है ॥ सा ० भा ० - योऽयमग्निः सोऽयं वायोर्जायते । कथमेतदिति? तदुच्यते । ' प्रा-` णाद् ' बलात्प्राणवायुसम्बन्धिशक्तिवशान्मथ्यमानोऽयमग्निरधिकत्वेन जायते ' । ' तं ' जाय-मानमग्निं दृष्ट्वा सोऽयमग्न्यादिजन्मध्याताऽग्निरित्यादिकं मन्त्रं जपेत् । अयमग्निर्वायोः साकाशात् सुखेन जायताम् । ' मे ' ' द्विषन् ' मदीयः शत्रुः ' मा जनिः ' मोत्पद्यताम् । अत एव मत्त: ‘ पराङ्ङ्घ्रजिघ्यतु ’ विमुखो भूत्वा प्रकर्षेण गच्छतु । ' इति ' एतस्मिन् मन्त्रे जपिते सति ‘ अत: ’ जपितुः सकाशाच्छत्रुर्विमुखो भूत्वा दूरे गच्छति ॥ आदित्यस्योत्पत्तिं दर्शयति— ( आदित्योत्पत्तिकथनम् ) अग्नेर्वा आदित्यो जायते; तं दृष्ट्वा ब्रूयादादित्यो जायतां मा मे द्विषञ्जन्यत एव पराप्रजिघ्यत्वित्यतो हैव पराप्रजिघ्यति ॥१३ ॥

हिन्दी - ( आदित्य की उत्पत्ति — ) अग्नेः वै आदित्यः जायते अग्नि से ही आदित्य उत्पन्न होता है । तं दृष्ट्वा ब्रूयात् उस ( उत्पन्न आदित्य ) को देखकर ( उपासक ) कहे कि ‘ आदित्यः जायताम् आदित्य उत्पन्न होवे किन्तु मा मे द्विषन् जनि मुझसे द्वेष करने वाला ( शत्रु ) उत्पन्न न होवे अत एव पराङ् प्रजिघ्रतु अत एव ( मुझसे ) पराङ्मुख होकर प्रकृष्ट रूप से दूर चला जावे ', अतो ह एव पराङ् प्रजिघ्रति अतः ( वह शंत्रु ) पराङ्मुख होकर दूर चला जाता है । सा ० भा ० — रात्रावग्निं प्रविष्ट आदित्यः परेद्युरग्नेर्जायते । अत एवाहन्यग्निस्तेजो-· रहितः, सूर्योऽधिकतेजा भासते । अन्यत्पूर्ववत् ॥ चन्द्रमस उत्पत्तिं दर्शयति-( चन्द्रमस उत्पत्तिकथनम् ) आदित्याद्वै चन्द्रमा जायते '; तं दृष्ट्वा ब्रूयाच्चन्द्रमा जायतां मा मे द्विषञ्जन्यत एव पराप्रजिघ्यत्वित्यतो हैव पराप्रजिघ्यति ॥ १४ ॥

हिन्दी – ( चन्द्रमा की उत्पत्ति को दिखला रहे हैं - ) आदित्याद् वै चन्द्रमा जायते आदित्य से ही चन्द्रमा उत्पन्न होता है । तं दृष्ट्वा ब्रूयात् उस ( उत्पन्न हुए चन्द्रमा ) को देखकर ( उपासक ) कहे कि ' चन्द्रमा जायताम् चन्द्रमा उत्पन्न होवे, किन्तु मा मे द्विषन् ( १ ) " अयं सोमो विष्णो अश्वस्य रेतः ' - इति ऋ ० १.१४६.३५ । किञ्च ‘ अथाप्यस्यैको रश्मिश्चन्द्रमसं प्रति दीप्यते; तदेतेनोपेक्षितव्यम्, आदित्यतोऽस्य दीप्तिर्भवतीति । ' सुषुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः ' ( वा ० सं ० १८.४० ) इत्यपि निगमो भवति..... । अत्राह गोरमन्वत ' - इति ( ऋ ० १.८४.१५ ) " - इति निरु ० २.२.२ ।

पृष्ठ 716

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 716 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५६८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.५ अष्टमपञ्चिकायां जनि मुझसे द्वेष करने वाला ( शत्रु ) उत्पन्न न होवे अत एव पराङ् प्रजिघ्रतु अत एव वह मुझसे पराङ्मुख होकर प्रकृष्ट रूप से दूर चला जाय ' । अतो ह एव पराङ् प्रजिघ्रति इसलिए ही शत्रु प्रकृष्ट रूप से पराङ्मुख होकर दूर चला जाता है । सा ० भा ० —- तिथावमावास्यायामादित्ये प्रविष्टश्चन्द्रमाः शुक्लपक्षप्रतिपाद्यादित्या-ज्यायते । अन्यत् पूर्ववत् ॥ वृष्टेरुत्पत्तिं दर्शयति— चन्द्रमसो वै वृष्टिर्जायते ', तां दृष्ट्वा ब्रूयाद् वृष्टिर्जायतां मा मे द्विषञ्जन्यत एव पराप्रजिघ्यत्वित्यतो हैव पराप्रजिघ्यति ॥ १५ ॥

हिन्दी – ( वृष्टि की उत्पत्ति को कह रहे हैं - ) चन्द्रमसः वृष्टिः जायते चन्द्रमा से वृष्टि उत्पन्न होती है । तां दृष्ट्वा ब्रूयात् उस ( वृष्टि ) को देखकर ( उपासक ) कहे कि ' वृष्टिः जायताम् वृष्टि उत्पन्न होवे किन्तु मा मे द्विषन् जनि मुझसे द्वेष करने वाला ( शत्रु ) न उत्पन्न होवे । अत एव पराङ् प्रजिघ्यंतु अत एव पराङ्मुख होकर प्रकृष्ट रूप ' दूर चला जावे ' । अत ह एव अतः पराङ् प्रजिघ्यति शत्रु ( पराङ्मुख होकर ) दूर चला जाता है । सा ० भा ० — जलमये चन्द्रमण्डले प्रविष्टा वृष्टिः कालान्तरे चन्द्राज्यायते । अन्य-त्पूर्ववत् ॥ विद्युदुत्पत्तिं दर्शयति— ( विद्युदुत्पत्तिकथनम् ) वृष्टेर्वै विद्युज्जायते ', तां दृष्ट्वा ब्रूयाद् विद्युज्जायतां मा मे द्विषञ्जन्यत एव पराङ्प्रजिघ्यत्वित्यतो हैव पराप्रजिघ्यति ॥ १६ ॥

हिन्दी— ( अब विद्युत् की उत्पत्ति को दिखला रहे हैं— ) वृष्टेः वै विद्युत् जायते ( १ ) ' पर्जन्याद् वै वृष्टिर्जायते —शत ० ब्रा ० १.१.१.३ । रसात्मकत्वात् चन्द्रमसः रसाः. नुप्रदानसम्बन्ध: ' - इति ( निरु ० ११.१.६ ) । चन्द्रमस पदस्य निर्वचनम् — निरु ० ११. १.५; तै ० ब्रा ० २.२.१० । ' अभ्राद् वृष्टिरिवाजनि ' – इति ऋ ० ७.९ ४.१ । वस्तुतः सूर्यस्यैव मुख्यं वृष्टिप्रदत्वम् । तथाहि ' अग्निर्वा इतो वृष्टिमुदीरयति, मरुतः सृष्टां नयन्ति, तदा खलु वा असावादित्यो न्यङ् रश्मिभिः पर्यावर्त्ततेऽथ वर्षति – इत्यादि तै ० सं ० २.४.१० द्रष्टव्यम् । इहैव उक्तम् — ‘ असाविमां वृष्ट्याभ्युनत्त्यभिजिघ्रति ' – इति, द्र ० इतः पूर्वम् । ( २ ) ' विद्युद् वा अपां ज्योति: ' - इति शत ० ब्रा ० ७.५.२.४ ९ । ' आपो वै वृष्टि ' इति च तत्रैव ८.२.३.४ । ‘ आदित् प्रत्नस्य रेतसो ज्योतिः पश्यन्ति ' - इति तै ० सं ० ८.२. ६.३० । निरुक्तेऽपि ४.२.६ द्रष्टव्यम् । आदिदितिन्त्रस्य ब्रह्मपरं व्याख्यानमपि शङ्करेण कृतम् ( छा ० उप ० ३.१७.७ ) ।

पृष्ठ 717

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 717 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: १५६ ९ वृष्टि से ही विद्युत् उत्पन्न होती है । तां दृष्ट्वा ब्रूयात् उस ( उत्पन्न होत विद्युत् ) को देखकर उपासक कहे कि विद्युत् जायताम् विद्युत् उत्पन्न होवे किन्तु मा मे द्विषन् जनि मुझसे द्वेष करने वाले ( शत्रु ) न उत्पन्न होवें, अत एव पराङ् प्रजिघ्यतु अत एव वह पराङ्मुख होकर प्रकृष्ट रूप से दूर चला जाय, अत ह एव पराड् प्रजिघ्यति इसलिए ही ( शत्रु ) पराङ्मुख होकर दूर चला जाता है । सा ० भा ० - - वृष्टौ प्रविष्टा विद्युत्पुनरपि कदाचित्प्रसक्ताया वृष्टेर्जायते । अन्यत्पूर्ववत् ॥ उक्तमर्थमुपसंहरति— स एष ब्रह्मणः परिमरः ॥ १७ ॥

हिन्दी —– ( अब ब्रह्मपरिमर नामक कर्म का उपसंहार कर रहे हैं ) सः एषः ब्रह्मणः परिमरः वह ( पूर्वोक्त ) यह ब्रह्मपरिमर ( नामक कर्म - विशेष ) कह दिया गया ॥ सा ० भा ० — यश्च वायुसम्बन्धी परिमरनामकः कर्मविशेष उक्तः ', ' स एषः ' ध्यान-रूपो जपरूपश्च इत्यर्थः ॥ तमेतं कर्मविशेषमुदाहरणमुखेन प्रशंसति— ( निदर्शनेन ब्रह्मपरिमरप्रशंसनम् ) तमेतं ब्रह्मणः परिमरं मैत्रेयः कौषारवः सुत्वने कैरिशये भार्गा-यणाय राज्ञे प्रोवाच तं ह पञ्च राजानः परिमनुस्ततः सुत्वा महज्जगाम ॥ १८ ॥

हिन्दी— ( ब्रह्मपरिमर नामक कर्मविशेष की उदाहरण द्वारा प्रशंसा कर रहे हैं— ) तम् एतं ब्रह्मणः परिमरम् उस ( पूर्वोक्त ) इस ब्रह्मपरिमर को मैत्रेयः कौषारवः कुशारव · के पुत्र मैत्रेय ने कैरिशये किरिश के पुत्र भार्गायणय भर्गगोत्रीय सुत्वने राज्ञे राजा सुत्वन के लिए प्रोवाच प्रकृष्ट रूप से कहा था । तं ह परि उस ( सुत्वन राजा के ) चारो ओर के पञ्च राजानः पाँच ( शत्रु ) राजा मम्नुः मृत्यु को प्राप्त हो गये । ततः सुत्वा महत् ज़गाम उसके बाद ‘ सुत्वा ' ( नामक राजा ) ने बड़े पद को प्राप्त किया ॥ सा ० भा ० — उक्तं कर्मविशेषं कुषारवपुत्रो मैत्रेयनामको महर्षिः सुत्वनाम्ने राज्ञे प्रोवाच । कीदृशाय सुत्वने? किरिशस्यापत्यं कैरिशः, तस्मै ' कैरिशये ', भर्गस्य गोत्रा-पत्यं भार्गायणः, तस्मै ‘ भार्गायणाय ' । ' तं ' सुत्वनामकं राजानं ' परितः ' सर्वदिक्षु वर्त-मानाः पञ्चसंख्याका द्वेषिणो राजानो ' मम्रुः मृताः । ततः ‘ सुत्वा ' राजा ‘ महत् ' प्रौढं निःसपत्नं पदं जगाम ॥ ( १ ) द्र ० इतः पूर्वम्, पृ ० १३२७ । ( २ ) ' षड् वै ब्रह्मणो द्वारोऽग्निर्वायुरापश्चन्द्रमा विद्युदादित्यः - इत्यादि ( शत ० ब्रा ० ११.४५.१ ) ग्रन्थ इहालोच्यः । ऐ.ब्रा.उ.- ४५

पृष्ठ 718

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 718 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५७०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ ४०.५ अष्टमपञ्चिकायां उक्तं कर्मविशेषमनुष्ठातुर्व्रतविशेषं विधत्ते— ( ब्रह्मपरिमस्यानुष्ठातुर्व्रतविशेषविधानम् ) तस्य व्रतं,, -न द्विषतः पूर्वं उपविशेद् यदि तिष्ठन्तं मन्येत तिष्ठेतैव, न द्विषतः पूर्वः संविशेद्, यद्यासीनं मन्येताऽऽसीनैव; न द्विषतः पूर्वः प्रस्वप्याद्, यदि जाग्रतं मन्येत जाप्रियादेव ॥ १ ९ ॥ हिन्दी — ( ब्रह्मपरिमर नामक कर्मविशेष के सम्पादन के लिए व्रत- विशेष का विधान कर रहे हैं— ) ( साधक को ) द्विषतः पूर्वं न उपविशेत् द्वेष करने वाले ( शत्रु ) से पहले नहीं बैठना चाहिए । यदि तिष्ठन्तं मन्येत् यदि ( द्वेषी शत्रु को ) खड़ा हुआ समझे तो तिष्ठेत एव स्वयं भी खड़ा रहना चाहिए । न द्विषतः पूर्वं संविशेत द्वेष करने वाले शत्रु से पहले लेटना नहीं चाहिए । यदि आसीनं मन्येत् यदि ( शत्रु ) को बैठा हुआ समझे तो आसीत् एव तभी बैठना चाहिए । न द्विषतः पूर्वं प्रस्वप्यात् द्वेष करने वाले ( शत्रु ) से पहले शयन नहीं करना चाहिए । यदि जाग्रतं मन्येत् यदि ( शत्रु को ) जागता हुआ समझे तब जाग्रियाद् एव जागते हुए ही रहना चाहिए ॥ सा ० भा ० — ' तस्य ' अनुष्ठातुरेतद्व्रतमुच्यते । एवदीयो द्विषन् यदोपविशति, ततः प्राक् स्वयं न ‘ उपविशेत् ' । किन्तु चारमुखेन तदीयं वृत्तान्तं विचारयेत् । यदि द्विषन्तं तिष्ठन्तं मन्येत, तदानीं स्वयमपि ' तिष्ठेतैव ' । यथा यदा द्विषञ्शयनं करोति, ततः प्राक् स्वयं न ‘ संविशेत् ' शयनं न कुर्यात् । यदि द्विषन्तमुपविष्टं मन्येत, तदानीं स्वमप्युप-विशेदेव । तथा द्विषन् यदा निद्रां करोति, ततः प्राक् स्वयं न ' प्रस्वप्यात् ' । किन्तु यदि द्विषन्तं जाग्रतं मन्येत तदानीं स्वयमपि जाग्रियादेवेति ॥ एवं व्रतमाचरतः फलं दर्शयति-अपि ह यद्यस्याश्ममूर्धा द्विषन् भवति क्षिप्रं हैवैनं स्तृणुते, स्तृणुते ॥ २० ॥

हिन्दी — ( इस प्रकार व्रताचरण का फल दिखला रहे हैं — ) यदि अस्य द्विषन् यदि इस ( राजा का ) द्वेषी शत्रु अश्ममूर्धा भवति पाषाण के समान कठोर शिर वाला ( अति-प्रबल ) होता है अपि ह तो भी क्षिप्रं ह एव एनं स्तृणुते ( इस कर्म से ) शीघ्र ही इस ( शत्रु ) को मार देता है | सा ० भा०– ' अस्य ' राज्ञोऽनुष्ठातुः ' द्विषन् ' शत्रुर्यदि ' अश्ममूर्धा ' पाषाणसदृश-शिरस्को भवति, अतिप्रबल इत्यर्थः । तथाऽप्ययं कर्मविशेषः शीघ्रमेव ' एनं ' शत्रुं ' स्तृणुते ' हिनस्ति । अभ्यासोऽव्यायसमाप्त्यर्थः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये अष्टमपञ्चिकायां पञ्चमाध्याये ( चत्वारिंशाध्याये )

पृष्ठ 719

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 719 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ' १५७१ पञ्चमः खण्डः ॥५ ॥ ( २८ ) ( २८५ )

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चालीसवें अध्याय के पश्चम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।

पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधर-माधवाचार्यादेशतो श्रीमत्सारणाचार्येण विरचिते माधवीये ' वेदार्थ-प्रकाशे ' नामभाष्ये ऐतरेय ब्राह्मणभास्ये अष्टमपञ्चिकायाः पञ्चमोऽध्यायः ( चत्वारिंशोऽध्यायः ) ॥५ ॥

॥। इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चालीसवें अध्याय की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथातः स्तुतशस्त्रयोश्चत्वारि ( १ ) । अथातः पुनरभिषेकस्य सप्त ( २ ) । अथात ऐन्द्रस्त्रीणि ( ३ ) । स य इच्छेन्नव ( ४ ) । अथातः पुरोधायाः पञ्च ( ५ ) । हिन्दी – अष्टम पञ्चिका में ' अथातः स्तुतशस्त्रयो ' से प्रारम्भ चार खण्डों वाला प्रथम अध्याय, ' अथातः पुनरभिषेकस्य ' से प्रारम्भ सात खण्डों वाला द्वितीय अध्याय, ‘ अथात ऐन्द्र ' से प्रारम्भ तीन खण्डों वाला तृतीय अध्याय, ' स य इच्छेत् ' से प्रारम्भ नौ खण्डों वाला चतुर्थ अध्याय और ' अथातः पुरोधाया ' से प्रारम्भ पाँच खण्डों वाला पञ्चम अध्याय है | अथातः स्तुतशस्त्रयोः, पर्यू षु प्र धन्व, एतेन ह वा अष्टौ ॥ हिन्दी - इस पञ्चिका में ‘ अथातः स्तुतशस्त्रयो ' से प्रारम्भ खण्डों का प्रथम दशक, ' पर्यू षु प्र धन्व ' से प्रारम्भ द्वितीय दशक और ' एते ह वा ' से प्रारम्भ तृतीय अष्टक । इस

प्रकार इस पञ्चिका में कुल इट्ठाइस खण्ड हैं ।

॥ इत्येतरेयब्राह्मणस्याष्टमपञ्चिका ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के अष्टम पञ्चिका की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ॥ इत्येतरेयब्राह्मणम् ॥. ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

पृष्ठ 720

ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 720 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

परिशिष्ट - १ ऐतरेय ब्राह्मणाक्रोडपत्रम् ( शिल्पशस्त्रेषु ' मैत्रावरुणस्य ' ) ॥ वालखिल्यशस्त्रम् ' ॥ ( हिङ्कारः ४ ) ॥ हि ३ म् ॥ ( अभिहिङ्कारः ५ ) ॥ भूर्भुवस्स्वरो ३ म् ॥ ( आहाव: १ ) ॥ अध्वर्यो शोशोंसावो ३ म् ॥ ( प्रतिगर: ५ ) ॥ शंसा मोदैवो ३ म् ॥ ( १ ) ‘ शिल्पानि शंसन्ति ' – इत्यादि द्रष्टव्यम् ऐ ० ब्रा ० ३०.१.१ । ( २ ) ' प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाक इति शस्त्रिणो होत्रका ' - इति आश्व ० श्रौ ० ५.१.१० । प्रशास्तेति मैत्रावरुणस्य संज्ञान्तरम् । ( ३ ) ' त उ तृतीयसवने वज्रेण वालखिल्याभिर्वाच: कूटेनैकपदया ' – इत्यादि ( १०.८.४ ) । हिङ्कारादिर्वषट्कारान्तो वालखिल्यशस्त्रप्रयोग एषः । ( ४ ) ' हिं ३ इति हिंकृत्य’- इति आश्व ० श्र ० १.२.३ | ' हिङ्कार इतरासां दशमः ' इति ऐ ० ब्रा ० ११.१.१ । ( ५ ) ' हि ३ इति हिंकृत्य भूर्भुवः स्वरोमिति जपति ' – इति, ' एषोऽभिन्नहिङ्कारः ’ — इति, ‘ शस्त्रेष्वेव होत्रकाणामभिहिङ्कारः ' – इति च आश्व ० श्री ० १.२.३, ४, २६ । ' सैषा सर्वप्रायश्चित्तिर्यदेता व्याहृतयस्तस्मादेषैव यज्ञे प्रायश्चित्तिः कर्तव्या ' – इति च ऐ ० ब्रा ०२५.७.६ । ( ६ ) ‘ अध्वय शोशोंसावोमित्याह्वयते तृतीयसवने सप्ताक्षरेण - इति ऐ ० ब्रा ० १२.१.१, २,६ · । ‘ अध्वर्यो शोशोंसावोमिति तृतीयसवने शस्त्रादिष्वाहाव: ' — इति च आश्व ० श्रौ ० ५.१८.४ । ( ७ ) ‘ शंसामोदैवोमिति अध्वर्युः प्रतिगृणाति पञ्चाक्षरेण ' – इति ऐ ० ब्रा ० १२.१.१ ।