ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 81–90
ऐतरेय ब्राह्मण उत्तरार्द्ध · पृष्ठ 81–90
पृष्ठ 81
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः सप्तमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ३ ९ जयतिधातुरेकं लिङ्गम्; किञ्च जयस्य युद्धावसानत्वाज्जितमिति शब्दोऽन्तप्रतिपादकः, तदेतदन्तवत्त्वमपरं लिङ्गम्; किञ्च जयस्य युद्धावसानत्वाज्जितमिति शब्दोऽन्तप्रतिपादकः, तदेतदन्तवत्त्वमपरं लिङ्गम् ॥ तत्रावस्थितच्छन्दः प्रसंशाद्वारा निविद्धानं विधत्ते— ( तत्र निविदानविधानम् ) ता उ गायत्र्यो, गायत्र्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहन्ति, तद्वैतच्छन्दो वहति, यस्मिन्निविद्धीयते; तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति ॥ १३ ॥
हिन्दी – ( उक्त तृच के छन्द की प्रशंसा द्वारा निविद्धान को कह रहे हैं — ) ता उ वे ( तृच की ऋचाएँ ) गायत्र्यः गायत्री ( छन्द ) वाली हैं । गायत्र्यः वै गायत्री ही एतस्य त्र्यहस्य इस त्र्यह के माध्यन्दिनम् माध्यन्दिन ( सवन ) का वहन्ति निर्वाह करते हैं । यस्मिन् निविद् धीयते जिस छन्द में निविद्धान होता है तद् एतत् छन्दः वह यह छन्द ( सवन का ) वहति निर्वाहक होता है । तस्मात् उसी कारण से गायत्रीषु निविदं दधाति गायत्री ( छन्दों ) में निवित् पद का प्रक्षेप होता है ॥ रैवतसामसाध्यपृष्ठस्तोत्रस्याधारभूतं स्तोत्रियं तृचमनुरूपं तृचं च विधत्ते— ( षष्ठेऽहनि निष्केवल्यशस्त्रविधानम् ) रेवतीर्नः सधमादे ' रेवाँ इद्रेवतः स्तोतेति रैवतं पृष्ठं भवति, बार्हतेऽ-हनि षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥१४ ॥
हिन्दी— ( रैवत नामक साम से साध्य पृष्ठस्तोत्र के आधारभूत ' स्तोत्रिय तृच और अनुरूप तृच का विधान कर रहे हैं - ) ' रेवतीर्नः सधमादे ' से प्रारम्भ तृच स्तोत्रिय और ‘ रेवाँ इन्द्रेवतः ’ से प्रारम्भ तृच रैवत ( नामक साम ) से युक्त पृष्ठ ( स्तोत्र ) होता है जो बार्हतेऽहनि षष्ठेऽहनि जो बृहत्साम से सम्बन्धित षष्ठ दिन में ( प्रयुक्त ) षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है ॥ सा ० भा०— “ रेवतीर्नः सधमादेः ” इति स्तोत्रियतृचो ' रेवान् ’ इत्यनुरूपः ’ । रैवतं साम बृहत्साम्न उत्पन्नम्, अह्नश्च युग्मत्वाद् बार्हतम् । सोऽयं बृहत्सम्बन्धो भवति लिङ्गम् ॥ अच्युतत्वलिङ्गोपेतामृचं विधत्ते— ' यद्वावानेति ' ' धाय्याऽच्युता ॥१५ ॥
हिन्दी – ( अच्युत चिह्न वाली धाय्या को कह रहे हैं - ) ' यद्वावान् ' इति अच्युता ( १ ) ऋ ० १.३०.१३-१५ । ( २ ) ऋ ० ८.२.१३-१५ । ( ३ ) ऋ ० १०.७४.६ ।
पृष्ठ 82
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४०: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.७ पञ्चमपञ्चिकायां धाय्या यह पूर्व में विहित धाय्या है ॥ तां धाय्यामनु बृहत्साम्नो योनिभूतं प्रगाथं विधत्ते— ' त्वामिद्धि हवामह इति बृहतो योनिमनु निवर्तयति; बार्हतं ह्येतदहरायतनेन ॥ १६ ॥
हिन्दी – ( पूर्वोक्त धाय्या के बाद बृहत्साम के योनिभूत प्रगाथ को कह रहे हैं - ) ' त्वामिद्धि हवामहे ' इति ये दो ऋचाएँ बृहतः योनिम् बृहत्साम की योनिभूत है जो अनु निवर्तयति ( बृहत्साम के ) बाद शंसित की जाती है । एतत् अहः यह ( षष्ठ ) दिन आय-तनेन आयतन के द्वारा बार्हतम् बृहत्साम से सम्बन्धित है | सा ० भा ० — अह्नो बार्हतत्वं पूर्वमेवोक्तम्, तदेवात्र बृहत्सामसम्बन्धरूपं लिङ्गम् ॥ रैवतसामसम्बन्धिनं सामप्रगाथं विधत्ते— ' इन्द्रमिद्देवतातय इति ' र २ सामप्रगाथो निनृत्तवान् षष्ठेऽहनि षष्ठ-स्याह्नो रूपम् ॥ १७ ॥
हिन्दी - ( अब रैवत साम से सम्बन्धित साम - प्रगाथ को कह रहे हैं - ) ' इन्द्रमिद्दे-वतातये ' इति सामप्रगाथः यह साम प्रगाथ निनृतवान् नृत्यं की समानता से युक्त षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में ( प्रयुक्त ) षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० – अस्य प्रगाथस्य सर्वेष्वपि पादेषु ' इन्द्र ' शब्दावृत्तेस्तालध्वनिसदृशत्वा-न्निनृत्तवल्लिङ्गम् ॥ अच्युतत्वलिङ्गकं सूक्तविशेषं विधत्ते— ' त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति ' ३ तार्क्ष्योऽच्युतः हिन्दी— ( अब अच्युत लिङ्ग वाले सूक्त - विशेष को कह रहे देवजूतम् ' इति यह ( सूक्त ) तार्क्ष्यो अच्युतः तार्क्ष्य ( देवता ) से ( पूर्व में विहित ) है । ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ॥१२ ॥
हैं— ) ' त्यमू षु वाजिनं सम्बन्धित और अच्युत ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( द्वाविंशाध्याये ) सप्तमः खण्डः || ७ || ( १२ ) ( १६५ ) ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के बाइसवें अध्याय के सप्तम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) ऋ ० ६.४६.१,२ । ( २ ) ऋ ० ८.३.५,६ । ( ३ ) ऋ ० १.१३० |
पृष्ठ 83
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः अष्टमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ४१ अथ अष्टमः खण्डः सा ० भा ० — पारुच्छेपत्वादिलिङ्गत्रयोपेतं सूक्तं विधत्ते-( पारुच्छेपादिलिङ्गत्रयोपेतं सूक्तम् ) ' एन्द्र याह्युप नः परावत इति ' ' सूक्तं, पारुच्छेपमतिच्छन्दाः सप्तपदं षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥ १ ॥
हिन्दी— ( पारुच्छेप इत्यादि तीन चिह्नों वाले सूक्त को कह रहे हैं — ) ' एन्द्र याद्युप नः परावत ' इति पारुच्छेम् यह सूक्त परुच्छेप ऋषि द्वारा दृष्ट सप्तपदम् सात पादों वाला और अतिच्छन्दाः अतिच्छन्द नामक छन्द वाला षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में ( प्रयुक्त ) षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है । तुल्यसमाप्तिकत्वलिङ्गोपेतं सूक्तं विधत्ते— ( तुल्यसमाप्तिलिङ्गोपेतसूक्तविधानम् ) ' प्र घा न्वस्य महतो महानीति २ सूक्तं, समानोदर्कं, षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥२ ॥
हिन्दी – ( समान समाप्ति वाले सूक्त को कह रहे हैं - ) ' प्र घा न्वस्य महतो महान् ' इति सूक्तम् यह सूक्त समानोदर्कम् ( बहुत - सी ऋचाओं में ) समान अवसान वाला है अतः षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में प्रयुक्त षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का निर्वाहक है । सा ० भा ० — ' सोमस्य ता मद इन्द्रश्चकार ' - इत्यस्य चतुर्थपादस्य बहुष्वृक्षु विद्यमान-त्वात् समानोदर्कत्वम् ॥ तिष्ठतिधातुरुपलिङ्गयुक्तं सूक्तं विधत्ते— ' अभूरेको रयिपते रयीणामिति ' " सूक्तं, रथमा तिष्ठ तुविनृम्ण वै स्थितमन्तः षष्ठमहः षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥ ३ ॥
हिन्दी — ( ' स्था ' धातु रूप चिह्न वाले सूक्त को कह रहे हैं— ) ‘ अभूरेको रयिपते रयीणाम् ' इति सूक्तम् यह सूक्त है । इस सूक्त की पाँचवीं ऋचा के द्वितीय पाद ' रथमा-तिष्ठ तुविनृम्ण भीमम् ' में स्थितम् स्थित ( रुक जाना ) ही अन्तः षष्ठमहः षष्ठ दिन ( मध्यम त्र्यह का ) अन्त है ( अतः यह सूक्त ) षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में ( प्रयुक्त ) षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है ॥ ( १ ) ऋ ० १.१३० ( २ ) ऋ ० २.१५ ( ३ ) प्रघा न्वस्येति दशर्चं सूक्तम्; तत्र द्वितीयाद्यष्टसु सर्वत्रैवास्त्येष पादः । ( ४ ) ऋ ० ६.३१ ।
पृष्ठ 84
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४२: ऐतरेयब्राह्मणम् _____ [ २२.८ पञ्चमपञ्चिकायां सा ० भा ० — ‘ अभूरेकः ' इत्यस्य सूक्तस्य पञ्चम्यामृचि ' रथमा तिष्ठति ' द्वितीयः पादः; तत्र स्थित शब्दार्थवाची तिष्ठतिधातुर्विद्यते, स च गतिनिवृत्तिरूपत्वादन्तो भवति; षष्ठस्याह्नोऽन्तत्वं पूर्वमुक्तम्; अतोऽन्तवत्त्वं लिङ्गम् ॥ तत्रत्यं छन्दः प्रशंसति— तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतितिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतना-देवैतेन न प्रच्यवते ॥ ४ ॥
हिन्दी – ( इस सूक्त में प्रयुक्त छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं— ) तदु इस ( सूक्त की ऋचाएँ ) त्रैष्टुभम् त्रिष्टुप् छन्द वाली हैं । प्रतिष्ठितपदेन तेन प्रतिष्ठित पाद ( नियताक्षर पाद ) वाले इस ( सूक्त ) से सवनं दाधार ( माध्यन्दिन ) सवन धारित होता है अतः एतेन इस ( सूक्त के प्रयोग ) से आयतनाद् न प्रच्यवते ( यजमान ) अपने सा ० भा ० - पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ निष्केवल्यस्य शस्त्रस्यान्तिमं तृचं विधत्ते-( निष्केवल्यस्यान्तिमतृचविधानम् ) उप नो हरिभिः सुतमिति पर्यासः, समानोदर्कः स्याह्नो रूपम् ॥५ ॥
हिन्दी – ( षष्ठ दिन के निष्केवल्यशस्त्र के अन्तिम तृच ‘ उप नो हरिभिः सुतम् ' इति पर्यासः यह सूक्त पर्यास ( पूर्व में स्थान से च्युत नहीं होता ॥ , षष्ठेऽहनि षष्ठ-का विधान कर रहे हैं— ) विहित ) और समानोदर्कम् समान अवसान वाला है अतः षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में ( प्रयुक्त ) षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — तिसृष्वप्यृक्षु ' उप नो हरिभिः ' - इति पादस्यैकत्वात् समानोदर्कत्वम् ॥ तत्र निविद्धानं विधत्ते-ता उ गायत्र्यो, गायत्र्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यन्दिनं वहन्ति; तद्वैतच्छन्दो वहति, यस्मिन्निविद्धीयते; तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति ॥ ६ ॥
हिन्दी— ( इस तृच में निविद्धान का विधान कर रहे हैं - ) ता उ वे ( तृच की ऋचाएँ ) गायत्र्यः गायत्री छन्द वाली हैं । गायत्र्यः गायत्री ही एतस्य त्र्यहस्य इस त्र्यह के माध्यन्दिनं वहति माध्यन्दिन ( सवन ) का निर्वाह करती हैं । यस्मिन् निविद्धीयते जिस छन्द में निविद्धान होता है, तत् वै एतत् छन्दः वही यह छन्द वहति ( सवन का ) निर्वाहक होता है । तस्मात् इसी कारण गायत्रीषु गायत्री छन्दों में निविदं दधाति निवित् का प्रक्षेप करते हैं |
पृष्ठ 85
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः अष्टमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ४३ सा ० भा ० – पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ शस्त्रान्तरस्य प्रतिपदेकामृचं विधत्ते— ( षष्ठस्याह्नो वैश्वदेवशस्त्रविधानम् ) ( तत्र प्रतिपदेकविधानम् ) ' अभि त्यं देवं सवितारमोण्योरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदतिच्छन्दाः; षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥७ ॥
हिन्दी – ( वैश्वदेवशस्त्र की प्रतिपत् एक ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) ' अभि त्यं देवं सवितारमोण्योः ' इति वैश्वदेवस्य प्रतिपत् यह ( ऋचा ) वैश्वदेव ( शस्त्र ) की प्रतिपत् है, जो अतिच्छन्दा अतिच्छन्द ( नामक ) छन्द रूप चिह्न वाली है । षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में प्रयुक्त ) यह षष्ठस्याह्नो रूपम् जो षष्ठ दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० – अतिच्छन्दस्त्वमत्र लिङ्गम् ॥ प्रतिपच्छेषमृग्द्वयमनुचरतृचं च विधत्ते— ( प्रतिपच्छेषमृगद्वयमनुचरतृचं च ) तत्सवितुर्वरेण्यं, दोषो आगादित्यनुचरोऽन्तो वै गतमन्तः षष्ठमहः षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥८ ॥
हिन्दी — ( वैश्वदेवशस्त्र की दो प्रतिपत् और उनकी तीन अनुचर ऋचाओं को कह रहे हैं— ) ‘ तत्सवितुर्वरेण्यम् ' ( ये दो ऋचाएँ भी वैश्वदेव की प्रतिपत् और ' दोषो आगात् ' इति यह तृच अनुचरः अनुचर है । अन्तो वै गतम् ( भूतवाचक गम् धातु का ) आगात् अर्थात् चला जाना अन्त है । अन्तः षष्ठमहः ( यह ) षष्ठ दिन ( मध्यम त्र्यह का ) अन्त है अत: षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में ( प्रयुक्त ) वह षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है । सा ० भा ० — ‘ तत्सवितुः ’ इति द्वे ऋचौ, प्रतिपच्छेषभूते । ‘ दोषो आगात् ' इत्येष सूत्रे पठितः तृचोऽनुचरः | अत्र भूतार्थवाची ' गमि ' धातुर्योऽस्ति, तस्यार्थ आगादिति ' शब्देनोच्यते । भूतार्थवाचित्वाद् गतं गमनसमाप्तिरन्तो भवति । तदेतदन्तवत्त्वं लिङ्गम् । यस्मादत्र सूत्रकारोऽभि त्यमित्येकामृचं तत्सवितुरिति द्वे ऋचौ मिलित्वा प्रतिपत्तृचत्वे-नोक्त्वा दोषो आगादित्यादिकस्तृचोऽनुचर इत्युक्तवान्, तस्मादस्माभिस्तत्सवितुरिति वाक्यं ( १ ) सा ० छ ० आ ० ५.२.३.८; वाज ० सं ० ४.२५; अथर्व ० ११.४.२ । ( २ ) ऋ ० ३.६२.१०,११ । ( ३ ) आश्व ० श्रौ ० ८.१.१८ ( सा ० छ ० आ ० २.२.४.३ ) । ( ४ ) ‘ अभि त्यं देवं सवितारमोण्योरित्येका, तत् सवितुर्वरेण्यमिति द्वे; दोषो आगाद् बृहद् गाय घुमद्धेह्याथर्वण । स्तुहि देवं सवितारम् ॥...... वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ ' - इति आश्व ० श्रौ ० ८.१.१८ ।
पृष्ठ 86
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४४: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.८ पञ्चमपञ्चिकायां पूर्वशेषत्वेन विच्छेदनीयम् ॥ सवितृदेवताकं सूक्तं विधत्ते — ' उदु ष्य देवः सविता सवायेति १ सावित्रं, शश्वत्तमं तदपा वह्निरस्थादित्यन्तो वै स्थितमन्तः षष्ठमहः षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥ ९ ॥
हिन्दी— ( अब सवितृदेवताक सूक्त को कह रहे हैं— ) ' उदुष्य देवः सविता सवाय ' इति सावित्रम् यह सविता देवता वाला ( सूक्त ) है । ( इस सूक्त की ऋचा के द्वितीय पाद ) ‘ शश्वत्तमं तदपा वह्निरस्थात् ' में अन्तो वै स्थितम् ( अस्थात् शब्द में ) स्थित होना ( गमन का ) अन्त है । अन्तः षष्ठमहः षष्ठ दिन ( मध्यम त्र्यह का ) अन्त है ( अतः यह सूक्त ) षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में ( प्रयुक्त ) षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — शश्वत्तममित्यादिर्द्वितीयः पादः तस्मिन्नस्थादिति भूतार्थवाचिप्रत्यया-न्तस्तिष्ठतिधातुः श्रुतः, तच्च स्थितत्वं गमनस्यान्तः; तदिदमन्तवत्त्वं लिङ्गम् ॥ तुल्यसमाप्तिलिङ्गकं सूक्तं विधत्ते— ‘ कतरा पूर्वा कतरापरायोरिति ' २ द्यावापृथिवीयं, समानोदर्कं, षष्ठेऽ-हनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥ १० ॥
हिन्दी— ( समान अवसान वाले सूक्त का विधान कर रहे हैं— ) ' कतरा पूर्वा कत-रापरायो: ' इति द्यावापृथिवीयम् यह ( सूक्त ) द्यावापृथिवी देवता वाला है जो समानो-दर्कम् जो समान अवसान वाला है ( अतः ) षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में प्रयुक्त षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है ॥ सा ० भा ० — द्वितीयस्या ऋचश्चतुर्थे पादे ' द्यावा रक्षतं पृथिवी ' - इत्युक्तत्वात् इदं सूक्तं द्यावापृथिवीयम्; तत्र ‘ द्यावा रक्षतमिति ' पादस्य बहुषु ऋक्षु विद्यमानत्वात् समानोदर्कत्वम् ॥ ऋभुदेवताकं सूक्तद्वयं विधत्ते— ' किमु श्रेष्ठ किं यविष्ठो न आजगन्नुप नो वाजा अध्वरमृभुक्षा ' इत्यार्भवं, नाराशंसं त्रिवत् षष्ठेऽहनि षष्ठस्याह्नो रूपम् ॥ ११ ॥
हिन्दी — ( ऋभु देवता वाले दो सूक्तों को कह रहे हैं— ) ' किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन् ' ( इस सूक्त की आदि वाली तेरह ऋचाएँ ) और ' उप नो वाजा अध्वरमृभुक्षा ' इति इस ( सूक्त ) की चार आदि वाली ऋचाएँ आर्भवम् ऋभु देवताक हैं । नाराशंसम् ( ऋभु नर देवता है उनसे सम्बन्धित ऋचा ) नाराशंस और त्रिवत् त्रि शब्द से युक्त ( १ ) ऋ ० २.३८ । ( २ ) ऋ ० १.१८५ ।
पृष्ठ 87
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः नवमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ४५ षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में ( प्रयुक्त ) षष्ठस्याह्नो रूपम् षष्ठ दिन का रूप है ॥ सा ० भा०- -'किमु श्रेष्ठः " इत्यस्मिन् सूक्ते त्रयोदशर्चः शंसनीयाः । तत्र चतुर्थ्या ऋच: प्रथमपदे ‘ चकृवांस ऋभव: ' - इति श्रुतत्वादिदमार्भवम् । ' उप नः ' इति सूक्ते चतस्रः; तत्र प्रथमपादे ‘ ऋभुक्षा: ' इति श्रुतत्वात् तदप्यार्भवम् । ऋभवो हि तरा मनुष्याः, अत एव मनुष्यानन्तः प्रवेशयितुमसहमाना अग्निवस्वादयः सोमपानवेलायामृभून् निःसारितवन्तः । एतच्च ‘ आर्भवं शंसति । ऋभवो वै देवेषु ' इत्यादावुपाख्यानेन तुल्यमवगम्यते । ते च नरा ऋभवः ‘ शस्यन्ते ’ कथ्यन्ते यस्मिन् सूक्ते, तन्नाराशंसं, तदेकं लिङ्गम् । तथैव ' उप नो वाजाः ' इति सूक्तस्य तृतीयायामृचि ' त्र्युदयम् ' - इति त्रिशब्दः श्रुतः, तदेतत्त्रित्वं द्वितीयं लिङ्गम् ॥ अथ बहुदेवताकं सूक्तं विधत्ते— ' इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा, ये यज्ञेन दक्षिणया समक्त ' इति वैश्वदेवम् ॥ १२ ॥
हिन्दी— ( बहुदेवताक दो सूक्तों का विधान कर रहे हैं - ) ' इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा ’ और ‘ ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता ' इति वैश्वदेवम् ये दोनों विश्वेदेवा देवता वाले सूक्त हैं । सा ० भा ० — ‘ इदमित्था ' – इत्येकं सूक्तं ' ये यज्ञेन ' – इत्यपरम् ॥ ॥ इति श्रीमत्साणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण-भाष्ये पञ्चमपञ्चिकायां द्वितीयाध्याये ( द्वांविशाध्याये ) अष्टमः खण्डः ॥८ ॥ ( १३ ) ( १६६ )
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के बाइसवें अध्याय के अष्टम खण्ड की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ नवमः खण्डः सा ० भा ० – पूर्वोक्ते सूक्तद्वये लिङ्गं दर्शयति— ( सूक्तद्वये लिङ्गदर्शनम् ) नाभानेदिष्ठं शंसति ॥ १ ॥
हिन्दी– ( पूर्वोक्त ‘ इदमित्था ' और ' ये यज्ञेनु ', दोनों सूक्तों चिह्न को दिखला रहे हैं— ) नाभानेदिष्ठम् नाभानेदिष्ठ ( नामक दो सूक्तों का शंसति शंसन ( पाठ ) करता है । ( १ ) ऋ ० १.१६१ । / ( २ ) ऋ ० ४.३७ । ( ३ ) ऋ ० १०.६१ । ( ४ ) ऋ ० १०.६२ । ऐ.ब्रा.उ.- ६ के षष्ठ दिन में प्रयोग के ऋषि ) द्वारा दृष्ट ( उपर्युक्त
पृष्ठ 88
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४६: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.९ पञ्चमपञ्चिकायां सा ० भा ० — नाभानेदिष्ठाख्यः कश्चिन्महर्षि:, तेन दृष्टम्, पूर्वोक्तं सूक्तद्वयं ' नाभनेदिष्ठं तच्छंसेत् । अतो महर्षिसम्बन्ध एवात्र लिङ्गम् ॥ तदेतत्सूक्तद्वयं प्रशंसितुमुपाख्यानमाह— ( सूक्तद्वयप्रशंसितुमुपाख्यानम् ) नाभानेदिष्ठं वै मानवं ब्रह्मचर्यं वसन्तं भ्रातरो निरभजन् सोऽब्रवीदेत्य • किं मह्यमभाक्तेत्येतमेव निष्ठावमववदितारमित्यब्रुवंस्तस्माद्धाप्येतर्हि पितरं पुत्रा निष्ठावोऽववदितेत्येवाचक्षते ॥ २ ॥
हिन्दी – ( इन दोनों सूक्तों की प्रशंसा में आख्यायिका को कह रहे हैं - ) ब्रह्मचर्यं वसन्तम् ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करने वाले मानवं नाभानेदिष्ठम् ( मनु के पुत्र ) मानव नाभानेदिष्ट को भ्रातरः ( उनके ज्येष्ठ ) भ्राताओं ने निरभजन् ( पिता के धन में उनका ) भाग देने से वञ्चित कर दिया ( उनका हिस्सा नहीं दिया ) । तब सः उस ( नाभानेदिष्ट ) ने एत्य आकर ( उन भाइयों से ) अब्रवीत् कहा – ( हे भाइयो! ) मह्यम् मेरे लिए किम् अभाक्त भाग के रूप में कौन - सी वस्तु अलग किया है? ( उन भाइयों ने अपने पिता की ओर सङ्केत करते हुए ) एतमेव इन्हीं निष्ठावम् ( धन - विभाग इत्यादि धर्म - रहस्य के विषय में ) सम्पूर्ण रूप से निर्णय करने वाले और अववदितारम् न्याय- प्रदाता ( पिता मनु से पूछो - इति अब्रुवन् इस प्रकार कहा । तस्माद् ह इसीलिए एतर्हि अपि इस समय भी पुत्राः पुत्र लोग पितरम् पिता को निष्ठावः ( धन - विभाग इत्यादि का ) सम्यक् प्रकार से निर्णय करने वाला और अववदिता न्याय- प्रदाता इत्येव आचक्षते इस प्रकार कहते हैं । सा ० भा०—– मनोः पुत्रो नाभानेदिष्ठो नाम बालको गुरुगृहे ‘ ब्रह्मचर्यं वसति ’ - उप-नीतः सन् वेदमध्येतुं तत्र तिष्ठति । तदानीं तस्य ज्येष्ठभ्रातरो मनोः पितुर्धनं स्वार्थं विभजन्तः, तं बालकं ‘ निरभजन् ' भागरहितमकुर्वन् । बालोऽयं ब्रह्मचारी वेदमेवाभ्यस्यतु किं तस्य धनेनेति मत्वा भागं न दत्तवन्तः । तदानीं ' सः ' नाभानेदिष्ठः ' एत्य ' वेदाभ्यासं कृत्वा समागत्य भ्रातृनिदमब्रवीत् — हे भ्रातरः, मह्यं ' किम् अभाक्त ' किं नाम वस्तु भागत्वेन यूयं पृथक्त्वेन कृतवन्त इति 1 । ते च भ्रातर ' एतमेव ' मनु पितरं हस्तेन प्रदर्श्य हे नाभानेदिष्ठ! वयं नो जानीमस्तमेव पृच्छेत्यब्रुवन् । कीदृशं मनुम्? ' निष्ठावम् ' धनविभागादेर्धर्मरहस्यं निःशेषेण स्थितिर्निर्णयो निष्ठा, सा यस्मिन्नस्ति स निष्ठावः; तादृशं धर्मरहस्यस्य निर्णेतार-मित्यर्थः । ‘ अविवदितारम् ’ ज्येष्ठपुत्रस्यैतावत्, द्वितीयस्यैतावत्, अन्यस्यैतावत्, इत्यव-च्छिद्य वेदितुं समर्थोऽववदिता तादृशम् । अयमर्थः - अयं मनुर्धर्मशास्त्रकर्तृत्वाद्धर्मरहस्य-निर्णयवान् पितृत्वेन तवैतावदित्यवच्छिद्य वक्तुं समर्थश्च । तस्मान्मदीयो भागः क इति मनुमेव पृच्छेत्यब्रुवन् । यस्मादस्य भ्रातर एवमुक्तवन्तः, तस्मादिदानीमपि पितरं पुत्रा इत्यनेन प्रकारेण आचक्षते । केन प्रकारेणेति? सोऽभिधीयते - अयं पिता ' निष्ठावः, निर्णयवान् ’
पृष्ठ 89
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
द्वितीयोऽध्यायः नवमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ९ ४७ अस्यैतावदित्यवच्छिद्य वदिता चेति ॥ तत ऊर्ध्वं नाभानेदिष्ठस्य कृत्यं दर्शयति— स पितरमेत्याब्रवीत्, -त्वां ह वाव मह्यं तताभाक्षुरिति तं पिताऽ-ब्रवीन्मा पुत्रक तदादृथाः, -अङ्गिरसो वा सत्रमासते, ते षष्ठं षष्ठमेवाहरागत्य मुह्यन्ति, शंसय; तेषां यत्सहस्रं सत्रपरिवेषणं तत्ते तथेति ॥३ ॥
हिन्दी— ( इसके पश्चात् नाभानेदिष्ठ के कृत्य को ( नाभानेदिष्ठ ) ने पितरम् एत्य आह पिता ( मनु ) के समीप त्वां ह वाव तुमको ही अभाक्षुः ( भाइयों ने ) भाग करने इमे स्वर्गाय लोकाय तानेते सूक्ते षष्ठेऽहनि स्वर्यन्तो दास्यन्तीति; दिखला रहे हैं— ) सः उस आकर कहा- हे तत हे तात! वाला ( कहा है अतः मेरा भाग आप के पास है, उसे दे दीजिए ) । तब पिता तम् अब्रवीत् पिता ( मनु ने ) उस ( नाभानेदिष्ट ) से कहा- पुत्रक हे पुत्र! तद् मा आवृथाः उस ( भाइयों के कहने ) का आदर ( विश्वास ) मत करो ( तुम्हारे भाइयों ने सब कुछ ले लिया है, मेरे पास तुम्हारा कुछ भी नहीं है ) । इमे अङ्गिरसः ये अङ्गिरा ( नामक ऋषिगण ) स्वर्गाय लोकाय स्वर्ग लोक के लिए सत्रम् आसते अनुठान कर रहे हैं । ते षष्ठं षष्ठम् अहः आगत्य वे ( पुनः पुनः सत्र का उपक्रम करके उस - उस समय में होने वाले उस ) षष्ठ- षष्ठ दिन पर आकर मुह्यन्ति ( अधिक मन्त्र होने के कारण ) मुग्ध ( भ्रमित ) हो जाते हैं ( जिससे सत्र का समुचित समापन नहीं हो पाता वहाँ जाकर ) षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन तान् उन अङ्गिराओं को एते सूक्ते इन ( ‘ इदमित्था ' और ‘ ये यज्ञेन ' ) दो सूक्तों का शंसय शंसन कराओ । तेषाम् उन ( ऋषियों ) की यत् सहस्रं सत्रपरिवेषणम् जो सहस्र संख्या वाली सत्र की दक्षिणा सम्पादित है तत् उसको स्वर्यन्तः ते स्वर्ग जाते हुए वे तुन्हें दास्यन्ति दे देंगे । तथा इति ( तब नाभानेदिष्ठ ने कहा ) वैसा ही होगा ॥ सा ० भा ० – ‘ सः ' नाभानेदिष्ठो भ्रातृभिस्तथोक्तः सन् पितरं प्रत्यागत्येदमब्रवीत्, – हे पितर्मह्यं ‘ त्वां ह वाव ' त्वामेव भ्रातरः सर्वेऽपि ' अभाक्षुः ', अंतो मदीयो भागस्त्वय्यस्ति, तं मे देहीत्यभिप्रायः । ततः ' तं ' नाभानेदिष्ठं ' पिता ' मनुरेवमब्रवीत् – हे ' पुत्रक ' बालक भ्रातॄणां वचनं ‘ मा आदृथाः ' तस्मिन् वचने आदरं मा कार्षीः । नास्त्येव मद्धस्ते त्वदीयो भागः, सर्वमपि धनं त्वद्भ्रातृभिर्गृहीतम् । तव तु धनप्राप्त्यर्थमेकमुपायं कथयिष्यामि, अङ्गिरोनामका महर्षयः ‘ इमे ' समीपदेशवर्तिनः स्वर्गार्थं सत्रमनुतिष्ठन्ति, ते पुनः पुनः सत्रमुपक्रम्य, तदा तदा प्राप्तं तत्तत् षष्ठमेवाहरागत्य तत्र तत्र मन्त्रबाहुल्ये ' मुह्यन्ति ' भ्रान्ताः सन्त सत्रसमाप्तिमप्राप्य सर्वदा क्लिश्यन्ति; ' तान् ' महर्षीन् षष्ठेऽहनि, त्वं गत्वा ‘ इदमि-त्या ’ — इति ‘ ये यज्ञेनेति ” चैते उभे सूक्ते शंसय; ततः ‘ तेषाम् ' ऋषीणां ‘ यत् सहस्रसंख्याकं
पृष्ठ 90
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ४८: ऐतरेयब्राह्मणम् [ २२.९ पञ्चमपञ्चिकायां धनं ‘ सत्रपरिवेषण ’ सत्रार्थं परितः संपादितमस्ति, तत्सर्वमनुष्ठानादूर्ध्वमवशिष्टं धनं ‘ ते ’ तुभ्यमङ्गिरसो महर्षयः स्वर्गं प्राप्नुवन्तो दास्यन्तीति । ' तथा ' अस्त्विति तत् पितृवचनं नाभानेदिष्ठोऽङ्गीचकार ॥ अङ्गीकारादूर्ध्वं किं कृतवानित्याशङ्क्य तद्वृत्तान्तं दर्शयति— तानुपैत्प्रतिगृभ्णीत मानवं सुमेधस इति; तमब्रुवन्, किंकामो वदसी-तीदमेव वः षष्ठमहः प्रज्ञापयानीत्यब्रवीदथ यद्वा, एतत्सहस्रं सत्रपरिवेषणं, तन्मे स्वर्यन्तो दत्तेति; तथेति; तानेते सूक्ते षष्ठेऽ-हन्यशंसयत्, - ततो वै ते प्र यज्ञमजानन् प्र स्वर्गं लोकम् ॥४ ॥
हिन्दी – ( तब नाभानेदिष्ठ ) तान् उन ( अङ्गिराओं ) के उपैत् समीप गये ( और इस प्रकार कहा— ) सुमेधसः हे सुष्ठु मेधा वाले ( अङ्गिराओ )! मानवम् मनु के पुत्र ( मुझ नाभानेदिष्ठ ) को प्रतिगृभ्णीत ( आप लोग ) स्वीकार कर लें । तम् अब्रुवन् उस ( नाभा-नेदिष्ठ ) से ( उन अङ्गिराओं ने ) कहा - किङ्कामो वदसि किस कामना से तुम ( इस प्रकार ) कह रहे हो? वः तुम लोगों को षष्ठम् अहः षष्ठ दिन का प्रज्ञापयानि ज्ञान कराऊँगा इति अब्रवीत् ऐसा ( नाभानेदिष्ठ ने अङ्गिराओं से ) कहा । अथ इस ( ज्ञान ) के बाद यद्वा एतत् सहस्रं सत्रपरिवेषणम् जो यह सहस्र संख्या वाला धन है तत् उसको मे मेरे लिए स्वर्यन्तः दत्त स्वर्ग जाते हुए ( आप लोग ) दे दें । तथेति तब ( अङ्गिराओं ने इस नाभानेदिष्ठ से कहा — ) ऐसा ही हो । तान् उन ( अङ्गिराओं ) को षष्ठेऽहनि षष्ठ दिन में एते सूक्ते इन दोनों सूक्तों को अशंसयत् शंसित कराया । ततः उसके बाद ते उन अङ्गिराओं ने यज्ञं प्रजानन् यज्ञ को प्रकृष्ट रूप से जाना और प्र स्वर्गं लोकम् ( उस अनुष्ठान से ) प्रकृष्ट रूप से स्वर्गलोक का ( ज्ञान प्राप्त किया ) ॥ सा ० भा०- –'तान् ' अङ्गिरसो महर्षीन् ' उपैत्, नाभानेदिष्ठः समीपं प्राप्तवान्, प्राप्य च प्रतिगृभ्णीत ’ - इत्यादिमन्त्रपादेनैव महर्षीणामये किंचिद्वचनमुक्तवान् । तस्य पादस्या-यमर्थः — हे ‘ सुमेधसः ' शोभनमेधायुक्ता अङ्गिरसः, ' मानवं ' मनोः पुत्रं नाभानेदिष्ठाख्यं मां ‘ प्रतिगृभ्णीत ’ यूयं स्वीकुरुतेति । तथा वदन्तं नाभानेदिष्ठं प्रति मुनय इदमब्रुवन्, –हे नाभानेदिष्ठ! ‘ किंकामः ' कीदृगपेक्षायुक्तः सन्नस्मान् प्रत्येवं वदसि? इति । ततः स नाभानेदिष्ठोऽब्रवीत्, –हे महर्षयः ' वः ' युष्माकमिदमेव षष्ठमहः ' प्रज्ञापयानि ' प्रकर्षेण बोधयामीति; ‘ अथ ’ बोधनानन्तरं ' सत्रपरिवेषणं ' भवद्भिः सत्रार्थं संपादितमनुष्ठानादूर्ध्व-मवशिष्टं यदेतत्सहस्रसंख्याकं धनमस्ति तत् सर्वं यूयं ' मे ' मह्यं स्वर्गं प्रति गच्छन्तो दत्तेति । ‘ तथेति ’ मुनिभिरङ्गीकृते सति ' तान् ' मुनीन्, ' एते ' उभे सूक्ते षष्ठेऽहन्यशंसयत्; तत एव ' ते ' मुनयो यज्ञं प्रकर्षेण ‘ अजानन् ' ज्ञातवन्तः; तदनुष्ठानेन स्वर्गं लोकमपि प्राजानन् ॥ सूक्तद्वयं प्रशस्य तद्विधिं निगमयति—