छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 151–160
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 151–160
पृष्ठ 151
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
विषयाः मात्रासमकाधिकारः गीत्यार्यादिलक्षणानि मात्राच्छन्दसां लघुगुरुज्ञानम् ( पञ्चमोऽध्यायः ) वृत्ताधिकारः अर्धसमवृत्तसङ्ख्या विषमवृत्तसङ्ख्या वक्त्रादिभेदाः विषमवृत्ताधिकारः अर्धसमवृत्ताधिकारः ( षष्ठोऽध्यायः ) यतिलक्षणम् यतिनियमाः उक्थाधिकारः मध्याधिकारः प्रतिष्ठाधिकारः सुप्रतिष्ठाधिकारः गायत्र्यधिकारः उष्णिगधिकारः अनुष्टुबधिकारः बृहत्यधिकारः पट्ट्यधिकारः त्रिष्टुबधिकारः उपजायतेः समवृत्तत्वनिर्णयः जगत्यधिकारः ( सप्तमोऽध्यायः ) अतिजगत्यधिकारः शक्वर्यधिकारः अतिशक्वर्यधिकारः अष्ट्यधिकारः अत्यष्ट्यधिकारः धृत्यधिकारः अतिधृत्यधिकारः कृत्यधिकारः छन्दः शास्त्रम् पृष्ठम् विषयाः १११ प्रकृत्यधिकारः ११५ आकृत्यधिकारः ११८ | विकृत्यधिकारः सङ्कृत्यधिकारः १२२ अभिकृत्यधिकारः १२२ उत्कृत्यधिकारः १२३ दण्डका: १२५ ( अष्टमोऽध्यायः ) १३ ९ गाथालक्षणम् १५० - त्रिष्टुभि गाथाः जगत्यां गाथा: १६४ अतिजगत्यां गाथाः १६४ शक्वर्यां गाथाः १६७ अष्टौ गाथाः १६७ अत्यष्टौ गाथाः १६८ धृतौ गाथाः १६ ९ अतिधृतौ गाथाः १७० कृतौ गाथाः १७२ द्वयक्षरप्रस्तार: १७३ प्रस्तारप्रकारान्तरम् १७६ प्रस्तारक्रमबीजम् १७८ प्रस्तारपिण्डसङ्ख्या १८२ १ ९ १ मात्रावृत्तप्रस्तारः १ ९ ४ | नष्टवृत्तज्ञानम् उद्दिष्टवृत्तज्ञानम् २१६ मात्रानष्टज्ञानम् २१ ९ प्रस्तारं विना वृत्तसङ्ख्याज्ञानम् २२३ मात्रोद्दिष्टम् २२८ अध्वा २२ ९ मेरुप्रस्तारः २३३ मात्रामेरुः २३६ | वृत्तिसमाप्तिः २३८ | टिप्पण्यलङ्कारः CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 152
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 153
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
काव्यमाला । 11: 11 श्रीमत्पिङ्गलाचार्यविरचितं छन्दः शास्त्रम् ( श्रीमद्भट्टहलायुधप्रणीतमृतसञ्जीविन्याख्यवृत्तिसमेतम् ) प्रथमोऽध्यायः नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बिचन्द्रचामरचारवे त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शंभवे ॥
वेदानां प्रथमाङ्गस्य कवीनां नयनस्य च ।
पिङ्गलाचार्यसूत्रस्य मया वृत्तिर्विधास्यते ॥
क्षीराब्धेरमृतं यद्वद्धृतं देवैः सदानवैः ।
छन्दोऽब्धेः पिङ्गलाचार्यैश्छन्दोऽमृतं तथोद्धृतम् ॥
श्रीमत्पिङ्गलनागोक्तछन्दः शास्त्रमहोदधौ ।
वृत्तानि मौक्तिकानीव कानिचिद्वचिनोम्यहम् ॥
म - य - र - स - त - ज - भ - न - ल - ग - संमितं भ्रमति वाङ्मयं स जयति पिङ्गलनागः शिवप्रसादाद्विशुद्धमतिः ॥
त्रिगुरुं विद्धि मकारं लघ्वादिसमन्वितं यकाराख्यम् ।
लघुमध्यमं तु रेफं सकारमन्ते गुरुनिबद्धम् ॥
लघ्वन्त्यं हि तकारं जकारमुभयोर्लघु विजानीयात् ।
आदिगुरुं च भकारं नकारमिह पैङ्गले त्रिलघुम् ॥
दीर्घं संयोगपरं तथा प्लुतं व्यञ्जनान्तमूष्मान्तम् । ' सानुस्वारं च गुरुं क्वचिदवसानेऽपि लघ्वन्त्यम् ॥ जगति यस्य । व्यञ्जनान्तोपादानेनोष्मान्तस्यापि लाभात्पुनरूष्मान्तकथनेन विसर्जनीयजिह्वामूलीयो-पध्मानीयानां ग्रहणम् । यथाह पाणिनीयशिक्षायाम् — ' ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः ॥ ' ( ३।४ ) इत्यत ऊष्मशब्दो विसर्जनीयादेरुपलक्षको बोद्धव्यः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 154
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२ छन्दः शास्त्रम्
आदिमध्यावसानेषु य - र - ता यान्ति लाघवम् ।
भ - ज - सा गौरवं यान्ति म- नौ तु गुरुलाघवम् ॥
त्रिविरामं दशवर्णं षण्मात्रमुवाच पिङ्गलः सूत्रम् ।
छन्दोवर्गपदार्थप्रत्ययहेतोश्च शास्त्रादौ ॥
इह हि त्रैवर्णिकानां साङ्गवेदाध्ययनमाम्नायते । अर्थावबोधपर्यन्तश्चाध्ययनविधिः । वेदाङ्ग च छन्दः । ततस्तदध्ययनविधित्वात्तदनुष्ठेयम् । अथ ' त्रिष्टुभा यजति, बृहत्या गायति, गायत्र्या स्तौति ' इत्येवमादिश्रवणात् अर्थायातमनुष्टुभादिज्ञानम् । किं च छन्दसामपरिज्ञानात्प्रत्युत प्रत्यवायः श्रूयते । यथा — ‘ यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्तं वा पद्यते वा म्रियते पापीयान् भवति । यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति । ' ( छं ० ब्रा ० ३।७।५ ) तस्माच्छन्दोज्ञानं कर्तव्यं, तदर्थमिदं शास्त्रमारभ्यते । तथा लघुनोपायेन शास्त्रावबोधसिद्ध्यर्थं संज्ञाः परिभाषते सूत्रकार: -धीश्रीस्त्री म् १ । १ । १ ॥ ( १ ) छन्द: कौस्तुभे तु—
‘ मयरसतजभनसंज्ञाश्छन्दस्यष्टौ गणास्त्रिवर्णाः स्युः ।
भूम्यम्बुवह्निवायुव्योमार्कसुधांशुनाकदेवास्ते ॥
( ‘ महीजलानलान्तकाः स्वरर्यमेन्दुपन्नगाः । फणीश्वरेण कीर्तिता गणाष्टकेऽष्टदेवताः ॥ ' ( १।२४ ) इति वाणीभूषणोत्तेरत्र ' नागदेवा ' इति पाठो युक्तः । ' नो नाकश्च सुखप्रद ' इति तु समविप्रतिपन्नत्वान्न निर्णायकम् । )
क्रमतः श्रीवृद्धिमृतिप्रयाणरिक्तत्वरुग्यशोमोदान् ।
यच्छन्ति फलानि गणा माद्यास्तेऽष्टौ प्रयोक्तृभ्यः ॥
( चम्पूरामायणटीकायां तु - ( १1१ ) ' तो द्यौरन्त्यलघुः शुभ न विद्मः । )
सर्वगुरुर्मः कथितो भजसा गुर्वादिमध्यान्ताः ।
छन्दसि नः सर्वलघुर्यरता लघ्वादिमध्यान्ताः ॥
( यदा दैववशादाद्यो गणो दुष्टफलो भवेत् । तदा तद्दोषशान्त्यर्थं शोध्यः स्यादपरो गणः ॥ वृ.प्र. तद्यथा ---मनौ सखायौ कथितौ भयौ भृत्यावुदीरितौ उदासीनौ तजौ प्रोक्तौ सरौ शत्रू मताविह ' इत्युक्तम् । तन्मूलं को. २।४ ) ॥। CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 155
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमोऽध्यायः ३ मृतसञ्जीवनी - धीश्रीस्त्री इत्यनेन गुरुत्रयं संज्ञित्वेनोपलक्षयति, मकारश्च संज्ञात्वेन । ततश्चायमर्थ: -सर्वगुरोस्त्रिकस्य ( SSS ) ' म ' इति संज्ञा परिभाष्यते । ध्यादीनामुपादान-प्रयोजनमुपरिष्टाद्वक्ष्यामः । मप्रदेशाः ' विद्युन्माला मौ गौ ' ( पि ० सू ० ६।६ ) इत्येवमादयः ॥ शिवप्रसादिनी – ( सभी शास्त्रकार शास्त्रीय व्यवस्था को सुचारू रीति चलाने के लिए परिभाषिक संज्ञाओं का निर्माण किया करते हैं । प्रकृत छन्दःशास्त्र की रचना में भी उसी शास्त्रकारीय परिपाटी का आश्रयण किया गया है । इस शास्त्र में पुनः ' म, य, र, स, त, ज, भ, न, ग एवं ल, " इन दश संख्याक अक्षरों से समस्त छन्दों का संकेत प्रदर्शित किया गया है । अतः ये दश प्रकार के अक्षर ही सम्पूर्ण छन्द सम्बन्धिनी शिक्षा का मूल है । तीन - तीन अक्षरों को एक समुदाय के रूप में संगठित कर - करके ही छन्दः की व्यवस्था की जाती है । इन्हीं तीन वर्णों के समुदाय को यहाँ पर गण नाम से कहा जाता है । छन्दः शास्त्र पूर्व में क्रमशः निर्दिष्ट प्रकार के वर्णों में से “ म ” वर्ण से आरम्भ
सिद्धिर्भवेत्सखिभ्यां सखिभृत्याभ्यां जयः स्थिरत्वं च ।
स्याद्भृत्यमित्रभृत्यैः शुभं स्वपीडा तु मित्रशत्रुभ्याम् ॥
अफलमुदासीनाभ्यां शत्रुसखिभ्यां च तद्भवति ।
शत्रुभ्यां तु विरोधो नायकनाशश्च संप्रोक्तः ॥
शत्रूदासीनाभ्यां हानिरुदासीनभृत्याभ्याम् ।
अस्वायत्तिर्गदिता, श्रीनाशः शत्रुभृत्याभ्याम् ॥
क्षयवैरिभयप्राप्तिर्भवत्युदासीनशत्रुभ्याम् 1 मित्रोदासीनाभ्यामश्रीरिति गणफलान्याहुः ॥ ' हजधा हितजीवनधनहरा नृपक्रोधकृद्रेफः तनुपीडारुग्णदा घनखा भ इहातिदूरगतिदायी ॥
गणा दुष्टफला राद्या दग्धवर्णाश्च हादयः ।
शुभश्लोकमुखेनैते प्रयोक्तव्याः शुभार्थिभिः ॥
अत्रापवाद उक्त उमापतिना --' गणफलं हि कलाविषयेष्वलं विभुतया तदुपायितया तया ।
वदति कश्चिदितीह न वर्णगे न मृत पुंसि न पुंसि च केचन ॥
गणफलं न हि काव्यसमूहगे वदति कश्चिदथो सुरवाचके । शिवपरे न परत्र विचारणा लिपिगणेषु फलाफलयोस्ततः ॥ ' इति अन्यत्रापि -' देवतावाचकाः शब्दा ये च भद्रादिवाचका: । ते सर्वे नैव निन्द्याः स्युर्लिपितो गणतोऽपि च ॥ ' इति CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 156
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४ छन्दः शास्त्रम् करके “ न ” वर्ण तक आठ वर्णों से आठ गणों तक शास्त्रकार के द्वारा निर्दिष्ट हुए हैं । शेष बचे ‘ “ ग ” और “ ल ” ये दो वर्ण पूर्वोक्त रीति से तीन वर्णों के समुदाय का बोधक न होकर, केवल एक - एक वर्ण मात्र के बोधक हुआ करते हैं । अब आगामी सूत्र की अवतरणिका प्रस्तुत करते हुए ग्रन्थकार कहते हैं कि गणनाम से व्यवहत तीन अक्षरों के समुदाय में यदि तीनों अक्षर गुरु ( दीर्घ ) सञ्ज्ञक हों, तो उसकी सञ्ज्ञा क्या होनी चाहिए?, इस अभिप्राय को ध्यान में रखकर अग्रिमसूत्र का प्रणयन करते हैं - ) “ धीश्रीस्त्रीम् । ” इसका यह अर्थ नहीं है कि धी, श्री एवं स्त्री शब्द की म ( = मगण ) संज्ञा हो । किन्तु " धी श्री स्त्री " इन तीनों स्थलों में द्विमात्रिक " ई " वर्ण का आदेश किया गया है इसके अतिरिक्त इन द्विमात्रिक ईकार से केवल तीन दीर्घ सञ्ज्ञक “ ई ” की म सञ्ज्ञा के विधान में भी इस सूत्र का तात्पर्य न लेकर, ईकाराऽऽदि किसी भी द्विमात्रिक तीन स्वर वर्णों के समुदाय को सञ्ज्ञी रूप से उद्देश्य करके म ( = मगण ) सञ्ज्ञा का विधान हुआ है । इस प्रकार सूत्र का फलितार्थ होगा- सभी गुरुसञ्ज्ञक तीन स्वरों वाले समुदाय ( ऽऽऽ ) की “ म ” सञ्ज्ञा हो । अर्थात् जिस स्थल में " म " का निर्देश हो, उस स्थल में गुरु सञ्ज्ञक तीन स्वर वर्णों वाला समुदाय जानना चाहिए । यहाँ पर यह भी समझ लेना चाहिए कि - प्रथम सूत्र से लेकर अष्टम सूत्र पर्यन्त प्रत्येक सूत्र प्रथम तीन-तीन अक्षर अपने - अपने गुरुत्व एवं लघुत्व के अनुसार तीन - तीन गुरु एवं तीन - तीन लघु सञ्ज्ञक वर्णों के बोधक होंगे । प्रकृत विचाराऽनुसार ही अन्यस्थलों में भी उपर्युक्त व्यवस्था जाननी चाहिए । अब यहाँ प्रश्न उठता है कि सूत्र में तीन गुरु वर्णों को “ धी श्रीस्त्री ” शब्द के द्वारा ही क्यों निर्देश दिया गया? इसका समाधान इसी अध्याय के पन्द्रहवें ( १५ ) सूत्र में दिया जाने वाला है । तदनुसार गुरुसञ्ज्ञक वर्ण के रूप में ये तीनों ही वर्ण समस्त शास्त्रज्ञों के समुदाय में प्रसिद्ध है, जैसे वसुशब्द के वाच्यरूप में अष्ट संख्या, समुद्रशब्द से चार संख्या, इन्द्रिय शब्द से पाँच संख्या की लोक एवं शास्त्री यव्यवहार में प्रसिद्धि होने से जिस प्रकार अष्ट आदि संख्या बोधाऽभिप्राय से वसु आदि शब्दों का भी प्रयोग होते लोक में देखा जाता है । तद्वत् प्रकृतस्थल में भी गुरु त्रयबोधाऽभिप्राय से “ धी " आदि तीन प्रसिद्धशब्द का प्रयोग किया गया । अब पुनः जिज्ञासा होती है कि गुरुत्रयसंघात की " म् ” सञ्ज्ञा ही क्यों की? इसका समाधान करते हुए वृत्ति ग्रन्थ में लिखा गया है कि – “ म ” सञ्ज्ञा के विधान का प्रयोजन “ विद्युन्माला मौ गौ ” ( पि ० सू ० ६।६ ) इस सूत्र में व्यक्त किया जाएगा तदनुसार - सूत्राऽर्थ का स्वरूप होगा - जिस अनुष्टुप् छन्द के प्रत्येक पाद ( चरण ) में दो मगण और दो “ ग ” ( गुरु ) हों म ( ऽऽऽ ) -म ( ऽऽऽ ) -ग ( S ) - ग ( S ) तो उस प्रकार के पाद वाले मन्त्र, वा श्लोक को, विद्युन्मालावृत्त कहा जाता है । इस सूत्र में " म " संज्ञा का प्रयोजन दर्शाया गया है । इस ग्रन्थ में गुरुवर्ण का चिह्न ( 5 ) एवं लघुवर्ण का चिह्न ( । ) इस प्रकार दिया जाएगा । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 157
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमोऽध्यायः ५ निष्कर्ष - प्रकृत छन्दः सूत्रकार महर्षि पिङ्गलाऽऽचार्य जी शास्त्राऽऽरम्भ के “ धी श्री स्त्रीम् " इस प्रथम सूत्र से आरम्भकर, " न हस न् " इस प्रथमाध्याय के अष्टम सूत्रपर्यन्त आठ सूत्रों के द्वारा अष्टप्रकार के गणों का निर्देश किये हैं, तथा इन आठों सूत्रों में उद्देश्य ( सञ्ज्ञा भाक् सञ्ज्ञी या सञ्ज्ञावान् ) तथा सञ्ज्ञा स्वरूपविधेय का निर्देश ( उच्चारण ) किया गया है । इस प्रकार आठों सूत्रों में प्रत्येक सूत्रों का सञ्ज्ञा एवं सञ्ज्ञी भेद से द्विविध विभाग निर्दिष्ट है । यथा “ धीश्रीस्त्रीम् " इस प्रथम सूत्र में " धी श्री स्त्री " ये तीनों गुरुवर्ण सञ्ज्ञी के रूप में उच्चरित हैं, तथा " म " यह सञ्ज्ञाशब्द है । अतः सूत्राऽर्थ पर्यवसित होता है कि जिस पद्यांश में लगातार तीनों गुरुवर्ण उपस्थित हों, उनकी " मगण ” सञ्ज्ञा समझनी चाहिए ॥१ ॥
वरा सा य् । १।२ ॥
मृतसञ्जीवनी - वरासा इत्यनेनादिलघोस्त्रिकस्य ( ISS ) ' य ' इति संज्ञा परिभाष्यते ।
यप्रदेशाः ‘ भुजङ्गप्रयातं य: ' ( पि ० सू ० ६ । ३६ ) इत्येवमादयः ॥
शिवप्रसादिनी - जिस स्थल के तीन वर्णों के समुदाय में प्रथम वर्ण लघु हो, तथा मध्यम और अन्तिम वर्ण गुरु हो, ऐसे वर्णत्रिक ( तीनों वर्णों के समूह - “ I ऽऽ ” ) की “ य ” सञ्ज्ञा होती है । अर्थात् जिन तीन वर्णों के संघात में प्रथमाऽक्षर लघु ( ह्रस्व सञ्ज्ञक ), मध्य और अन्ताऽक्षर गुरु ( दीर्घ ) सञ्ज्ञक हों, उस वर्णत्रय समुदाय की “ य ’ सञ्ज्ञा जाननी चाहिए । य सञ्ज्ञा का प्रयोजन प्रदेश “ भुजङ्ग प्रयातं यः ” " ( पि ० सू ० ६।३६ ) इत्यादि सूत्र है, जिसका अर्थ है - जिसके प्रत्येक पाद में चार “ यगण ” उपलब्ध हों, उस छन्द को भुजङ्गप्रयात कहा जाता है ॥ २ ॥
का गुहा र् । १।३ ॥
मृतसञ्जीवनी – कागुहा इत्यनेन मध्यलघोस्त्रिकस्य ( SIS ) ' र ' इति संज्ञा परिभाष्यते ।
रप्रदेशा: ‘ स्रग्विणी र: ' ( पि ० सू ० ६ । ३७ ) इत्येवमादयः ॥
शिवप्रसादिनी- -जिन तीन वर्णों के समूह में मध्यम वर्ण लघु हो, एवम् प्रथम तथा अन्तिम वर्ण गुरु हों, उन तीनों वर्णों की “ र ” सञ्ज्ञा होती है । इस “ र् ” सञ्ज्ञा का प्रदेश “ स्रग्विणी र: ” ( ६।३ ९ ) इत्यादि सूत्र है । जिसका अर्थ - जिस पाद में चार " गण " हों उस पाद से सम्बन्धित छन्द “ स्रग्विनी ' नाम वाली होती है ॥३ ॥
वसुधा स् । १।४ ॥
मृतसञ्जीवनी — वसुधा इत्यनेनान्त्यगुरोस्त्रिकस्य ( 115 ) ' स ' इति संज्ञा परिभाष्यते ।
सप्रदेशाः ‘ तोटकं स: ' ( पि ० सू ० ६।३१ ) इत्येवमादयः ॥
शिवप्रसादिनी – जिन तीन अक्षरों के समुदाय में यदि आदि एवं मध्य अक्षर लघु CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 158
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६ छन्दः शास्त्रम् सञ्ज्ञक हों, और अन्तिम अक्षर गुरु नाम वाला हो, उन अक्षरों के समुदाय की “ स् ” सञ्ज्ञा हो । इसका उदाहरण प्रदेश पुनः - जगती छन्दः के अधिकार में जितने " सगणों ” से जगती छन्द के पाद की पूर्ति होती हो, उस पाद में जहाँ उतने ही " सगण " सञ्ज्ञकों का प्रयोग हों, तो जगती के अन्तर्गत आने वाला वह छन्द " तोटक " नाम से कहा जाता है । अर्थात् जगतीछन्द के अधिकाराऽनुसार पाद में जब तक बारह ( १२ ) अक्षर पूर्ण न हों, तब तक स गण का व्यवहार करते रहना चाहिए । प्रत्येक पांद में चार सगण ( = १२ अक्षर वालों के ) तीन समूह उपलब्ध होने की दशा में, उस पाद से सम्बन्धित छन्द " तोटक " कहा जाता है ॥४ ॥
सा ते क्व त् । १।५ ॥
मृतसञ्जीवनी - सातेक्व इत्यनेनान्त्यलघोस्त्रिकस्य ( SSI ) ' त ' इति संज्ञात्वेनो-पादीयते । तप्रदेशाः ' तनुमध्या त्यौ ' ( पि ० सू ० ६ । २ ) इत्येवमादयः ॥ शिवप्रसादिनी – आदि और मध्य गुरु अक्षर वाले, तथा अन्त में लघु अक्षर वाले तीन अक्षरों के समुदाय की " त् " सञ्ज्ञा हो । इसका उदाहरण प्रदेश ‘ “ तनुमध्या त्यौ ” ( ६।२ ) है, जिसका अर्थ है - जिस गायत्री छन्द के प्रत्येक पाद में " तगण ” और “ यगण ” विद्यमान हो, उसको तनुमध्यावृत्त ( = छन्द ) कहते हैं ॥५ ॥
कदा सज् । १।६ ॥
मृतसञ्जीवनी – कदास इत्यनेन मध्यगुरोस्त्रिकस्य ( ISI ) ' ज ' इति संज्ञा परि-भाष्यते । जप्रदेशाः ‘ कुमारललिता ज्सौ ग् ' ( पि ० सू ० ६।२ ) इत्येवमादयः ॥ शिवप्रसादिनी - मध्य गुरु अर्थात् आदि अन्त वर्ण जिस वर्णत्रय के समुदाय में लघु हो, एवं मध्यवर्ती वर्ण गुरु सञ्ज्ञक हो, इस प्रकार के वर्णत्रय का संघात “ ज ” ( जगण ) सञ्ज्ञक होता है । “ कुमार ललिता ज्सौ ग् ” ( पि ० सू ० ६।३ ) इत्यादि सूत्र ज संज्ञा के प्रयोग का प्रदेश स्थल है ॥६ ॥
किं वद भू । १।७ ॥
मृतसञ्जीवनी - किंवद इत्यनेनादिगुरोस्त्रिकस्य ( 511 ) ' भ ' इति संज्ञा ज्ञाप्यते ।
भप्रदेशाः ' चित्रपदा भौ गौ ' ( पि ० सू ० ६।५ ) इत्येवमादयः ॥
शिवप्रसादिनी – “ किं वद " इस शब्द से तीन वर्णों में से आदि गुरु ( 5 ) एवं मध्य तथा अन्त लघु ( ॥ ) वर्णद्वय वाले वर्णत्रयसंघात की भू ( भगण ) सञ्ज्ञा बतलाई जा रही है । अर्थात् आदिगुरु एवम् अन्त्यमध्य लघुद्वय घटित वर्णत्रय की ' भ् सञ्ज्ञा होती है । भ् सञ्ज्ञा के उदाहरण का प्रदेश चित्रपदा भौ गौ ( पि ० सू ० ६।५ ) इत्यादि हैं, ( जिन श्लोकाऽऽदिकों के पादों में भौ = दो भकार ( = 511-511 ) तथा गौ = दो CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 159
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमोऽध्यायः ७ गकार = गुरुवर्ण ( 5.5 ) होते हैं, वह श्लोकपाद वा मन्त्रपाद चित्रपदा नामक छन्द कहलाता है है || ७ ||
न हस न् । १।८ ॥
मृतसञ्जीवनी - नहस इत्यनेन सर्वलघोस्त्रिकस्य ( 111 ) ' न ' इति संज्ञोपदिश्यते ।
नप्रदेश: ' दण्डको नौ र: ' ( पि ० सू ० ७।३१ ) इत्येवमादयः ॥
शिवप्रसादिनी - " नहस ” इससे तीन लघु ( 111 ) सञ्ज्ञक वर्ण समूह की ' न् ' सञ्ज्ञा कही जाती है, “ न् " सञ्ज्ञा प्रयोजन का प्रदेश " दण्डको नौ र: " ( पि ० सू ० ७।३३ ) ( जिसके पाद में दो नगण ( III - III ) और सात रगण ( 515-515-515 - ऽ।ऽ - ऽ।ऽ-SIS - SIS ) होते हैं, वह छन्द दण्डक नाम वाला होता है ) इत्यादि सूत्र हैं || ८ ||
गृ ल् । १।९ ॥
मृतसञ्जीवनी – गृ इत्यनेनोपलक्षितस्य ह्रस्वस्य ( 1 ) ' ल ' इति संज्ञा परिभाष्यते । लशब्दश्च लघुवाचकः । तेन ह्रस्वमक्षरं लघुसंज्ञं भवतीत्येवमर्थः प्रपद्यते । लप्रदेशाः ' ल:
समुद्रागण: ' ( पि ० सू ० ४।१२ ) इत्येवमादयः ॥
शिवप्रसादिनी – “ गृ ” इससे ह्रस्व वर्ण का बोध होता है । उस ह्रस्ववर्ण को उद्देश्य करके “ ल् ” सञ्ज्ञा का विधान सूत्र से किया जा रहा है । " ल् " यह वर्ण भी लघुवर्ण का गमक है । तदनुसार - " ह्रस्व अक्षर लघुसञ्ज्ञक होता है । " यह प्रकृत सूत्र का अर्थ पर्यवसित होता है । " ल् ” सञ्ज्ञा के उपयोग का प्रदेश पुनः- “ लः समुद्रा गणः ' " ( पि ० सू ० ४।१२ ॥ ) ( ल् एकमात्रिक स्वर वर्ण के, समुद्राः = चार संख्या वाले, गणः " गुण " ' सञ्ज्ञक होते हैं । अर्थात् चार ह्रस्व वर्णों की गण सञ्ज्ञा होती है । ) इत्यादि सूत्र हैं ॥९ ॥
' गन्ते । १।१० ॥
मृतसञ्जीवनी – गृग्रहणमनुवर्तते । गृशब्दोपलक्षितस्य ह्रस्वाक्षरस्य पदान्ते वर्तमानस्य गुरुसंज्ञातिदिश्यते । ' ग ' इति प्रथमाक्षरप्रतीकेन गुरुशब्दस्य ग्रहणम् ॥
( १ ) गुर्गश्च गुरुरेकः स्याल्लस्त्वेको लघुरुच्यते ।
रेखाभ्यामृजुवक्राभ्यां ज्ञेयौ लघुगुरू क्रमात् ॥
अनुस्वारी विसगीं च दीर्घो युक्तपरस्तथा । वर्णों गुरुर्मतो हेप्रे पादान्ते चापि वा लघु ॥ इति छन्द: कौस्तुभे । ' यदा तीव्रप्रयत्नेन संयोगादेरगौरवम् । न च्छन्दोभङ्गमप्याहुस्तदा दोषाय सूरयः ॥ ' इति छन्दःप्रकाशे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 160
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
८ छन्दः शास्त्रम् ननु ' ग्लिति समानी ' ( पि ० सू ० ५/७ ) इत्यादीनां पादान्ते वर्तमानस्य ह्रस्वस्य गुरुत्वं न दृश्यते । नैष दोषः । सर्वत्र पादान्ते वर्तमानस्य ह्रस्वस्य गुरुत्वमुत्सर्गसिद्धम् । तच्च लकारश्रुत्यापवादेन बाध्यते । यथा - ' ग्लिति समानी ' ( पि ० सू ० ५/७ ) ' गीत्यार्या ल: ' ( पि ० सू ० ४।४७ ) इत्यादौ । सामान्येन विशेषस्य बाधः कस्य न संमत:? तस्मात्कुचोद्यमेतत् ॥ केचिदिदं सूत्रं व्यवस्थितविभाषया व्याचक्षते । ' लिगति प्रमाणी ' ( पि ० सू ० ५।८ ) इत्यादीनामन्ते गुरुत्वमेव, ‘ समानी ' ( पि ० सू ० ५। ७ ) इत्यादीनामन्ते लघुत्वमेव । तस्मादियं व्यवस्था प्रमाणम् । शेषाणामिच्छया गुरुत्वं लघुत्वं चेत्यनुपपन्नम्, विकल्पस्याप्रस्तुतत्वात्कस्य व्यवस्थेति न विद्मः ॥ ननु केनाप्युक्तम् ' वा पदान्ते ग्वक्र: ' ( वृ.र. १।९ ) इति गुरुत्वम् । सत्यमुक्तम्, दुरुक्तं हि तत् । ‘ वान्ते ग्वक्र इति प्रोक्तं यैश्च श्वेतपटादिभिः । तदुत्सर्गापवादेन बाध-स्तैर्नावधारितः ॥ ' इच्छया गुरुत्वं लघुत्वं नोपपद्यते । कस्येच्छया? किं शास्त्रकारस्य? कवेर्वा? । न तावदाद्यः पक्षः, सूत्रेष्वदर्शनात् । नापि द्वितीय:, कवेरपीच्छायां व्यवस्था-भावात् । को जानाति कस्य कीदृशीच्छेति ॥ अन्ये त्वाहुः – ननु पदान्ते वर्तमानस्य ह्रस्व पाणिनिना गुरुसंज्ञा न कृता । तेनो-क्तम् ‘ संयोगे गुरु ' ( पा ० सू ० १ | ४ | ११ ), ' दीर्घं च ' ( पा ० सू ० १।४।१२ ) इति । नायं
संयोगादिर्न च दीर्घः । तस्मात् ' गन्ते ' सूत्रमयुक्तम् ॥
अत्रोच्यते — पाणिनिना स्वशास्त्रप्रयोजनार्थं गुरुसंज्ञा कृता । ' गुरोश्च हलः ' ( पा ० सू ० अत्र वृत्तप्रत्ययकौमुद्यां विशेष: -‘ अथ विभाषितगश्चरणान्तिमो ' ह ' ' प्र ' परो ' ग्र ' परोऽपि च विषमपादसमाप्त्यविभाषितं मतमिदं न मनीषितं क्वचित् प्रथम एव यदि व्यवलोकितो गुरुरसौ बहुशो हि विभाषितः अथ पदादियुतः क्रमनामको यदि पुरो लघुताकर ऊनरो क्वचिदिति प्रवदन्ति हि कोविद गतमदा मतिवा प्रमुदा सदा यदि हि युक्तपरः श्रममन्तरा लघुरपि प्रभवेच्चरणान्तरा अणु वदन्ति न वृत्तविदूषणं तमथ भूषणमेव मनीषिणः केचन ॥ ॥
।
॥
॥। ' ( २।१४-१७ ) इति । अंत एव ‘ प्राप्तनाभिहदमज्जनमासु ' ( १०।६० ) इति माघप्रयोगे -ह्रदशब्दमपनीय नदशब्दः पठनीय इति दुर्घटवृत्तिकारः । वस्तुतस्तु छन्दोविदां परिभाषया यथाश्रुतपाठेऽपि तत्र न गुरुत्वम् ॥ इति ' संयोगे गुरु ' ( १।४।११ ) सूत्रे सिद्धान्तकौमुदीविलासः । ( १ ) श्वेतपटादिभिर्जेनविशेषैरित्यर्थः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA