छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 171–180

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 171–180

पृष्ठ 171

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 171 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः १ ९ तृतीयादिषु कोष्ठेषु क्रमेणैकैकमक्षरं गृहीत्वा वर्धेत । तथैव याजुषी ॥ शिवप्रसादिनी -- जिन गायत्रियों विधान नहीं हो पाया है, ऐसी जो सूत्रस्थ हैं, उनमें एक - एक की संख्या से वृद्धि तक बैठेगी । अर्थात् — द्वितीय पंक्ति के है, वह तीसरे घर में ( २ ) होगी, चतुर्थ ( ६ ) एवम् अष्टम में ( ७ ) संख्या होगी विद्यमान द्वितीय गृह में ( ६ ) संख्या है, में अभी तक किसी विशेष प्रकार के छन्द का शेष शब्द वाच्य देवी गायत्री, एवं याजुषी गायत्री होती हुई तृतीय कोष्ठक से अष्टम घर पर्यन्त द्वितीय घर में जो दैवी गायत्री की ( १ ) संख्या में ( ३ ) पञ्चम में ( ४ ) षष्ठ में ( ५ ) सप्तम में । इसी प्रकार याजुषी गायत्री के पञ्चम पंक्ति में अर्थात् छः अक्षर की याजुषी गायत्री होती है । वहाँ एक संख्या की वृद्धि होती हुई याजुषी उष्णिक् ( ७ ) याजुषी अनुष्टुप् ( ८ ) याजुषी वृहती ( ९ ) याजुषी पंक्ति ( १० ) याजुषी त्रिष्टुप् ( ११ ) याजुषी जगती ( १२ ) संख्या की क्रम से स्थिति होती है ॥१२ ॥

( अब आसुरी के विशेषभेद उष्णिक् आदि के विशेष विधि को कहते हैं— )

जह्यादासुरी । २।१३ ॥

मृतसञ्जीवनी — एकैकमित्यनुवर्तते । आसुरी गायत्री एकैकमक्षरं त्यजेत् । उत्तरेषु

कोष्ठेषु वृद्धौ प्राप्तायां ह्रासो विधीयते । तेऽङ्काः क्रमेण स्थाप्याः ॥

यहाँ पर पूर्व सूत्र से “ एकैकम् " की अनुवृत्ति होती है । आसुरी गायत्री छन्द में उत्तरोत्तर क्रम से एक - एक संख्या का परित्याग किया जाना चाहिए । यथा - पन्द्रह अक्षर की आसुरी गायत्री हुआ करती है । जिसका स्थान तृतीय पंक्ति के द्वितीय घर में समझनी चाहिए, तृतीय घर में एक छोड़कर ( १४ ) संख्या, चतुर्थ में ( १३ ), पञ्चम में ( १२ ), षष्ठ में ( ११ ), सप्त में ( १० ), अष्टम में ( ९ ) संख्या हुआ करती है ॥१३ ॥

( उष्णिक् आदि छन्दों के नामों को प्रदर्शित करने के लिए आगे का सूत्र कहा जा रहा है । अर्थात् वैदिक छन्दों में " गायत्री ” ( पि ० सू ० २।२ ) इस सूत्र से केवल गायत्री काही उल्लेख किया गया उष्णिक् आदि का नहीं, अतः उष्णिक् आदि छ: शेष के प्रदर्शनार्थ सूत्र कहा जा रहा है-तान्युष्णिगनुष्टुब्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुब्जगत्यः । २ । १४ ॥ मृतसञ्जीवनी - तानीति छन्दांसि गायत्र्याः पुरस्तात् उष्णिग् - अनुष्टुब् - बृहती- पङ्क्ति-त्रिष्टुब् - जगत्या - ख्यानि क्रमेण भवन्ति ॥ शिवप्रसादिनी - तानि = गायत्री के अनन्तर तृतीय- चतुर्थ आदि घरों में जिनके अङ्कों को वृद्धि - ह्रासाऽऽदि के द्वारा प्रदर्शित किया गया है । वे छन्द पुनः ( १ ) उष्णिक् ( २ ) अनुष्टुप् ( ३ ) बृहती ( ४ ) पंक्ति ( ५ ) त्रिष्टुप् एवं ( ६ ) जगती के भेद से छः नामों में CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 172

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 172 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२० छन्दः शास्त्रम् विभक्त हैं । अर्थात् – गायत्री छन्द के आगे द्वितीय घर से बृहती, पंक्ति और त्रिष्टुप् छन्द होगें । इसका आशय यह अङ्काऽनुसार यथा क्रभ से गायत्री के समान, उष्णिक् आदि समझना चाहिए || १४ || ( " दैव्येकम् ” ( २1१ ) इस सूत्र से आरम्भ करके ( २।११ ) यहाँ तक के ग्यारह सूत्रों से " गायत्री आदि " नाम क्रमशः उष्णिक्, अनुष्टुप्, है कि द्वितीयाऽऽदि गृह के छन्दों के भेद प्रभेदों को भी “ चतुरश्चतुरः प्राजापत्या: " वाले सात छन्दों के “ दैवी ” आदि छः भेदों का निरूपण करके उन्हीं के प्रभेदों को अब प्रकाशित करने के लिए आगे का सूत्र कहा जा रहा है— ) तिस्रस्तिस्रः सनाम्न्याय एकैका ब्राह्वयः । २।१५ ॥ मृतसञ्जीवनी — याजुषीं पङ्क्तिमारभ्य तिस्रो याजुषी साम्नी आर्ची चेति गायत्र्यो मिलिता एका षटत्रिंशदक्षरा ब्राह्मी गायत्री भवति । सनाम्न्य इत्येकसंज्ञा इत्यर्थः । तिस्रस्तिस्र इति वीप्सया परेषामुष्णिगादीनामिह ग्रहणम् । तथैकैकेति वीप्सया ता एव ब्राह्म्यो भवन्तीति विधीयते । ब्राहृय इति गायत्र्यादीनां जगतीपर्यन्तानां विशेषणमेव । याजुषी साम्नी आर्ची चोष्णिम्मिलिता एकीकृता द्विचत्वारिंशदक्षरा ब्राह्मयुष्णिग्भवति । एवं तिस्रोऽनुष्टुभः संगताः सत्योऽष्टाचत्वारिंशदक्षरैका ब्राह्म्यनुष्टुब् भवति । ता एव तिस्रो बृहत्य: संगताः सत्यश्चतुः पञ्चाशदक्षरा एका ब्राह्मी बृहती भवति । ता एव तिस्रः पङ्क्तयः संगताः षष्ठ्यंक्षरा एका ब्राह्मी पङ्क्तिर्भवति । ता एव तिस्रस्त्रिष्टुभः संगताः षट्षष्ट्यक्षरा एका ब्राह्मी त्रिष्टुप् भवति । ता एव तिस्रो जगत्यः संगता द्वासप्तत्यक्षरा एका ब्राह्मी जगती भवति । अत्राष्टम्यां पङ्क्तौ प्रथमे कोष्ठे ब्राह्मीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयादौ क्रमेण गायत्र्यादीनां षट्त्रिंशदा ( ३६ ) द्यङ्कान् विन्यसेत् ॥ शिवप्रसादिनी - याजुषी पंक्ति से आरम्भ करके तीन गायत्रियों का, अर्थात् याजुषी, साम्नी एवम् आर्ची के क्रमशः ६ + १२ = १८ संख्या वाले तीनों प्रकार के इन गायत्रियों को परस्पर मिला देने पर ( ३६ ) अङ्कों की वर्णों वाली एक ब्राह्मी गायत्री होती है । एवं याजुषी, उष्णिक्, साम्नी उष्णिक्, तथा आर्ची उष्णिक् इन तीनों को परस्पर में एकत्रित करने पर ( ४२ ) बयालिस अक्षर का ब्राह्मी उष्णिक् छन्द होता है । इसी प्रकार अनुष्टुप् आदि में भी समझना चाहिए । इसका भाव यह है कि — याजुषी, साम्नी एवम् आर्ची इन तीनों गायत्री को मिला कर ( ३६ ) अक्षरों वाली एक ब्राह्मी गायत्री होती है, सूत्र में " सनाम्न्यः " यह " एकसञ्ज्ञा " स्वरूप अर्थ को प्रकाशित करती है ) इसी प्रकार याजुषी उष्णिक्, साम्नी उष्णिक् एवम् आर्ची उष्णिक् ये तीनों परस्पर मिलकर ( ४२ ) अक्षरों वाला एक ब्राह्मी उष्णिक् छन्द होती है । एवं याजुषी, साम्नी, आर्ची अनुष्टुप् एकत्रित होकर ( ४८ ) अक्षरों वाला एक CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 173

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 173 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः २१ ब्राह्मी अनुष्टुप् होता है । इसी प्रकार याजुषी, साम्नी, आर्ची, बृहती एकत्रित होकर ( ५४ ) अक्षरों वाला एक ब्राह्मी बृहती छन्द होता है । तथा याजुषी, साम्नी, एवम् आर्ची, पंक्ति एकत्रित हुआ ( ६० ) अक्षरों से युक्त एक ब्राह्मी पंक्ति छन्द होता है । याजुषी, साम्नी, आर्ची, त्रिष्टुप् एकत्रित होकर ( ६६ ) छियासठ अक्षरों में एक ब्राह्मी त्रिष्टुप् होता है । इसी प्रकार याजुषी, साम्नी, आर्ची तथा जगती मिलकर ( ७२ ) बहत्तर अक्षरों वाला एक ब्राह्मी जगती होती है । उपर्युक्त विचार विषय को सरलता से समझने के लिए गृह चक्र के अन्तिम अष्टम पंक्ति के प्रथम घर में " ब्राह्म " नाम का उल्लेख करके द्वितीय घर में ( ३६ ) तृतीय में ( ४२ ) चतुर्थ घर में ( ४८ ) पञ्चम में ( ५४ ) षष्ठ में ( ६० ) सप्तम में ( ६६ ) एवम् अष्टम गृह में ( ७२ ) संख्या का उल्लेख किया जाना चाहिए । इससे सम्बन्धित छन्दतालिका को अध्यायान्त मे स्वयं वृत्तिकार देने वाले हैं । जिससे उक्त विचार का स्पष्टीकरण हो जाएगा ॥ १५ ॥

( आर्षी गायत्री आदिकों की संख्याओं को बतलाने के लिए अग्रिम सूत्र को कहते हैं— )

प्राग्यजुषामा इति । २।१६ ॥

मृतसञ्जीवनी – तिस्रस्तिस्र इत्यनुवर्तते । यजुषां पङ्क्तेः प्राक् प्राजापत्या आसुरी दैवीति यास्तिस्रो गायत्र्यः, ताः संगताः सत्यश्चतुर्विंशत्यक्षरा एका आर्षी गायत्री भवति । ता एव तिरु उष्णिहः संगता अष्टाविंशत्यक्षरा एका आर्षी उष्णिक् संपद्यते । ता एव तिस्रोऽनुष्टुभः संगता द्वात्रिंशदक्षरा एका आर्षी अनुष्टुब् भवति । ता एव तिस्रो बृहत्य: संगता: षट्त्रिंशदक्षरा एका आर्षी बृहती भवति । ता एव तिस्रः पङ्क्तयः संगताश्चत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी पङ्क्तिर्भवति । ता एव तिस्त्रस्त्रिष्टुभः संगताश्चतुश्चत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी त्रिष्टुब् भवति । ता एव तिस्रो जगत्यः संगताः अष्टाचत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी जगती भवति । अत्र प्रथमायां पङ्क्तौ प्रथमे कोष्ठे आर्षीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयादिषु क्रमेण चतुर्विंशत्याद्यङ्कान्विन्यसेत् । प्रथमपङ्क्तेर्द्वितीयादिकोष्ठेष्वङ्कानामुपरि गायत्र्यादीनि नामानि विन्यसेत् । अयं स्पष्टतरः प्रदर्शनोपायः १ । ( १ ) गायत्र्यादिसप्तच्छन्दसामार्थ्याद्यष्टसंज्ञाभिः षट्पञ्चाशद्भेदाः । तेषामुदाहरणानि वृत्तिकृता न दर्शितानि । अतः स्थालीपुलाकन्यायेन कानिचित्प्रदर्श्यन्ते – तत्र आर्षी गायत्री — ' अ॒ग्निर्मीले पु॒रोहि॑तं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज॑म् । होता॑रं रत्न॒धात॑मम् ॥ ' ( ऋ.सं. १।१।१।१ ) ॥ दैवी- ' ॐ ' ॥ आसुरी - ' भगो न चित्रो अग्निर्महोनां दधाति रत्नम् । ' ( सा.सं.पू. ५/२/७/१० ) केचित्तु —'आपो॒ ज्योती॒ रसोऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुवः सुव॒रोम् । ' ( तै. आ. १०।२७ ) इत्युदाहरन्ति । तत् ' गायत्री शिरसः....... ' यजुश्छन्द ( १।८ ) इत्याश्वलायन-परिशिष्टविरोधादुपेक्ष्यमित्यन्ये । वस्तुतस्तु यजुष्टासुरीत्वयोः सामान्यविशेषभावेनोप-CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 174

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 174 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२२ छन्दः शास्त्रम् पत्तेस्तत्र न कश्चिद्विरोधः ॥ प्राजापत्या – ' इन्द्रो विश्वस्य राजति ' ( सा.सं.पू. ५।२।७।१० ) ॥ याजुषी - ' वर्षवृद्धमसि ' ( य.तै.सं. १।१।२ ) । साम्नी - इमं वृषणं कृणुतैकमिन्माम् ” ( सा.सं.पू. ६।३।१०।६ ) ' त एक ' मिति व्यूहेनोक्तसङ्ख्या-पूर्तिः | आर्ची — ' प्रेष्ठ॑मु॒ प्रि॒याणा॑ स्तु॒द्या॑ सा॒वाति॑थम् । अ॒ग्निं रथा॑नां॒ यम॑म् ' ( ऋ.सं. ६।७।१४।५ ) इयमेकाक्षराधि - क्याद् भुरिक् ॥ ब्राह्मी — ' ब्रह्मणस्त्वा पर॒स्पार्याः । क्ष॒त्रस्य॑ त॒नुवः॑ पाहि । वि॒शस्त्वा॒ धर्म॑णा । व॒यमनु॑क्रामाम सुवि॒ताय॒ नव्य॑से ॥ ' ( य.तै.आ. ४।११।७ ) इति । एवमुष्णिगादीनामप्युदाहरणानि तत्र तत्र द्रष्टव्यानि । आर्षीणां तु तत्तत्प्रकरणे दर्शितान्येवेति दिक् । अत्रेदमवधेयम् — ऋषिभिस्तत्तच्छन्दोभिरुक्ता ये वैदिकमन्त्रा पिङ्गलाचार्यकृत-गायत्र्यादिलक्षणैर्व्यभिचरिता भवन्ति, ते वक्ष्यमाणनिचृत् - भुरिग् - विराट् - स्वराड्-रूपैः समाधेयाः । यथा - स्वरित्यस्यैकाक्षरत्वेऽपि दैवीविराडूपेण नानुष्टुप्छन्दस्त्व-विरुद्धम् । एवं च वेदेषु ये मन्त्राः सन्ति, तेषां कात्यायनादिभिः सर्वाऽनुक्रमणिका-कारैर्मन्वादिभिश्च यानि च्छन्दांसि विहितानि तेषामेव ' स्थितेर्गतिश्चिन्तनीया ' इति न्यायाद्यथाशास्त्रत्वप्रतिपादनार्थमेव भगवता पिङ्गलाचार्येणेदं छन्दः शास्त्रं प्रणीतम्, न तु तेषां बाधकम् । तथा प्रदर्श्यते-अक्षरा ( १ ) दैवी ( २ ) दैवी ( ३ ) दैवी ( ४ ) याजुषी ( ५ ) याजुषी ( ६ ) याजुषी ( ७ ) याजुषी ( ८ ) प्राजापत्या ( ९ ) प्राजापत्या ( १० ) प्राजापत्या ( ११ ) साम्नी ( १२ ) साम्नी ( १३ ) साम्नी ( १४ ) साम्नी ह्येकाक्षरादिक्रमेण गायत्र्यादिच्छन्दसां शास्त्रविहितत्वं गायत्री भुरिक् स्वराट् विराट् निचृत् प्राजापत्या विराट् भूरिक्, निचृत् ० याजुषी स्वराट् भुरिक् स्वराट्, साम्नी विराट् निचृत् भुरिक् आसुरी विराट् स्वराट्, आसुरी निचृत् CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 175

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 175 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः छन्द: गायत्री उष्णिग् अनुष्टुब् आर्षी = | = २४ = २८ = ३२ | दैवी ३ १ २ ३ | आसुरी २ १५ १४ १३ प्राजापत्या १ ८ १२ १६ याजुषी १ ६ ७ ८ २ १२ १४ १६ आर्ची ३ १८२१ २४ ब्राह्मी = | = ३६ | = ४२ | = ४८ ॥ इति भट्टहलायुधकृतायां बृहता = ३६ ४ १२ २० ९ १८ २७ = ५४ छन्दोवृत्तौ २३ पङ्क्तिः | त्रिष्टुब् जगती = ४० = ४४ = ४८ ५ ६ ७ ११ १० ९ २४ २८ ३२ १० ११ १२ २० २२ २४ ३० ३३ ३६ = ६० = ६६ = ७२ द्वितीयोऽध्यायः ॥ ( १५ ) आसुरी ( १६ ) आसुरी ( १७ ) आसुरी ( १८ ) आर्ची ( १ ९ ) आर्ची ( २० ) आर्ची ( २१ ) पादनिचृत् ( २२ ) आर्षी ( २३ ) आर्षी ( २४ ) आर्षी ( २५ ) आर्षी ( २६ ) आर्षी ( ३४ ) ब्राह्मी ( ३५ ) ब्राह्मी ( ३६ ) ब्राह्मी ( ३७ ) ब्राह्मी ( ३८ ) ब्राह्मी उष्णिगादिच्छन्दसामप्यनया छन्दःसमाधानमूह्यम् । " भुरिक्, आर्ची विराट् स्वराट्, निचृत् भुरिक् स्वराट् ० विराट् निचृत् भुरिक् स्वराट् विराट् निचृत् भुरिक् स्वराट् रीत्याक्षरसंख्योहनीया । एवमेवाथर्ववेदोक्तमन्त्रेष्वपि CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 176

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 176 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४ छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी — यहाँ “ तिस्रस्तिस्रः " की अनुवृत्ति होती है । प्राजापत्या गायत्री, आसुरी गायत्री एवं दैवी गायत्री इन तीनों को परस्पर मिला देने पर ( २४ ) अक्षरों वाला एक आर्षी गायत्री छन्द होता है । प्राजापत्या उष्णिक्, आसुरी उष्णिक् एवं दैवी उष्णिक् इन तीनों को आपस में मिलाने पर अठाईस अक्षरों वाला ( २८ ) आर्षी उष्णिक् छन्द हो है । इसी प्रकार अनुष्टुप् आदि स्थलों में भी समझना चाहिए । इसका विस्तारपूर्वक कथन तो इस प्रकार है— प्राजापत्या, आसुरी और दैवी गायत्री मिलकर २४ अक्षरों वाला एक “ आर्षी गायत्री ” बनती है । प्राजापत्या आसुरी और दैवी उष्णिक् परस्पर मिलकर २८ अक्षरों वाली एक ‘ “ आर्षी ’ उष्णिक् " का निर्माण करती है । इसी प्रकार प्राजापत्या, आसुरी एवं दैवी अनुष्टुप् को परस्पर मिलाने से ३२ अक्षरों वाला एक “ आर्षी अनुष्टुप् ” प्राप्त होता है । प्राजापत्या, आसुरी तथा दैवी बृहती तीनों को मिलाने पर ३६ अक्षरों वाला एक " आर्षी बृहती " बनता 1 प्राजपत्या, आसुरी और दैवी पंक्ति को आपस में मिलाने पर ४० अक्षरों वाले ४० अक्षरों की ‘ “ आर्षी पंक्ति ” बनती है । प्राजापत्या, आसुरी एवं दैवी त्रिष्टुप् का संयोग ४४ अक्षरों वाले एक “ आर्षी त्रिष्टुप् " का निर्माण करता है और प्राजापत्या आसुरी एवं दैवी जगती एकत्रित होकर ४८ अक्षरों वाले एक “ आर्षी जगती " का उद्भव करती है । उस मंडल की प्रथम पंक्ति के प्रथम कोष्ठक में " आर्षी " यह नाम लिखकर द्वितीय कोष्ठक में ( २४ ), तृतीय में ( २८ ), चतुर्थ में ( ३२ ), पञ्चम में ( ३६ ), षष्ठ में ( ४० ), तथा अष्टम में ( ४८ ) अंक स्थापन करना चाहिए । सुस्पष्टाऽर्थ नीचे का तालिका देखें— छन्दः गायत्री उष्णिग् अनुष्टुप् बृहती पङ्क्तिः त्रिष्टुप् जगती आर्षी २४ २८ ३२ ३६ ४० ४४ ४८ इससे सम्बन्धित बृहद् तालिका वृत्तिकार द्वारा प्रदर्शित प्रकृत सूत्र की वृत्तिग्रन्थ के अन्त में दी गयी है, कृपया उसको ध्यान से देखने का प्रयास करें ॥१६ ॥

॥ इति सांख्य - योग - न्याय - वैशेषिक - पद - वाक्य- पारावारीणेन मैथिलपण्डित-चित्तनारायणपाठकाऽऽह्वयेन कृतायां पिङ्गलछन्दः शास्त्रीय-शिवप्रसादिनीव्याख्यायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 177

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 177 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः ( इससे पूर्व द्वितीय अध्याय में आर्षी दैवी आदि भेद से आठ प्रकार के गायत्री आदि छन्दों के अक्षरों को कह करके, इस तृतीयाऽध्याय के आरम्भ में पुनः उन्हीं गायत्री आदि छन्दों के पादव्यवस्था को प्रकाशित करने के लिए भूमिका रची जा रही है— )

पादः । ३।१ ॥

मृतसञ्जीवनी – अधिकारोऽयमाध्यायपरिसमाप्तेः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत् ‘ पादः ’ इत्यधिकृतं वेदितव्यम् । वक्ष्यति च - ' गायत्र्या वसवः ' ( पि ० सू ० ३।३ ) इति ॥ शिवप्रसादिनी – यहाँ से आरम्भ होकर तृतीयाऽध्याय की समाप्तिपर्यन्त " पादः ” इस सूत्र का अधिकार चलेगा । अर्थात् यहाँ से आगे प्रकृत अध्याय की समाप्ति तक जितने भी कार्य विधायक सूत्र होगें, उन सभी में विहित संख्या विधान स्वरूप कार्य, वह गायत्री आदि छन्दों के पाद में ही हो । यथा - अभी - अभी आने वाला “ गायत्र्या वसवः ” ( पि ० सू ० ३।३ ) यह सूत्र है । यहाँ पर " पादः " पद की अनुवृत्ति होगी, और अनुवृत्त पादशब्द " गायत्र्याः " के आगे उपस्थित होगा, जिससे सूत्राऽर्थ का स्वरूप होगा — गायत्री छन्द का पाद, वसवः = आठ प्रकार के गुरु - लघु सञ्ज्ञक अक्षरों वाला होता है ॥१ ॥

( प्रत्येक पाद में होने वाली अक्षर संख्या की न्यूनता में उसकी पूर्ति के लिए नियम विशेषाऽऽत्मक परिभाषा को अग्रिम सूत्र में प्रकाशित की जा रही है— )

इयादिपूरणः । ३।२ ॥

मृतसञ्जीवनी - ' पाद: ' इत्यनुवर्तते । इयादिः पूरणो यस्य स इयादिपूरणः । आदि-करणेन ' उवादयोऽपि गृह्यन्ते । तत्रायमर्थ:: - - यत्र गायत्र्यादिच्छन्दसि पादस्याक्षरसंख्या न ( १ ) ‘ उवादयः ' इत्यादिशब्देन यण्संयोगसवर्णदीर्घगुणवृद्धिव्यूहादयो गृह्यन्ते । तथा च शौनकः— ' व्यूहेदेकाक्षरीभावान् पादेषूनेषु सम्पदे । क्षैप्रवर्णाश्च संयोगान् व्येवयात्सदृशैः स्वरैः ॥ ' ( ऋ ० प्रा ० १७।३६।३७ ) इति । सर्वानुक्रमणिकाकारोऽपि ( १1३ ) – ‘ पादपूरणार्थं तु क्षैप्रसंयोगैकाक्षरीभावान् व्यूहेत् ' । अत्रैतद्भष्यकारश्च ' क्षैप्रसंयोगो यकारवकारसंयोगः, यण्संयोग इत्यन्ये, कुत एतत्? यण् हि क्षिप्रं भवति इति क्षैप्रः । दध्यत्रेत्यादावेकमात्रामर्धमात्रां करोतीति । ' एकः पूर्वपरयोः ' ( पा ० सू ० ६।१।८४ ) इत्यधिकारसंपन्नः संधिरेकाक्षरीभावः ( तत्र द्वे अक्षरे एकाक्षरीक्रियेते इति । तत्र यणव्यूहो यथा — ‘ दि॒वस्पृ॑थि॒व्याः पर्योज॒ उद्धृतं ' ( ऋ.सं. ४ । ७ । ३५। २ ) ' नि नो होता॒ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 178

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 178 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६ छन्दः शास्त्रम् पूर्यते, तत्रेयादिभिः पूरयितव्या । तथा- -‘तत्स॑वि॒तुर्वरे॑णिय॒म् ' ' ( ऋ ० सं ० ३।४।१०।५ )

' दिवं गच्छ सुर्वः पत ' ( यजु ० १२।४ ) इत्यादयः ॥

शिवप्रसादिनी — यहाँ पाद की अनुवृत्ति आती है । इय् आदि पूर्ण होता है, जिस-जिस गायत्री आदि के पाद की, वह “ इयादिपूरणः " शब्द से कहा जाता है । इयादि में आदिपद से उव्, यण्, संयोग, सवर्ण दीर्घ, गुण, वृद्धि, व्यूह ( = विग्रह ) आदि का ग्रहण किया जाता है । इस प्रकार सूत्राऽर्थक परिष्कृत स्वरूप होगा - जहाँ पर गायत्री आदि छन्दों में पाद की अक्षर संख्या पूर्ण नहीं होती है, वहाँ पर अक्षर संख्या की पूर्ति के लिए इय्, उव् आदि का अध्याहार किया जाना चाहिए । यथा— “ तत्सवितुर्वरेण्यम् ” ( ऋ ० सं ० ३।४।१०।५ ) यहाँ पर गायत्री छन्द के पांद में अष्ट अक्षर के स्थान में केवल सप्त अक्षर ही उपलब्ध हो रहा है, अतः यहाँ की संख्या पूर्ति के लिए “ इय् ” का अध्याहार करके “ तत्सवितुर्वरेणियम् ” इस प्रकार से पाद के स्वरूप का निर्धारण किया जाना चाहिए ॥ २ ॥

( " गायत्री का पाद ” इस प्रकार कहे जाने पर वहाँ सामान्य रूप से गायत्री की अक्षर संख्या ही कही जाती है । इसी आशय से आगे का सूत्र कहा जा रहा है-गायत्र्या वसवः । ३ । ३ ॥ मृतसञ्जीवनी – ' पाद: ' इत्यनुवर्तते, परिभाषेयम् । गायत्र्याः पादो वसवोऽष्टाक्षराणि भवन्ति । यत्र गायत्र्याः पादोऽभिधास्यते तत्राष्टाक्षरो ग्राह्यः ॥ शिवप्रसादिनी — यहाँ पर अधिकार लभ्य " पाद ” की अनुवृत्ति होती है । यह भी परिभाषा सूत्र है । सूत्रार्थ का स्वरूप होगा - गायत्री का पाद, वसवः = आठ संख्या वाले होते हैं । अर्थात् जहाँ पर गायत्री के पाद का कथन होता है वहाँ पर आठ अक्षर को ग्रहण करना चाहिए । आशय यह है कि जहाँ - जहाँ पर गायत्री पाद ग्रथित होगा वहाँ-वहाँ सर्वत्र अष्टाऽक्षर करने होंगे || ३ || वरैण्यः ' ( ऋ.सं. २।५।२८।६ ) इत्यादौ वकारम् । ' एवा त्वामि॑न्द्र वचि॒न्नत्र॒ ' ( ऋ.सं. ३।६।१।१ ) इत्यादौ रेफम् । तथा- -'उपे॑न्द्र॒ ' तव वी॒र्ये ' ( ऋ.सं.५।१।१।१ ) इत्यादौ गुणम् । ‘ प्र ब्रह्मैतु॒ सद॑ना॒दु॒तस्य ' ( ऋ.सं. ५।४।१।१ ) इत्यादौ वृद्धिम् । ' इन्द्र॒ वाजे॑षु नोऽव ' ( ऋ.सं. १।१।१३।४ ) इत्यादौ पूर्वरूपम् । अ॒द्याद्याश्वश्व ( ऋ.सं. ६ । ४ । ३ ९ ।२ ) इत्यादौ सवर्णदीर्घम् इति । अत्र ' उपेन्द्र ' इत्यादीन्येकाक्षरीभावस्योदाहरणानि । छन्दोमात्रविषयकमिदम् लौकिके तु ' पादश्चतुर्भवाः ' ( पि ० सू ० ४।१० ) इति विशेषोऽग्रेवक्ष्यते । ‘ छन्द एकादिपादकम् । ' ( ३३०।२ ) इत्याग्नेये । ‘ पञ्च पङ्क्ते षट् सप्तेत्यतिच्छान्दसाम् ' इति साङ्ख्यायन श्रौतसूत्रे । ( ७।२७ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 foundation USA

पृष्ठ 179

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 179 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः २७ ( अब जगती छन्द के पाद की अक्षर संख्या को कहने के लिए आगे का सूत्र कहा जा रहा है ) -जगत्या आदित्याः । ३।४ ॥ मृतसञ्जीवनी - ' पाद: ' इत्यानुवर्तते । जगत्याः पादो द्वादशाक्षरो भवति । यत्र क्वचिज्जागतः पादस्तत्र द्वादशाक्षरो गृह्यते ॥ शिवप्रसादिनी – यहाँ पर भी पाद का अधिकार आता है । तदनुसार सूत्रार्थ का स्वरूप होता है कि — जगती छन्द का पाद द्वादश ( बारह ) अक्षरों वाला होता है । अर्थात् यहाँ कहीं भी जगती छन्द का पाद होगा, जहाँ पर वह पाद बारह अक्षरों वाले के रूप में ही गृहीत होता है ॥ ३ । ४ ॥ ( अब विराज या वैराज छन्द की अक्षर संख्या कही जा रही है— )

विराजो दिशः । ३।५ ॥

मृतसञ्जीवनी — पाद इत्यनुवर्तते । यत्र क्वचिद्वैराजः पाद इत्युच्यते, तत्र दशाक्षरः प्रत्येतव्यः ॥ शिवप्रसादिनी – अधिकार से पाद का लाभ होता है । तदनुसार सूत्राऽर्थ होगा-जहाँ - कहीं भी “ वैराज छन्द का पाद है " ऐसा कहा जाता है वहाँ पर दश संख्या वाले अक्षरों को समझना चाहिए । अर्थात् जहाँ पर वैराज पाद कहा जाएगा, वहाँ पर दश अक्षरों को ग्रहण करने होगें ॥५ ॥

( त्रैष्टुभ् छन्द के पाद की संख्या प्रकाशित की जा रही है— ) त्रिष्टुभो रुद्राः । ३।६ ॥ मृतसञ्जीवनी – त्रैष्टुभः ' पादः ' इत्युक्ते सर्वत्रैकादशाक्षरो गृह्यते । अस्मिन्नेवाध्याये परिभाषा एताश्चतस्रः ॥ शिवप्रसादिनी - " त्रैष्टुभ् छन्द का पाद है " ऐसा कहे जाने पर सर्वत्र उन स्थलों में एकादशाऽक्षर का ग्रहण होता है । इसी अध्याय सूत्र ३।३ से लेकर सूत्र ३।६ तक चार परिभाषा सूत्र कहा गया है ॥ ६ ॥

( अब गायत्री - जगती - विराट् - त्रिष्टुप् - इन चार छन्दों की पादव्यवस्था को प्रदर्शित किया जा रहा है - — ) एकद्वित्रिचतुष्पादुक्तपादम् । ३।७ ॥ मृतसञ्जीवनी 1 – एभिश्चतुर्भिर्लक्षणैरुक्तः पादो यस्य तत् ' उक्तपादं ' छन्दः । यस्य च्छन्दसो यादृशः पादः परिभाषितस्तच्छन्दस्तेनैव पादेन क्वचिदेकपात्, क्वचिद्विपात्, CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 180

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 180 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८ छन्दः शास्त्रम् क्वचित्रिपात्, क्वचिच्चतुष्पाद् भवति । गायत्री च त्रिपदैव ' । चतुर्भिष्टाक्षरैः पादैरनुष्ठुबेव स्यात् ॥ शिवप्रसादिनी – गायत्र्या वसवः || ३ | ३ || सूत्र से लेकर त्रिष्टुभो रूद्राः || ३ | ६ || इन चार लक्षणाऽऽत्मक सूत्रों से कहा गया है पाद जिस छन्द का, वह उक्त पाद छन्द नाम से कहा गया है । इस प्रकार पूर्वोक्त गायत्री आदि छन्दों में जहाँ जितनी संख्या के अक्षरों का पाद कहा गया है वह छन्द उसी पाद से किसी स्थल में एक पाद से कहीं दो पाद, कहीं तीन पाद एवं कहीं चार पाद से सम्बलित होता है । गायत्री छन्द में तो पुनः तीन पाद ही हुआ करता है । यतः आठ - आठ अक्षरों वाले चार पादों का तो अनुष्टुप् छन्द हो जाता है भावाऽर्थ यह है कि उपर्युक्त पादाऽनुयायी गायत्री आदि छन्द कहीं पर एक पाद कहीं दो पाद कहीं तीन पाद एवं कहीं पर चार पाद भी हुआ करता है । किन्तु गायत्री छन्द त्रिपाद से भिन्न नहीं हुआ करता है । इसका कारण यह है कि आठ अक्षरों वाला चार पाद एकत्रित होने की अवस्था में वह गायत्री न बनकर अनुष्टुप् छन्द हो जाता है || ७ || ( “ गायत्र्या वसवः ” ( ३।३ ) इस सूत्र से गायत्री छन्द के पाद की अष्टाऽक्षर संख्या को कहकर पुनः छः अक्षर वाले पाद चतुष्टय से उपलक्षित चौबीस अक्षर वाली गायत्री का लक्षण अग्रिम सूत्र से किया जा रहा है— ) ' आद्यं चतुष्पादृतुभिः । ३।८ ॥ ‘ ऋतु ' शब्देन लक्षणया षडक्षरः पादोऽभिधीयते । तैः पादैश्चतुष्पादं गायत्रं छन्दो भवति । एवं चतुविंशत्यक्षराणि संपद्यन्ते । यथा— ( ' दो॒षो गा॑य बृहद् ( १ ) गांय द्यु॒मद्धेहि ( २ ) । आथर्व॑ण॒ स्तु॒हि ( ३ ) दे॒वं स॑वि॒तार॑म् ( ४ ) ॥ ' ) ( अथ ० सं ० कां ० ६ सू ० १ मं ० १ ) सूत्र में उल्लिखित " ऋतु " शब्द से लक्षणावृत्ति द्वारा छः अक्षरों वाले पाद अर्थ ( १ ) आद्यमस्मिन्नध्यायेऽनुक्रान्तेषु प्रथमम्, सकलच्छन्दसामादिभूतं च । ' गायत्री प्रथमा छन्दसाम् ' इति शतपथश्रुतेः । गीतासु च स्वयं साक्षाद्भगवता ' गायत्री छन्दसामहम् ' ( १०।३५ ) इत्युक्तत्वात् प्रधानभूतं चेति षड्गुरुशिष्यः ॥ ईदृशस्य गायत्रीछन्दसः प्रायो वेदेष्वदर्शनात्, उत्तरत्र लक्षितस्य सप्ताक्षर-पादत्रयोपेतस्य दाशतय्यादौ बहुलमुपलम्भात्, गायत्र्यास्त्रिपात्त्वस्यैव सर्वत्र प्रसिद्धेश्चात्र ‘ आद्यं चतुष्पादृतुभिः क्वचित् ' इति सूत्रविभाग एव युक्त: । ' लक्ष्यानुसारि हि लक्षणम् ' इति न्यायात् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA