छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 191–200
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 191–200
पृष्ठ 191
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः द्विषस्त॒र ' ' ऋण॒या न॑ ईयसे ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ७ अ ० अन्तपक्ष उदाहरणम्-' मा कस्मै॑ धातम॒भ्य॑मि॒त्रिणे॑ नो॒ ( १ ) माकुत्रा॑ नो धे॒नवो॑ गुः ( २ ) । स्त॒ना॒भुजो॒ ' अशि॑श्वी ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० १ अ ० इत्यनुष्टुबधिकारः ४ । ३ ९ ५ व ० २२ मं ० १ ) गृहेभ्यों ८ व ० २३ मं ० ३ ) ( १-२ ) ' प्रधनुव ', ' अधिया ', इत्युवियशब्देन पादपूर्तिः, ( ३-४ ) ' अभिय ', ' अशिशुवी ' इति पादपूर्ति: । ( ५ ) ' अनुष्टुबनुष्टोभनात् । गायत्रीमेव त्रिपदां सतीं चतुर्थेन पादेनानुष्टोभतीति च ब्राह्मणम् । ' इति यास्कः ( निरु. ७ / १२ / ९ ) । क्वचिदयं शब्दो हान्तोऽपि दृश्यते । यथा - ' द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुक् । ' ( तै ० सं ० ७।४।४ ) ' सा वा एषर्गनुष्टुग्वाग॑नु॒ष्टुक्; ( तै ० सं ० ६।१।२ ) अ॑नु॒ष्टुक्प्र॑थ॒मा भ॑वति । अ॒नु॒ष्टुर्गुत्तमा । वाग्वा अ॑नु॒ष्टुक् । ' ( तै ० ब्रा ० १।८।८ ) इत्यादौ । सर्वानुक्रमणिकायां कात्यायनेन तु — ' तृतीयमनुष्टुप् चत्वारोऽष्टकाः ( १ ) पञ्च पञ्चकाः षट्कश्चैको महापदपङ्क्तिः ( २ ) जागतावष्टकश्च कृतिः ( ३ ) मध्ये चेदष्टकः पिपीलिकमध्या ( ४ ) नवकयोर्मध्ये जागतः काविराट् ( ५ ) नववैराजत्रयोदशैर्नष्टरूपी ( ६ ) दशकास्त्रयो विराट् ( ७ ) एकादशका वा ( ८ ) ( ऋ ० सर्वा ० ६ ) इत्यष्टावनुष्टुभो भेदा उक्ता: । तत्र— ( १ ) अनुष्टुप् उदाहृता ( ३।२३ ) । ( २ ) महापदपङ्क्तिः-‘ तव स्वादि॒ष्ठा ( १ ) ऽग्ने सन्दृष्टि ( २ ) रि॒दा चि॒दह॑ ( ३ ) इ॒दा चि॑िद॒क्तोः ( ४ ) । श्रि॒ये रु॒क्मो न ( ५ ) रो॑चत उपा॒के ( ६ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ३/५/१०/५ ) ( ३ ) कृति: -' मा कस्मै ० । ' ( ऋ ० सं ० १।८।२३।३ ) इत्युदाहृता ( ४ ) पिपीलिकमध्या-' पर्युषु प्र ० । ' ( ऋ ० सं ० ७/५/२२/१ ) ( ५ ) काविराट्-' ता वि॒द्वांस हवामहे वा॑ ( १ ) ता नो॑ विद्वा॑सा॒ मन्म॑ वोचेतम॒द्य ( २ ) । प्रार्च॒द्दय॑मानो युवाकु॑ः ( ३ ) । ( ऋ ० सं ० १ ८ २२।३ ) । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 192
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४० छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - जब बारह अक्षराऽऽत्मक जगती छन्द के पादों के मध्य अष्ट अक्षराऽऽत्मक गायत्री छन्द का एक पाद विराजमान हो, तो भी वह अनुष्टुप् छन्द ही होता है । तात्पर्य यह है कि - जिस छन्द में प्रथमपाद और अन्तिम पाद बारह अक्षरों वाला जगती छन्द के पाद हों, तथा मध्य में अष्टाऽक्षरों वाला गायत्री छन्द का एक पाद हो । अथवा प्रथम दोपाद ही बारह अक्षरों वाले हों तथा अन्तिम पाद अष्टाऽक्षर वाले हो तो उभय प्रकार के छन्दों को अनुष्टुप् छन्द ही कहा जाता है । उदाहरण वृत्तिग्रन्थ में द्रष्टव्य है ॥२५ ॥
इस प्रकार अनुष्टुप् छन्द से सम्बन्धित विचार समाप्त हुआ || अब आगे बृहती छन्द से सम्बन्धित विचारों का आरम्भ समझना चाहिए । ( आगे के सूत्र से बृहती छन्द का सामान्य लक्षण कहा जा रहा है— ) बृहती जागतस्त्रयश्च गायत्राः । ३ । २६ ॥ ( ६ ) नष्टरूपी-' वि पृ॑च्छामि पा॒क्य॑श्न दे॒वान् ( १ ) वर्षट्कृतस्याद्भुतस्य॑ दस्रा ( २ ) । पा॒तं च॒ सह्य॑सो यु॒वं च॒ रभ्य॑सो नः ( ३ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १ । ८ । २२ । ४ ) ( ७ ) विराट् -' श्रुधी हवं॑ विपिपा॒नस्याद्रे ( १ ) र्बोधा॒ विग्र॒स्यार्चतो मनी॒षाम् ( २ ) । कृ॒ष्वा दुवा॒स्यन्त॑मा॒ सचे॒मा ( ३ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ५ । ३ । ५ । ४ ) ( ८ ) विराट् – ( ३।१७ ) इत्यत्रोक्तैव । दैव्यादिप्रागुक्तमेदानामुदाहरणानि तु— ( १ ) दैवी — ' म॒खऽसि । ' ( तै ० आ ० ४।२ ) ( २ ) आसुरी — ' भृग॑णा॒मङ्गिरसा॒ तप॑सा तप्यध्वम् । ' ( तै ० सं ० १।१।७।१० ) ( ३ ) प्राजापत्या- ' वृश्च प्र वृ॑श्च॒ सं वृश्च॒ द॑ह॒ प्र द॑ह॒ सं देह । ' ( अथ ० सं ० १२।५।६२ ) ( ४ ) याजुषी - ' विश्वे॑ दे॒वा विश्वे॑ दे॒वाः । ' ( तै ० सं ० ४।१।११ ) ( ५ ) साम्नी — ' रात्र॑ः के॒तुना॑ जुषता ं सु॒ज्योति॒र्ज्योतिषा॒ स्वाहा॑ । ' ( शु ० य ० वा ० सं ० ३७।२१ ) ( ६ ) आर्ची - ' दे॒वो व॑ सवि॒तोत्पु॑ना॒त्वच्छि॑िद्रेण प॒वित्रे॑ण॒ वसो॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः । ' ( तै ० सं ० १ | १ | 4 | १ ) ( ७ ) ब्राह्मी -'अ॒य॑ लो॒कः प्रि॒यत॑मो दे॒वाना॒मप॑राजितः । यस्मै॒ त्वमि॒ह मृ॒त्यवे॑ दि॒ष्टः पु॑रुष जज्ञ॒षे । स च॒ त्वानु॑ ह॒याम॑सि॒ मा पु॒रा ज॒रसों मृथाः ॥ ' ( अथ ० सं ० ५ / ३०।१७ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 193
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ४१ मृतसञ्जीवनी - एको जागतः पादः, त्रयश्च गायत्राः, तदा ' बृहती ' नाम छन्दो भवति ॥ यथा-' मत्स्व सुशिप्र हरिव॒स्तदी॑महे॒ ( १ ) त्वे आ भूषन्ति वे॒धस॑ः ( २ ) । तव॒ श्रवा॑स्युप॒मान्यु॒क्थ्या॑ ( ३ ) सुतेष्व॑न्द्र गिर्वणः ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ६ अ ० ७ व ० ३ मं ० २ ) शिवप्रसादिनी - जिस छन्द में जगती छन्द से सम्बन्धित बारह अक्षराऽऽत्मक प्रथम पाद हो, शेष आठ - आठ अक्षरों वाले गायत्री छन्द के तीन हों, तो वह छन्द बृहती
नाम से कहा जाता है । वृत्ति ग्रन्थ में उदाहरण देखें ॥२६ ॥
( अधुना बृहती छन्द के विशेष वा भेद विशेष पथ्याबृहती का लक्षण किया जा रहा है— पथ्या पूर्वश्चेत्तृतीयः । ३ ।२७ ॥ ' बृहती ' इत्यनुवर्तते । ' पूर्वः पादो जागतो यदि तृतीयो भवति, अन्ये गायत्राः, तदासौ बृहती ' पथ्या ' नाम छन्दो भवति । यथा— ' मा चि॑द॒न्यद्विश॑सत॒ ( १ ) सखा॑यो॒ मा रि॑षण्यत ( २ ) । इन्द्र॒मित्स्तो॑ता॒ वृष॑णं॒ सचा॑ सु॒ते ( ३ ) मुहु॑रु॒क्था च॑ शंसत ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ५ अ ० ७ व ० १० मं ० १ ) शिवप्रसादिनी - यहाँ पूर्व सूत्र से " बृहती " पद की अनुवृत्ति आ रही है । तदनुसार सूत्रार्थ का स्वरूप होगा - जिस छन्द का तृतीय पाद जागत हो ( = बारह अक्षरों वाला हो ) तथा शेष तीन पाद क्रमशः प्रथम - द्वितीय एवं चतुर्थ गायत्र ( = आठ - आठ अक्षरों वाले ) पाद हों, तो वह बृहती छन्द " बृहती पथ्या " कहलाती है ॥। २७ ॥ ( बृहती विशेष न्यङ्कुसारिणी का लक्षण कहते हैं— ) न्यङ्कुसारिणी द्वितीयः । ३।२८ ॥ मृतसञ्जीवनी – ' पूर्वश्चेद् ' इत्यनुवर्तते । पूर्वश्चेज्जागतः पादो द्वितीयो भवति, शेषाश्च गायत्राः, तदा न्यङ्कुसारिणी नाम्नी बृहती भवति । यथा-' मंत्स्यपा॑यि ते॒ महुः ( १ ) पात्र॑स्ये॒व हरिवो मत्स॒रो मद॑ः ( २ ) । वृषा॑ ते॒ वृष्ण॒ इन्द्र॑ ( ३ ) वा॒जी स॑हस्रा॒सात॑मः ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० २ अ ० ४ व ० १८ मं ० १ )
( १ ) पूर्वसूत्रपठितः । प्रथम इत्यर्थः ॥
( २ ) ‘ मत्सीय ’ ‘ वृषण ' इति पूर्त्या विराट्त्वाद्वा न दोषः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 194
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४२ छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी– “ पूर्वश्चेद् ” इतने की पूर्वसूत्र से अनुवृत्ति होती है । उससे सम्बद्ध सूत्राऽर्थक शरीर होगा - जिस छन्द में द्वितीयपाद बारह अक्षरों वाला, तथा अन्य तीन पाद आठ अक्षर के हों, उस छन्द विशेष को " न्यङ्कुसारिणी बृहती " कहते हैं ॥ २८ ॥
( ‘ " स्कन्धो ग्रीवी क्रौष्टकेः ” ( ३।२ ९ ) एवम् “ उरो बृहती यास्कस्य ' ( ३।३० ) इन दोनों सूत्र के द्वारा न्यङ्क बृहती छन्द का ही अन्य आचार्य के मतानुसार दूसरा - दूसरा नाम कहा जा रहा है — ) स्कन्धोग्रीवी क्रौष्टकेः । ३।२ ९ ॥ मृतसञ्जीवनी – इयमेव ‘ न्यङ्कुसारिणी ' क्रोष्टुकेराचार्यस्य मतेन ‘ स्कन्धोग्रीवी ’ नाम छन्दो भवति । आचार्यग्रहणं पूजार्थम् ॥ शिवप्रसादिनी— न्यङ्कुसारिणी छन्द ही क्रौष्टुकि आचार्य के मत से “ स्कन्धोग्रीवी ” नाम से कहा जाता है यद्यपि आचार्य नामोल्लेख के विना भी, नामान्तर मात्र से सूत्रकार के द्वारा इस तथ्य को सुकरता के साथ प्रकट किया जा सकता था, तथाऽपि आचार्य नाम का उच्चारण पुनः यह सिद्ध करता है, कि अमुक आचार्य भी इस नामाऽन्तर का समर्थन करते हैं । इस प्रकार आचार्य के सम्मानाऽर्थ इस विषय में उनके नाम का ग्रहण किया गया है ॥२ ९ ॥
उरोबृहती यास्कस्य । ३।३० ॥
मृतसञ्जीवनी – इयमेव न्यङ्कुसारिणी यास्कस्याचार्यस्य मतेन ' उरोबृहती ' नाम्नी भवति ॥ शिवप्रसादिनी – यही “ न्यङ्कुसारिणी ” बृहती छन्द “ निरुक्त ’ ” ग्रन्थ के रचयिता यास्काऽऽचार्य के द्वारा " उरोबृहती " नाम से कहा गया है ॥ ३० ॥
( अब बृहती के भेद विशेष “ उपरिष्टाद्बृहती ” का लक्षण करते हैं— )
उपरिष्टाद्रुहत्यन्ते । ३ । ३१ ॥
मृतसञ्जीवनी - यदा जागतः पादोऽन्ते भवति, तदा ' उपरिष्टाद्बृहती ' नाम भवति । यथा-' न तम॑हो॒ न दु॑रि॒तं ( १ ) देवा॑सो अष्ट॒ मर्त्यम् ( २ ) । स॒जोष॑सो॒ यम॑र्य॒मा ( ३ ) मि॒त्रो नय॑न्ति॒ वरु॑णो॒ अति॒द्वष॑ः ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ८ अ ० ७ व ० १३ मं ० १ ) १. ' मर्तीयम् ' इति पूर्तिः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 195
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ४३ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द का अन्तिमपाद ( चतुर्थपाद ) बारह अक्षरों वाला हो, एवं शेष प्रथम द्वितीय तथा तृतीय पाद पुनः आठ - आठ अक्षरों वाले हों, तो वह छन्द “ उपरिष्टाद्बृहती ” नाम से कहा जाता है ॥ ३१ ॥
( पुनः बृहती विशेष " पुरस्ताद्बृहती " का लक्षण प्रकाशित करते हैं— )
पुरस्ताद्बृहती पुर: । ३।३२ ॥
मृतसञ्जीवनी - सः एव जागतः पादः पूर्वश्चेद् भवति, शेषाश्च गायत्राः, तदा ' पुरस्ताद्बृहती ' नाम भवति । यथा-' म॒हो यस्पति॒ शव॑सो॒ ' असा॒भ्या ( १ ) म॒हो नृ॒म्णस्य॑ तूतुजि: ( २ ) । भ॒र्ता वज्र॑स्य धृष्णोः ( ३ ) पि॒ता पु॒त्रम॑व प्रि॒यम् ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे अ ० ७ अ ० ७ व ० ६ मं ० ३ ) मृतसञ्जीवनी - ' बृहती जागतस्त्रयश्च गायत्रा: ' ( पि ० सू ० ३।२६ ) इत्यनेनैव गतार्थमेतत् । संज्ञाविशेषप्रदर्शनार्थं पुनरुच्यते ॥ शिवप्रसादिनी - जिस बृहती छन्द में बारहमात्राओं वाला प्रथम पाद हो, और शेष बचे द्वितीय - तृतीय एवं चतुर्थ पाद आठ मात्राओं वाले हों, तो उस बृहती छन्द को " पुरस्ताद् बृहती ” के नाम से शास्त्र में कहा जाता है ॥३२ ॥
( नौ - नौ अक्षर वाले चतुष्पाद बृहती विशेष को कहा जा रहा है— ) ' क्वचिन्नवकाश्चत्वारः । ३।३३ ॥ मृतसञ्जीवनी – क्वचिद्वेदे नवाक्षराश्चत्वारः पादा दृश्यन्ते, सापि बृहत्येव । यथा— ४ “ चक्षु॑षो हेते॒ मन॑सो हेते ( १ ) वाचें हेते॒ ब्रह्म॑णो हेते ( २ ) । यो मा॑घा॒युर॑भि॒दास॑ति ( ३ ) तम॑ग्ने मे॒न्या मे॒नं कृ॑णु ( ४ ) ॥ ' ( यजुर्वेदे तै ० ब्रा ० कां ० २ प्र ० ४ अ ० २ मं ० १ ) शिवप्रसादिनी - वेद के किसी - किसी मन्त्र में नौ - नौ अक्षर वाले चार पाद होते हैं, वह भी " बृहती छन्द ' ही कहलाता है ॥ ३३ ॥
( अन्य प्रकार के बृहती छन्द को कहते हैं— ) ( १ ) ‘ यदि जागतः पादः पुरो भवति, अन्ते च त्रयो ' इति लिखितपुस्तकयोः । ( २ ) ‘ असामिया ’ इति पूरणात्पादपूर्तिः । ( ३ ) क्वचिदिति हि प्रयोगाल्पत्वं सूच्यते इति षड्गुरुशिष्यः । ( ४ ) प्रथमपादेऽक्षराधिक्याद्भुरियूपा । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 196
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४ छन्दःशास्त्रम्
वैराजौ गायत्रौ च । ३।३४ ॥
मृतसञ्जीवनी — यत्र वैराजौ पादौ पूर्वी दशाक्षरौ भवतः, ततो गायत्रौ च, सापि बृहती । यथा— ‘ का॑ सा॒स्मि॒िता॑ हिर॑ण्यप्रा॒कारा॑ ( १ ) मा॒र्द्रा ज्वल॑न्तीं तृ॒प्त त॒र्पय॑न्ती॒म् ' ( २ ) । प॒हो॒स्थि॒ितां प॒द्मेव॑र्णा ( ३ ) तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रिय॑म् ( ४ ) ॥ ( ऋग्वेदे - अ ० ४ अ ० ४ परि ० मं ० ४ ) शिवप्रसादिनी - जिस बृहती का प्रथम दो पाद दश - दश अक्षरों वाले ( दो विराट् छन्द के ) पाद हों, तथा उत्तर भाग का दो पाद अष्टाक्षर युक्त गायत्री छन्द के हों, तो भी उसे बृहती ही कहते हैं ॥ ३४ ॥
( आगे के सूत्र से बृहती विशेष " महाबृहती " को कहा जा रहा है — ) त्रिभिर्जागतैर्महाबृहती । ३।३५ ॥ मृतसञ्जीवनी – त्रिभिर्जागतैः पादैश्छन्दो ' महाबृहती ' नाम । यथा— ' अर्जीजनो अमृत॒ मर्त्येष्वाँ ( १ ) ऋ॒तस्य॒ धर्म॑न्न॒मृत॑स्य॒ चारु॑णः ( २ ) । सदा॑सरो॒ वाज॒मच्छा॒ स नि॒ष्यदत् ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ७ अ ० ५ व ० २२ म ० ४ ) शिवप्रसादिनी - बारह अक्षर वाले जगती छन्द के तीन पादों को जिस छन्द में एकत्रित किया जाता हो, वह छन्द “ महाबृहती ” नाम वाला होता है ॥ ३५ ॥
( महाबृहती के नामाऽन्तर को दर्शाने वाला सूत्र कहा जा रहा है ~~ )
सतोबृहती ताण्डिनः । ३।३६ ॥
मृतसञ्जीवनी — इयमेव महाबृहती ताण्डिन आचार्यस्य मतेन ' सतोबृहती ' नाम भवति ॥
इति ' बृहत्यधिकारः । ( २ ) द्वितीयेऽक्षराधिक्यादियमपि भुरिक् । ( ३ ) ' बृहती परिबर्हणात् । ' ( नि ० ७।१२।१० ) इति यास्कः । सर्वानुक्रमणिकायां तु-' चतुर्थे बृहती तृतीयो द्वादश ( १ ) आद्यश्चेत्पुरस्ताद्बृहती ( २ ) द्वितीयश्चे-त्र्यङ्कुसारिणी, उरोबृहती, स्कन्धोग्रीवा वा ( ३ ) अन्त्यश्चेदुपरिष्टाद्बृहती ( ४ ) अष्टिनोर्मध्ये दशकौ विष्टारबृहती ( ५ ) त्रिजागतोर्ध्वबृहती ( ६ ) त्रयोदशि-नोर्मध्येऽष्टकः पिपीलिकमध्या ( ७ ) नवकाष्ट्यैकादश्यष्टिनो विषमपदा ( ८ ) चतुर्नवका बृहत्येव ( ९ ) ' ( ऋ.सर्वा.७ ) इति नवविधा बृहत्य उक्ताः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 197
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ४५ तत्र ( १-४ ) बृहती - पथ्या ( ३।२७ ) पुरस्ताद्बृहती ( ३।३२ ) उरोबृहती ( ३।२८-३० ) उपरिष्टादृहत्य ( ३।३१ ) उदाहृता एव । ( ५ ) विष्टारबृहती -' युवं ह्यास्त॑ म॒हो रन् ( १ ) यु॒वं वा॒ यन्नि॒रत॑त॑सतम् ( २ ) । तानो॑ वसू सु॒गो॒पा स्या॑तं ( ३ ) पा॒तं नो॒ वृका॑दघा॒योः ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १।८।२३।२ ) प्रथमतृतीयपादयोः ' हिया ' ' सिया ' इति व्यूहादक्षरपूर्तिः । ( ६ ) ऊर्ध्वबृहती - महाबृहत्या ( ३।३५ ) निरुक्ता । ( ७ ) पिपीलिकमध्या-' अ॒भितो॑ वी॒रमन्ध॑सा॒ मदे॑षु गाय ( १ ) गिरा म॒हा विचैतसम् ( २ ) । इन्द्रं॒ नाम॒ श्रुत्य॑ शा॒किनं॒ वचो॒ यथा॑ ( ३ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ६ । ४ । ३ । ४ ) ( ८ ) विषमपदा-' सनि॑त॒ः सुस॑नित॒रुग्र॒ ( १ ) चित्र॒ चेति॑ष्ठ॒ सूनृत ( २ ) । प्रा॒सहा॑ सम्रुट् सहु॑रि॒ सह॑न्तं ( ३ ) भुज्युं वार्जेषु पूर्व्यम् ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ६।४।४।५ ) चतुर्थपादे ' पूर्विय मिति व्यूहेन पूर्तिः । ( ९ ) बृहती - ( ३।३३ ) इत्यत्रोदाहृता । शौनकस्तु— ‘ तं त्वा॑ व॒यं षि॑तो॒ वचो॑भि॒ ( १ ) र्गावो॒ न ह॒व्या सुषूदिम ( २ ) । दे॒वेभ्य॑स्त्वा सध॒माद॑ ( ३ ) म॒स्मभ्य॑ त्वा सध॒माद॑म् ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० २।५।७।६ ) इतीमामुदाजहार ( प्रा ० शा ० १६।४७ ) तत्रोत्तमयोः पादयोः ‘ देवेभिय ' ' अस्मभियं ' इति व्यूहेन पूरणम् । दैव्यादयः प्रागुक्ता भेदा इहाप्यनुसन्धेयाः । तदुदाहरणानि तु— ( १ ) दैवी — ' भूर्भुव॒ः स्वः॑ः । ' ( तै ० ब्रा ० ३ । १० । ५ । १ ) ( २ ) आसुरी - ' महीनां पयो॑ऽसि॒ विहि॑तं देव॒त्रा । ' ( तै ० आ ० ४।१२।१ ) ( ३ ) प्राजापत्या – ' स्व॒स्त्य॑र॒ द्योषसो॒ दो॒षस॑श्च॒ सर्वं॑ आपः सर्वगणो अशीय । ' ( अथ ० सं ० १६ | ४ | ६ ) ( ४ ) याजुषी — ' दे॒वानां॑ परिषू॒तम॑सि । ' ( तै ० सं ० १।१।२।५ ) ( ५ ) साम्नी - ' म॒रुत॑ः पा॒त्रात् सु॒ष्टुभ॑ स्व॒र्कादृतु॒ना॒ सोमं पिबतु । ' ( अथ ० सं ० २०१२।१ ) ( ६ ) आर्ची - ' मध्वा॑ य॒ज्ञं न॑क्षति प्र॑णा॒नो नरा॒शंसो॑ अ॒ग्निः सु॒कृदे॒वः स॑वि॒ता वि॒श्ववार॑ः । ' ( अथ ० सं ० १५।२७।३ ) ( ७ ) ब्राह्मी --- ' देवो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृद्दे॒व॒मिन्द्र॑ वयो॒धस॑म् । दे॒वो दे॒वम॑वर्द्ध अति॑च्छन्दसा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यम् । क्ष॒त्रमिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑त् । व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑ ॥ ' ( तै ० ना ० ६ । २०११ ) ० शा ० JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 198
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४६ छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - - ऊपर के सूत्र से प्रतिपादित यही महाबृहती ताण्डी आचार्य के मत से " सतो बृहती " के नाम से कही जाती है ॥ ३६ ॥
इस प्रकार बृहती से सम्बन्धित प्रकरणाऽऽत्मक विचार का समापन होता है । अब यहाँ से पंक्ति छन्द का विचार आरम्भ होता है । ( आगे के सूत्र से पंक्ति छन्द का लक्षण कहा जा रहा है— )
पङ्क्तिर्जागतौ गायत्रौ च । ३ । ३७ ॥
मृतसञ्जीवनी — यदा द्वौ पादौ जागतौ भवतस्ततो गायत्रौ च, तदा ‘ पङ्क्ति: ' नाम छन्दः ॥ शिवप्रसादिनी - छन्द में जब दो पाद जगती छन्द के और दो पाद गायत्री छन्द के उपलब्ध होते हों, तो वह छन्द " पंक्ति ” नाम से अभिहित होता है । अर्थात् जब छन्द में बारह - बारह मात्राओं का दो पाद आरम्भ के हों, और आठ - आठ मात्राओं को दो पाद उत्तराऽर्द्ध भाग के हों, तब वह छन्द “ पंक्ति " के नाम से कहा जाता है || ३७ || ( “ सतः पंक्ति ” नाम पंक्तिविशेष का लक्षण कहते हैं— ) पूर्वौ चेदयुजौ सतः पङ्किः । ३।३८ ॥ मृतसञ्जीवनी – यत्र पूर्वोद्दिष्टौ पादावयुजौ भवतः, प्रथमतृतीयौ पादौ जागता-वित्यर्थः, द्वितीयचतुर्थौ च गायत्रौ तच्छन्दः ' सतः पङ्क्तिः ' नाम भवति । यथा— ' अ॒ग्निना॑ तु॒र्वशं यदु॑ परा॒वत॑ ( १ ) उ॒ग्रादेवं हवामहे ( २ ) । अ॒ग्निर्नय॒न्नव॑वास्त्वं बृ॒हद्र॑थं ( २ ) तु॒र्वीति॒ दस्य॑वे॒ सह॑ः ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० १ अ ० ३ व ० ११ मं ० ३ ) शिवप्रसादिनी – जिस छन्द का प्रथम एवं तृतीय पाद बारह - बारह अक्षर वाले जगती छन्द के हों, तथा द्वितीय और चतुर्थ पाद पुनः आठ - आठ अक्षर वाले गायत्री छन्द के उपलब्ध हों, तो वह छन्द " सतः पंक्ति " कहलाती है ॥३८ ॥
( “ विपरीत सत: पंक्ति ” का लक्षण करते हैं— )
विपरीतौ च । ३ । ३ ९ ॥
( १ ) उदाहरणमस्याः प्रस्तारपङ्क्तयां द्रष्टव्यम् । ( २ ) सायणभाष्ये तु सतोबृहती नाम । ( ३ ) लाघवाय ' युजौ चें ' ति वक्तव्ये गौरवाङ्गीकारो ' विपरीते ' ति संज्ञापीति सूचनार्थः । तथा चोक्तं शौनकेन- ' विपरीता विपर्यये । ' ( प्रा ० शा ०.६५४२ इति । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation
पृष्ठ 199
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ४७ मृतसञ्जीवनी - यदा तावेव पादौ विपरीतौ भवतः; तदापि सतः पङ्क्तिरेव । अयमर्थः- प्रथमतृतीयौ पादौ गायत्रौ, द्वितीयचतुर्थी ( च ) जागतौ तदापि सतः पङ्क्तिरेव भवति ॥ यथा--' य ऋ॒ष्वः आ॑व॒यत्स॑ख ( १ ) विश्वेत्स वे॑द॒ अनि॑मा पुरुष्टुतः ( २ ) । तं विश्वे॒ मानु॑षा यु॒गे ( ३ ) न्द्रै हवन्ते तवि॒षं य॒तस्रुचः ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ६ अ ० ४ व ० ३ मं ० २ ) शिवप्रसादिनी - जब छन्द में प्रथम तथा तृतीय पाद ( अष्टाऽक्षराऽऽत्मक ) गायत्री के हों, तथा द्वितीय एवं चतुर्थ पाद द्वादशाऽक्षराऽऽत्मक जगती छन्द “ सत: पंक्ति ” नाम वाला होता है । तात्पर्य तृतीय पाद में आठ - आठ अक्षर हों, और द्वितीय हों, वह छन्द “ सत: पंक्ति " कहलाता है ॥ ३ ९ ॥ ( अब प्रस्तार पंक्ति छन्द का लक्षण कहते प्रस्तारपङ्क्तिः पुरतः मृतसञ्जीवनी- - यदा जागतौ पादौ पूर्वी भवतः नाम । यथा-यह है कि जिस तथा चतुर्थ पाद हैं— )
। ३।४० ॥
, गायत्रौ च परतः, छन्द के हों, तो वह छन्द के प्रथम और में बारह - बारह अक्षर तदा ‘ प्रस्तारपङ्क्तिः ’ ' भ॒द्रमिद्ध॒दा कृ॒णव॒त्सर॑स्व॒त्य ( १ ) वारी चेतति वा॒जिनी॑वती ( २ ) । गृणा॒ना ज॑मदग्नि॒िवत् ( ३ ) स्तु॑वा॒ना च॑ वसिष्ठ॒वत् ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ५ अ ० ६ व ० २० मं ० ३ ) मृतसञ्जीवनी– ‘ पङ्क्तिर्जागतौ गायत्रौ च ' ( पि ० सू ० ३।३७ ) इत्यनेन गतार्थमिदं संज्ञाविशेषज्ञापनार्थं पुनरुच्यते ॥ छन्द में जब बारह - बारह अक्षरों के दो पाद पूर्व में हों, और आठ - आठ अक्षरों के दो पाद उत्तर में हों, तब वह छन्द " प्रस्तार पंक्तिः ” कहलाता है ॥४० ॥
( आस्तारपंक्ति का लक्षण करते हैं- )
आस्तारपङ्क्तिः परतः । ३।४१ ॥
मृतसञ्जीवनी- - यदा जागतौ पादौ परौ भवतः, गायत्रौ च पूर्वौ, तदा ‘ आस्तार-पङ्क्तिः ' नाम । यथा ----( १ ) सायणभाष्ये तु सतोबृहती नाम । ( २ ) कलिकातामुद्रितपुस्तके प्रथममास्तारपङ्क्तिः । तदयुक्तम्, ' प्रास्तारपङ्क्तिः पुरतः पश्चादास्तारपङ्क्तिका । ' ( ३३०।१२ ) इत्यग्निपुराणविरोधात्, सर्वानुक्रमविरोधाच्च । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 200
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४८ छन्दः शास्त्रम् ' भद्रं नो॒ अपि॑ वातय॒ ( १ ) मनो॒ दक्ष॑मु॒त क्रतु॑म् ( २ ) । अर्धा ते स॒ख्ये अन्ध॑सो॒ वि वो॒ मदे॒ ( ३ ) रण॒न् गावो॒ न यव॑से॒ विव॑क्षसे ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ७ अ ० ७ व ० ११ मं ० १ ) जिस छन्द में प्रथम और द्वितीय पाद लघुगुरूस्वरूप आठ - आठ अक्षरों के हों, और अवशिष्ट दो पाद बारह - बारह अक्षरों में उपलब्ध हों, वह छन्द " आस्तारपंक्ति ” नाम वाला होता है ॥४१ ॥
( विस्तार या विष्टारपंक्ति छन्द का लक्षण कहते हैं - )
विष्टारपङ्क्तिरन्तः । ३।४२ ॥
मृतसञ्जीवनी- - यदा जागतौ पादौ मध्ये भवतः आद्यन्तयोश्च गायत्रौ, तदा ' विष्टार-पङ्क्तिः ' नाम यथा— ' अग्ने॒ तव॒ श्रवो वयो ( १ ) महि॑ भ्राजन्ते अ॒र्चयो॑ विभावसो ( २ ) । बृह॑द्भानो॒ शव॑सा॒ वाज॑मु॒क्थ्यं ( ३ ) दधा॑सि दा॒शुषे॑ कवे ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे- दे- अ ० ८ अ ० ७ व ० २८ मं ० १ ) शिवप्रसादिनी — जिस छन्द के प्रथम पाद और चतुर्थपाद आठ - आठ अक्षरों वाले हों, तथा द्वितीय और तृतीय पाद बारह - बारह अक्षरों वाले हों, वह छन्द “ विस्टार पंक्ति ” कहलाता है ॥४२ ॥
( संस्तारपंक्ति का लक्षण कहते हैं - ) संस्तारपङ्क्तिर्बहिः । ३।४३ ॥ मृतसञ्जीवनी - यदा तावेव जागतौ पादौ बहिर्भवतः, मध्ये च गायत्रौ, तदा ‘ संस्तारपङ्क्तिः ’ नाम छन्दः । यथा— ‘ पि॒तु॒भृतो॒ न तन्तु॒मित्सु॒दान॑व॒ः ( १ ) प्रति॑ दध्मो॒ यजा॑मसि ( २ ) । उ॒षा अप॒ स्वसु॒स्तम॒ः ( ३ ) संव॑र्तयति वर्तनिं सु॑जा॒तमा॑ ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ८ अ ० ८ व ० ३० मं ० ३,४ ) शिवप्रसादिनी – जिस छन्द में बारह मात्रा वाले दो पाद हों, अर्थात् प्रथम और चतुर्थ पाद बारह मात्रा वाले के रूप में उपलब्ध हों, और आठ - आठ अक्षर वाले द्वितीय तथा तृतीय पाद हों, वह “ संस्तार पंक्ति " नाम से कहा जाता है ॥४३ ॥
- पाक्त " } छन्द का लक्षण करते हुए कहते हैं... ) ।