छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 201–210
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 201–210
पृष्ठ 201
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ४ ९ अक्षरपङ्क्तिः पञ्चकाश्चत्वारः । ३।४४ ॥ मृतसञ्जीवनी – पञ्चाक्षरैश्चतुर्भिः पादैः ' अक्षरपङ्क्तिः ' नाम छन्दः । ननु चत्वारिंशदक्षरा पङ्क्तिश्छन्दः, तत्कथं ‘ पञ्चकाश्चत्वारः ' इत्युच्यते? तत्रोत्तरम् — ' द्वावप्यल्पश: ' ( पि ० सू ० ३।४५ ) इत्यस्मात् सिंहावलोकितन्यायेनाल्पग्रहणमनुवर्तते । तेन पङ्क्तेरल्पत्वं विशेषात्प्रतिपादितं भवति । यथा-# प॒श्वा न ता॒युं ( १ ) गुहा॒ चत॑न्तं॒ ( २ ) नमो॑ युजा॒नं ( ३ ) नमो॒ वह॑न्तम् ( ४ ) ॥ ( ऋग्वेदे - अ ० १ अ ० ५ व ० ९ मं ० १ ) शिवप्रसादिनी - पाँच - पाँच अक्षरों वाले चार पादों को " अक्षरपंक्ति ” छन्द कहते हैं ॥ ( " अल्पशः पंक्ति ” छन्द का लक्षण किया जा रहा है— )
द्वावप्यल्पश: । ३।४५ ॥
मृतसञ्जीवनी – पञ्चग्रहणमनुवर्तते । पञ्चाक्षराभ्यां पादाभ्यामल्पशः पङ्क्तिर्नाम छन्दो भवति, क्वचिदेव वेदे न सर्वत्र । यथा-' सदो॑ वि॒श्वायुः ( १ ) शर्म॑ स॒प्रथा॑ः । ' ( तै ० आ ० ४।११ ) शिवप्रसादिनी — - सूत्र में " पञ्चक " की अनुवृत्ति आती है । जिससे सूत्राऽर्थ का स्वरूप इस प्रकार होगा - पाँच - पाँच अक्षरों वाले दो - दो पादों से युक्त छन्द को “ अल्पशः पंक्ति ” छन्द कहा जाता है । अर्थात् जिस छन्द के प्रतिपाद में पाँच - पाँच लघु-गुरु अक्षर रहते हों, इस प्रकार के पञ्चाऽक्षर युक्त दो पादों वाले छन्द को “ अल्पशः पंक्ति: ” छन्द कहते हैं । वेद के किसी - किसी स्थल विशेष में ही इस छन्द की उपलब्धि होती है ॥४५ ॥
पदपङ्क्तिः पञ्च । ३ । ४६ ॥
मृतसञ्जीवनी – ' पञ्चका: ' इत्यनुवर्तते । यदा पञ्चाक्षराः पञ्च पादा भवन्ति, तदा ‘ पदपङ्क्तिः ' नाम छन्दः । यथा-( १ ) कात्यायनमते त्वियं दशाक्षरपादद्वयवती द्विपदा विराट् । शौनकेन पक्षद्वयम-प्युक्तम्— ' विराजो द्विपदाः केचित्सर्वा आहुश्चतुष्पदाः । कृत्वा पञ्चाक्षरान् पादांस्तां-स्तथाक्षरपङ्क्तयः ॥ ' ( ऋ ० प्रा ० शा ० १७/५० ) इति । साङ्ख्यायनोऽप्याह— ' उत्तरस्या दशाक्षरौ, तामक्षरपङ्क्तिरित्यप्याचक्षते । ' ( श्रौ ० सू ० ७।२७ ) इति । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 202
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५० छन्दः शास्त्रम् " घृतं न पू॒तं ( १ ) त॒नूर॑रि॒पाः ( २ ) शुचि॒ हिर॑ण्यम् तत्ते॑ रुक्मो न ( ४ ) रौचत स्वधावः ( ५ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ३ अ ० शिवप्रसादिनी — यहाँ पर व्यवहित पूर्वसूत्र से “ पञ्चकः ” होती है । जिस छन्द में पाँच - पाँच अक्षरों वाले पाँच पाद होते हैं, नाम वाला होता है ॥ ३ । ४६ ॥ ( अब प्रकाराऽन्तर से पदपंक्ति छन्द का लक्षण करते हैं -चतुष्कषट्कौ त्रयश्च । ३।४७ ॥ मृतसञ्जीवनी — चकारः ‘ पञ्चका: ' इत्यनुकर्षणार्थः । यदा द्वितीयः षडक्षरः, ततस्त्रयः पञ्चाक्षरास्तदा पञ्चपदा पदपङ्क्तिरेव । ( ३ ) । ५ व ० १० मं ० ६ ) इस पद की अनुवृत्ति वह छन्द “ पद पंक्ति ” ) ` प्रथमश्चतुरक्षरः पादः यथा— ‘ अधा॒ ह्य॑ग्ने॒ ( १ ) क्रतो॑भ॒द्रस्य॒ ( २ ) दक्ष॑स्य सा॒धोः ( ३ ) । र॒थीतस्य॑ ( ४ ) बृह॒तो ब॒भूथ॑ ( ५ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ३ अ ० ५ व ० १० मं ० २ ) शिवप्रसादिनी- - सूत्र में चकार का ग्रहण “ पञ्चका: " इसकी अनुवृत्ति के लिए ( १ ) भुरिग्रूपत्वादेकाक्षराधिक्यम् । कात्यायनेन तु ' पञ्चकाश्चत्वारः षट्कश्चैकः ' ( सर्वा ० ४।२ ) इत्येव सूत्रितम् । ( २ ) वस्तुतस्त्वत्र क्रमो न विवक्षितः । यथा कथञ्चित्पादत्रयं पञ्चाक्षरम्, एकश्चतुरक्षरः, एकश्च षडक्षर इत्यर्थः । अत एव ' द्वौ वा पादौ चतुष्कश्च षट्कश्चैकस्त्रिपञ्चकाः । ( ऋ ० प्रा ० शा ० १६।१५ ) इति शौनकीयलक्षणम् ' द्वौ पादौ एकश्चतुष्कः, एकः षट्कः, त्रयश्च पञ्चाऽक्षरा भवन्ती'ति क्रमनैरपेक्ष्येणैव व्याचख्यावुव्वटः । तत्राद्यचतुष्कान्त्यषट्कोदाहरणम्— ' अधा॒ ह्य॑ग्ने॒० ' ( ऋ ० सं ० ३।५।१०।२ ) इत्येव । तृतीयचतुष्कान्त्यषट् कोदाहरणम्— ' ए॒भिनो॑ अ॒र्कै ( १ ) र्भवा॑नो अ॒र्वाङ् ( २ ) स्व॑र्ण ज्योति॑ः ( ३ ) । अग्ने॒ विश्वे॑भिः ( ४ ) सु॒मना॒ अनी॑कैः ( ५ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ३।५।१०।३ ) चतुर्थचतुष्कपञ्चमषट्कोदाहरणम्— ' अग्ने॒ तम॒द्या ( १ ) श्वं॑ न स्तोमैः ( २ ) क्रतुं न भ॒द्रं ( ३ ) हृदिस्पृश॑म् ( ४ ) । ऋ॒ध्यामा॑ त॒ ओर्हैः ( ५ ) । ( ऋ ० सं ० ३।५।१०।१ ) अन्यान्यप्युदाहरणानि शाखान्तरे मृग्याणीति दिक् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 203
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ५१ किया गया है । सूत्राऽर्थ होगा - जिस छन्द के प्रथम पाद में चार अक्षर हों, द्वितीय पाद में छः अक्षर तथा तृतीय- चतुर्थ और पञ्चम पादों में पाँच - पाँच अक्षर छन्द " पदपंक्ति " कहलाता है ॥४७ ॥
( पथ्यपंक्ति का लक्षण किया जा रहा है— ) पथ्या पञ्चभिर्गायत्रैः । ३।४८ ॥ मृतसञ्जीवनी – पञ्चभिरष्टाक्षरैः पादैः ' पथ्या ' नाम पङ्क्तिर्भवति ' । ' यो अ॒र्यो म॑त॒भोज॑नं ( १ ) परा॒ददा॑ति दा॒शुषे॑ ( २ इन्द्रो॑ अ॒स्मभ्यं॑ शिक्षतु ( ३ ) विभ॑जा॒ भूरि॑ ते॒ वसु॑ ( भक्ष्य तव॒ राध॑सः ( ५ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० १ अ ० ६ शिवप्रसादिनी - आठ - आठ अक्षरों के पाँच पादों से युक्त पंक्ति ” कहा जाता है ॥ ४८ ॥
विद्यमान हों, वह अस्योदाहरणम्— ) । ४ ) व ० २ मं ० १ ) छन्द को “ पथ्या ( पाँच अक्षरों से युक्त पाँच पाद वाले पदपंक्ति छन्द के लक्षण को कहकर इस समय छः पाद वाले “ जागतीपंक्ति ” छन्द को कहने जा रहे हैं- )
जगती षड्भिः । ३ । ४ ९ ॥
मृतसञ्जीवनी – ‘ गायत्रैः ' इत्यनुवर्तते । गायत्रैः षड्भिः पादैः ‘ जगती ' नाम पङ्क्ति-र्भवति । यथा— ' महि॑ वो मह॒तामवो॒ ( १ ) वरु॑ण॒ मित्र॑ दा॒शुषे॑ ( २ ) । यमा॑दित्या अ॒भि द्रुहो ( ३ ) रक्ष॑था॒ नेम॒घं न॑श ( ४ ) दने॒हसो॑ व ऊ॒तय॑ः ( ५ ) सुऊ॒तयो॑ व ऊ॒तय॑ः ( ६ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ६ अ ० ४ व ० ७ मं ० १ ) ( १ ) यद्यप्यस्याः प्रथमेऽर्धे पादद्वयम्, उत्तरार्धे च त्रयमिति प्रायो दृश्यते; तथापि क्वचिद्वैपरीत्यस्यापि विद्यमानत्वात् न तथा नियमः । यथा— ' नर्किर्देवा मिनीमसि॒ ( १ ) नकरा यपयामसि ( २ ) मन्त्रश्रुत्यं चरामसि ( ३ ) । प॒क्षेभि॑रपि क॒क्षेभि॒ ( ४ ) रत्राभि सं रेभामहे ( ५ ) । ' ( ऋ ० सं ० ८।७।२२।७ ) ( २ ) ‘ महापङ्क्तिः षडष्टकाः ' ( प्रा ० शा ० १६।७१ ) इति शौनकः । कदाचिदत्रापि मूले ' महती ' इति पाठः सम्भाव्यते । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 204
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२ छन्दः शास्त्रम् इति ' पङ्क्तयधिकारः । शिवप्रसादिनी - यहाँ पूर्व सूत्र से " गायत्रैः ” इस पद की अनुवृत्ति होती है । तदनुसार सूत्राऽर्थ का स्वरूप होगा - जिस छन्द में आठ - आठ अक्षरों वाले छः पाद हों, ( १ ) ‘ पङ्क्तिः पञ्चपदे’ति यास्कः ( निरु ० ७।१२।११ ) । सर्वानुक्रमणिकायां कात्यायनेन तु पङ्क्तेरष्टौ भेदा उक्ताः – ' पञ्चमं पङ्क्तिः पञ्चपदा ( १ ) अथ चतुष्पदा-विराड् दशकैः ( २ ) अयुजौ जागतौ सतोबृहती ( ३ ) युजौ चेद्विपरीता ( ४ ) आद्यौ चेत्प्रस्तारपङ्क्तिः ( ५ ) अन्त्यौ चेदास्तारपङ्क्तिः ( ६ ) आद्यन्त्यौ चेत्संस्तारपङ्क्तिः ( ७ ) मध्यमौ चेद्विष्टारपङ्क्तिः ( ८ ) ( ऋ ० सर्वा ० ८ ) इति । तत्र ( १ ) पङ्क्तिः– ( ३।४८ ) इत्यत्रोदाहृता । ( २ ) विराट् -' ऋ॒तस्य॑ प॒थि वे॒धा अ॑पाय ( १ ) श्रि॒ये मनसि दे॒वासो॑ अक्रन् ( दधा॑नो॒ नाम॑ म॒हो वर्च॑भि॒ ( ३ ) र्वपु॑र्दृशये॑ वे॒न्यो व्या॑वः ( ४ ) ॥ ( ऋ ० सं चतुर्थपादे व्यूहेनाक्षरपूर्तिः । ( ३-८ ) सतोबृहती — सतः पङ्क्तिः ( ३।३८ ), विपरीता ( ३।३ ९ ( ३।४० ), आस्तारपङ्क्तिः ( ३।४१ ), संस्तारपङ्क्तिः ( ३।४३ ( ३।४२ ) इति उदाहृता एव । दैव्यादिभेदानामुदाहरणानि तु— ( १ ) दैवी — ‘ नम॑स्ता॒राय॑ । ' ( तै ० सं ० ४।५।८।८ ) २ ) । ' ० ४।७।१७।३ ) ), प्रस्तारपङ्क्तिः ), विष्टारपङ्क्तिः ( २ ) आसुरी - ' अरि॒प्रा आपो॒ अप॑ रि॒नम॒स्मत् । ' ( अथ ० सं ० १६।१।१० ) ( ३ ) प्राजापत्या – ' प्र व इन्द्राय वृत्रहन्तमाय विप्राय गाथं गायत यं जुजोषते । ' ( साम ० सं ० पू ० ५।२।६।१० ) ( ४ ) याजुषी - ' इन्द्र॑स्य त्वा बा॒हुभ्या॒मुद्य॑च्छे । ' ( तै ० सं ० १।१।२ ) ( ५ ) साम्नी - ' विश्वतो दावन् विश्वतो न आभर यं त्वा शविष्ठमीमहे । ' ( सा ० सं ० पू ० ५ | २ | ६ | १ ) ( ६ ) आर्ची - ' वसन्त इन्नु रन्त्यो ग्रीष्म इन्नु रन्त्यः । वर्षाण्यनु शरदो हेमन्तः शिशिर इन्नु रन्त्यः ॥ ' ( सा ० सं ० पू ० ६।३।१३।२ ) ( ७ ) ब्राह्मी - ' प्राची दिग॒ग्निरधि॑पतिरसि॒तो र॑क्षि॒तादि॒त्या इ॒ष॑वः । तेभ्यो॒ नमोऽधि-पतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ ए॒भ्यो अस्तु । यो॒ऽस्मान्द्रेष्टि य॑ व॒यं द्विष्मस्तं वो॒ जम्भै दध्मः ॥ ' ( अथ ० सं ० ३।२७।१ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 205
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ५३ वह " जगती " नामक पंक्ति छन्द हुआ करता है ॥ ४ ९ ॥ ( यहाँ से त्रिष्टुप् छन्द का विचार आरम्भ किया जा रहा है - तथा उस विचार के क्रम में सर्वप्रथम त्रिष्टुप् ज्योतिष्मती छन्द का लक्षण कहते हैं- )
अथ त्रिष्टुब्जगत्यधिकारः ।
एकेन त्रिष्टुब्ज्योतिष्मती । ३।५० ॥
मृतसञ्जीवनी - त्रिष्टुभः प्रस्तुतत्वात्प्रत्यासत्तेश्च तस्या एव सम्बन्धः । एकेन त्रैष्टुभेन पादेनाधिकाराच्चतुर्भिर्गायत्रैः पञ्चपात् ' त्रिष्टुब्ज्योतिष्मती ' नाम छन्दो भवति । त्रैष्टुभेन सह ' पञ्चभिर्गायत्रैः ' ( पि ० सू ० ३।४८ ) इत्युक्ते चत्वार एव गायत्राः पादा लभ्यन्ते । यथा ' उपाध्यायेन सह पञ्च शिष्या आगता ' इत्युक्ते उपाध्यायपञ्चमाः प्रतीयन्ते ' ॥ शिवप्रसादिनी – त्रिष्टुप् छन्द का विचार प्रस्तुत होने से और क्रमाऽनुसार उपस्थित होने के कारण भी त्रिष्टुप् का ही सम्बन्ध प्रकृत सूत्र घटक आकांक्षित पदाऽर्थ के साथ होगा । जिससे सूत्राऽर्थ का स्वरूप होगा - जिस छन्द में एकादश अक्षर का एक त्रिष्टुप् सम्बद्ध पाद के साथ आठ - आठ मात्राओं वाले गायत्री सम्बन्धी चार पाद हों, इस प्रकार के पाँच पादों का “ ज्योतिष्मती " नाम वाला त्रिष्टुप् छन्द होता है । अर्थात् ग्यारह अक्षर वाले एक पाद और आठ - आठ अक्षरों वाले चारपाद, इस प्रकार के पाँच पादों से युक्त छन्द ‘ “ ज्योतिष्मती ” त्रिष्टुप् छन्द हुआ करता है ॥५० ॥
( “ जगती ज्योतिष्मती ” छन्द का लक्षण कहते हैं— )
तथा जगती । ३ । ५१ ॥
मृतसञ्जीवनी – एकेन जागतेन पादेन चतुर्भिर्गायत्रैः पादैः पञ्चपाज्जगती ‘ ज्योतिष्मती ’ नाम छन्दो भवति ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द में बारह अक्षरों वाले जगतीछन्द का एकपाद एवम् आठ - आठ अक्षरों वाले गायत्री छन्द के चार पाद सम्मिलित हों, इस प्रकार के पाँच पादों युक्त छन्द को " ज्योतिष्मती ” नामक " जगती " छन्द कहा जाता है ॥५१ ॥
( “ पुरस्ताद्ज्योतिः ” नामक “ जगती ” छन्द का लक्षण कहते हैं— ) ( १ ) वस्तुतस्त्वत्र एकेनेति ' पथ्या पञ्चभिर्गायत्रैः ' ( ३।४८ ) इत्यतो गायत्रपादस्य प्रस्तुतत्वात् प्रत्यासत्तेश्च तस्यैव संबन्धः । तस्मात् गायत्रेणैकेन पादेनाधिकारात् त्रिभिस्त्रैष्टुभैः पादैश्चतुष्पात् त्रिष्टुप् ‘ ज्योतिष्मती ' नाम - इति व्याख्यानमेव युक्तम्, ' ततो ज्योतिर्यतोऽष्टकः । ' ( ऋ ० प्रा ० १६।६६ ) इति शौनकीयमप्येवं सङ्गच्छते । ( २ ) ' एकेन गायत्रेण पादेन त्रिभिर्जागतैश्चतुष्पाद् ' ज्योतिष्मती ' नाम । ' इति व्याख्यानान्तरम् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 206
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५४ छन्दः शास्त्रम्
पुरस्ताज्ज्योतिः प्रथमेन । ३ । ५२ ॥
मृतसञ्जीवनी – ' प्रथमेन त्रैष्टुभेन पादेन, शेषैश्च गायत्रैः पादैः ‘ पुरस्ताज्ज्योतिः ’ नाम त्रिष्टुब् भवति । यथा— ' कृधी नो॒ अह॑यो देव सवितु: ( १ ) स च॑ स्तु॒षे म॒घोना॑म् ( २ ) । स॒हो न॒ इन्द्रो॒ वह॑भि॒ ( ३ ) न्ये॑षां चर्षणी॒नां ( ४ ) च॒क्रं र॒श्मि न यो॑यु॒वे ( ५ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ८ अ ० ४ व ० २७ मं ० ४ ) मृतसञ्जीवनी - पूर्वेणैव गतार्थत्वाद्विशेषसंज्ञाज्ञापनार्थमिदम् । ' तथा जगती ' इत्यनुवर्तनीयम् । तेनाद्येन ' जागतेन पादेन चतुर्भिश्च गायत्रैः ' पुरस्ताज्ज्योति: ' नाम जगती भवति । यथा-' न॒मा॒वा॒के प्रस्थि॑ते अध्व॒रे न॑रा ( १ ) वि॒वस॑णस्य पी॒तये॑ ( २ ) । आया॑तमश्चि॒ना ग॑त ( ३ ) मव॒स्युवा॑ म॒हं हु॑वे ( ४ ) ध॒त्तं रत्ना॑नि दा॒शुषे॑ ( ५ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे- अ ० ६ अ ० ३ व ० १७ मं ० ५ ) जिस छन्द का प्रथम पाद गुरु - लघु सञ्ज्ञक एकादश ( ११ ) मात्राओं वाला त्रिष्टुप्छन्द का हो, अवशिष्ट चार पादों में गायत्री छन्द के आठ - आठ मात्राओं वाले चार पाद हों, वह “ पुरस्तात्ज्योतिः " नाम वाला त्रिष्टुप् छन्द होता है । एवं जिस छन्द के प्रथम पाद में जगतीछन्द के बारहमात्राओं वाले एक पाद हो, और शेष गायत्री छन्द से सम्बन्धित आठ - आठ मात्राओं वाले चार पाद हों, वह छन्द पुनः “ पुरस्तात् ज्योतिः ” सञ्ज्ञक " जगती छन्द " कहलाता है ॥५२ ॥
( इस समय मध्ये ज्योति और त्रिष्टुप् जगती छन्द के लक्षण प्रदर्शित किये जा रहे हैं— ( १ ) ' प्रथमेन गायत्रेण पादेन शेषैश्च त्रैष्टुभैस्त्रिभिः ' पुरस्ताज्ज्योतिः त्रिष्टुब् ' । यथा— ' मा छि॑दो मृत्यो॒ मा व॑धीः ( १ ) । मा मे॒ बल॑ विवृ॑हो॒ मा प्रमो॑षीः ( २ ) । प्र॒जां मा मे॑ रीरिषि॒ आयु॑रुग्र ( ३ ) । नृ॒चक्ष॑सं त्वा ह॒विषा॑ विधेम ( ४ ) ॥ ' ( तै ० आ ० ३।१५।२ ) ( २ ) द्वितीयचतुर्थपादयोर्व्यूहेनाक्षरपूर्तिः । ( ३ ) ' गायत्रेण पादेन त्रिभिर्जागतैः ' । यथा— ' ताभि॒राय॑तं वृष॒णो ( १ ) प॑ मे॒ हवं॑ वि॒श्वप्सु॑ वि॒श्ववार्यम् ( २ ) । इ॒षा मंहि॑ष्ठा पुरु॒भूत॑मा नरा॒ ( ३ ) याभिः॒ः क्रिवि॑ वावृधुस्ताभि॒रा ग॑तम् ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ६।२।७।२ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 207
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ५५ मध्येज्योतिर्मध्यमेन । ३।५३ ॥ ' यदा मध्यमस्त्रैष्टुभः पादो भवति, उभयतश्च द्वौ द्वौ गायत्रौ, तदा ‘ मध्येज्योति: ' नाम त्रिष्टुब् भवति । मध्येज्योतिरित्यलुक्समासः । यथा— ' बृ॒हद्र॑ग्ने अ॒र्चर्भिः ( १ ) शुक्रेण॑ देव शो॒चिषा॑ ( २ ) । भ॒रद्वजे समिधा॒नो य॑विष्ठ्य ( ३ ) रे॒वन॑ः शुक्र दीदिहि ( ४ ) द्यु॒मत्पा॑वक दीदिहि ( ५ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ४ अ ० ८ व ० २ मं ० २ ) मृतसञ्जीवनी – ‘ तथा जगती ' इत्यनुवर्तनीयम् । तेन मध्यमेन जागतेन एकेन जागतेन मध्यमेन तृतीयेनोभयतश्च द्वौ द्वौ गायत्रौ, तदा ' मध्येज्योतिः ' नाम जगती भवति । यथा— ' यन्मे॒ नोक्तं तद्र॑वतो॒ ( १ ) शकैयं यद॑नु॒ब्रुर्वे ( २ ) । निशा॑मतं॒ निशा॑मह॒ मयि॑ व्र॒तं ( ३ ) स॒ह व्र॒तेषु॑ भूयासं ( ४ ) ब्रह्म॑णा॒ सङ्गेमेमहि ( ५ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ८ अ ० ८ व ० ९ परि ० मं ० ४ ) ( १ ) यदा मध्यमो गायत्रो द्वितीय: पादो भवति उत्तरतश्च द्वौ त्रैष्टुभौ ( ९ ), यदा वा पूर्वी अन्तिमश्चैकस्त्रैष्टुभः ( २ ), तदा ' मध्येज्योतिर्नाम त्रिष्टुब् ' भवति । यथा— ( १ ) ' स नो॒ यु॒वेन्द्रो॑ जा॒हूत्र॒ सखा॑ ( १ ) शि॒िवो न॒राम॑स्तु॒ पा॒ता ( २ ) । यः शंस॑न्तं॒ यः श॑शमा॒नमू॒ती ( ३ ) पच॑न्तं च स्तु॒वन्तं च प्र॒णेष॑त् ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० २/६/२५/३ ) ( २ ) ' आवो॑ रुव॒ण्युमी॑शि॒जो. हु॒वध्यै॒ ( १ ) घोषैव॒ शंस॒मर्जुनस्य॒ नंशैं प्र वः॑ पू॒ष्णे दा॒वन॒ आँ ( ३ ) अच्छ वोचेय व॒सुता॑ति मग्नेः ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० २ | १ | १ | ५ ) ( २ ) ' एकेन गायत्रेण मध्यमेन द्वितीयेनोत्तरतश्च जागताभ्यां ( १ ), प्रथमद्वितीयाभ्यां चतुर्थेन च जागतेन ( २ ), ' मध्येज्योतिर्जगती ' भवति । ' यथा— ( १ ) ' यद्वा॑ य॒ज्ञं मन॑वे॒ सं मिमि॒िक्षयु॑ ( १ ) रे॒वेत्का॒ण्वस्य॑ बोधतम् ( २ ) । बृह॒स्पति॒ विश्वा॑न्दे॒वाँ अ॒हं हु॑व॒ ( ३ ) इन्द्रा॒विष्णु॑ अ॒श्विना॑ वा शुहेष॑सा ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ५।८।३४।२ ) ( २ ) ' तद॒श्विना॑ भि॒षजा॑ रु॒द्रव॑र्तनी ( १ ) । सर॑स्वती वयति॒ पेशो॒ अन्त॑रः ( २ ) । अस्थ॑ि म॒ज्जानं॒ मास॒रैः ( ३ ) । का॒रो॒त॒रेण॒ दध॑तो॒ गवा॑ त्व॒चि ( ४ ) ॥ ' ( तै ० ब्रा ० २ | ६ | ४ | ३ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 208
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५६ छन्दःशास्त्रम् शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के मध्य में त्रिष्टुप् छन्द के एकादश मात्राओं का एकपाद हो, तथा पूर्व एवम् उत्तरवर्ती आठ - आठ मात्राओं वाले गायत्री छन्द के चार पाद हों, तो इस प्रकार का छन्द " मध्ये ज्योति ” त्रिष्टुप् कहा जाता है । इसी प्रकार सूत्र में “ तथा जगती " ( ३।५१ ) इस सूत्र की अनुवृत्ति करनी चाहिए । उस अनुवृत्त सूत्र से सम्बद्ध प्रकृत सूत्र का अर्थ होगा - जिस छन्द के मध्य में बारहमात्राओं वाला जगती छन्द के एक पाद हो, तथा आदि और अन्त में आठ-आठ मात्राओं वाले गायत्री छन्द के दो - दो पाद विद्यमान हों, वह " मध्ये ज्योति ” नामक “ जगती ” छन्द कहलाता है । सारांश यह है कि जिस छन्द में पूर्व के दो पाद एवम् अन्तिम के दो पाद आठ - आठ अक्षर वाले हों, तथा मध्यपाद ग्यारह अक्षर वाला हो, वह “ मध्येज्योति ” नामक त्रिष्टुप् छन्द कहा जाता है । इसी प्रकार जिस छन्द के पूर्व में दो पाद, एवम् अन्त के दो पाद आठ - आठ अक्षरों वाले हों, तथा मध्य में बारह अक्षरों वाला एक पाद हो, वह पुनः " मध्ये ज्योति ” नामक जगती छन्द कहलाता है ॥५३ ॥
( अग्रिम सूत्र से उपरिष्टात् ज्योति त्रिष्टुप् एवं उपरिष्टात् ज्योति जगती छन्द के लक्षणों को कहते हैं - ) उपरिष्टाज्ज्योतिरन्त्येन । ३।५४ ॥ मृतसञ्जीवनी — ' यदा चत्वारो गायत्राः पादा भवन्ति, अन्ते च त्रैष्टुभः, तदा ‘ उपरिष्टाज्ज्योतिः ’ नाम त्रिष्टुब् भवति । यथा— ' सं॒वे॒श॒नीं संयमि॒नीं ( १ ) गृ॒हन॑क्षत्र॒माहि॑नीम् ( २ ) । प्रप॑न्ना॒ऽहं शि॑िवा॑ रा॒त्रीं ( ३ ) भ॒द्रे पा॑रम॒शीम॑हि ( ४ ) भ॒द्रे पा॑रम॒शीम॒ह्य॑ नर्म: ( ५ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ८ अ ० ७ व ० १४ परि ० मं ० ४ ) ३‘तथा जगती ' इत्यनुवर्तनीयम् । तेनान्तेन जागतेन पादेन शेषैश्च गायत्रैश्चतुर्भिः ( १ ) ' यदा त्रयस्त्रैष्टुभाः पादा भवन्ति, अन्ते च गायत्रस्तदा ' उपरिष्टाज्ज्योतिस्त्रष्टुब् ' नाम भवति । ' यथा-' स दृह्ळेचि॑द॒भि तृ॑ण॒त्ति॒ वाज॒ ( १ ) मर्व॑ता॒ स ध॑त्ते॒ अक्षि॑ति॒ श्रव॑ः ( २ ) । त्वो दे॑व॒त्रा सदा॑ पु॒रूवसो॒ ( ३ ) विश्वा॑ वा॒मानि॑ धीमहि ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ६।७।१३।५ ) ( २ ) ' हिओं ' इति व्यूहेनाक्षरपूर्तिः । ( ३ ) ' तथा जगती ' त्यनुवर्तनीयम् । तेनान्तेन गायत्रेण शेषैश्च जागतैस्त्रिभिः CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 209
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयोऽध्यायः ५७ ' उपरिष्टाज्ज्योतिः ' नाम जगती भवति । यथा-' लो॒कं पृ॑ण छिद्रं पृ॑ण ( १ ) । अथो॑ सीद शि॒वात्वम् ' ( २ ) । इ॒न्द्राग्नी त्वा॒ बृह॒स्पति॑ः ( ३ ) । अस्मिन् योना॑वसीषदन् ( ४ ) । तया॑ दे॒वत॑याङ्गिर॒स्वद्ध्रुवा सीद ' ( ५ ) ॥ ' ( यजुर्वेदे - तै ० ब्रा ० अ ० ३ प्र ० ११ अ ० ६ मं ० ३ ) इति त्रिष्टुब्जगत्यधिकारः । ' उपरिष्टाज्ज्योतिर्जगती ' नाम भवति । यथा-' अ॒ग्निरत्रं भ॒रद्व॑तं॒ गवि॑ष्ठिर्ं ( १ ) प्राव॑न्न॒ः कण्वं॑ न॒सद॑स्यु॒मारु॒वे ( २ ) । अ॒ग्निं वसि॑ष्ठो हवते पु॒रोहि॑तो ( ३ ) मृऴकाय॑ पु॒रोहि॑तः ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ८1८1८14 ) ( १ ) ' तु अ ' इति व्यूहेनाक्षरपूर्तिः । ( २ ) अक्षराधिक्याद्भुरिक् । एवमेवोत्तरत्र समाधेयम् । ( ४ ) ' त्रिष्टुप् स्तोभत्युत्तरपदा का तु त्रिता स्यात्? तीर्णतमं छन्दः । त्रिवृद्वज्रस्तस्य स्तोभतीति वा । यत्त्रिरस्तोभत्तत्त्रिष्टुभस्त्रिष्टुप्त्वमिति विज्ञायते । ' इति यास्कः । ( नि ० ७।१५।१२ ) । क्वचित्तु त्रिष्टुगित्यपि श्रूयते— ' एका॑दशाक्षरा त्रि॒ष्टुमि॑न्द्रि॒यं त्रि॒ष्टुक् । ' ( तै ० सं ० ६।३।३ ) ' चतुश्चत्वारिशदक्षरा त्रिष्टुक् । ' ( तै ० सं ० ७।२।६ ) ' त्रि॒िष्टुग्भ॑वति । इन्द्रियं वै त्रिष्टुक् । ' ( तै ० ब्रा ० ३।३।९ ) इत्यादौ । सर्वानुक्रमणिकायां कात्यायनाचार्योक्ताः - ' षष्ठं त्रिष्टुप्, त्रैष्टुभपदा ( १ ) द्वौ तु जागतौ यस्याः सा जागते जगती, त्रैष्टुभे त्रिष्टुप् ( २ ) वैराजौ जागतौ चाभिसारिणी ( ३ ) नवकौ वैराजस्त्रैष्टुभश्च; द्वौ वा वैराजौ नवकस्त्रैष्टुभश्च विराट्स्थाना ( ४ ) एकादशिनस्त्रयोऽष्टकश्च विरारूपा ( ५ ) द्वादशिनस्त्र-योऽष्टकश्च ज्योतिष्मती ( ६ ) यतोऽष्टकस्ततो ज्योति: ( ७ ) चत्वारोऽष्टका जागतश्च महाबृहती ( ८ ) मध्ये चेद्यवमध्या ( ९ ) आद्यौ दशकावष्टकास्त्रयः पङ्क्त्युत्तरा, विराट्पूर्वा वा ( १० ) ' ( ऋ ० सर्वा ० ९ ) इति दशविधास्त्रिष्टुभः | तत्र विशिष्टानामुदाहरणानि प्रदर्श्यन्ते । ( १ ) त्रिष्टुप् -' कस्य॑ नूनं क॑त॒मस्या॒मृता॑नां॒ ( १ ) मना॑महे॒ चारु॑ दे॒वस्य॒ नाम॑ ( २ ) । को नो॑ म॒ह्या अदि॑तये॒ पुन॑र्दात् ( ३ ) पि॒तरं॑ च दृशेयं॑ मा॒तरं॑ च ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १ | २ | १३ | १ ) ( २ ) जागतद्विपादा १ त्रिष्टुप् — ' यु॒पव॒स्का उ॒त ये यु॑पवा॒हा ( १ ) श्च॒षालं॒ ये अ॑श्वयूपाय॒ तक्ष॑ति ( २ ) । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 210
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८ छन्दः शास्त्रम् ये चार्व॑तो॒ पच॑न॑ स॒म्भर॑ ( ३ ) न्त्युतो तेषा॑म॒भिग॑र्तिर्न इन्वतु ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० २ | ३ | ८ | १ ) २ जगती-‘ अस्मै भी॒माय नम॑सा॒ सम॑ध्व॒र ( १ ) उषो॒ न शु॑श्च॒ आभ॑रा॒पनी॑यसे ( २ ) । यस्य॒ धाम॒ अव॑से॒ नामे॑न्द्रि॒यं ( ( ३ ) अभिसारिणी-' यो वा॒चा विवा॑चो मृ॒ध्रवा॑चः तत्त॒दिद॑स्य॒ पौंस्य॑ गृणीमसि ( ( ४ ) विराट्स्थाना १– ‘ स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः ( स्व॒स्ति नस्तार्क्ष्यो अरि॑ष्टनेमि: २-' धि॒ष्वा शवः॑ शूर॒ येन॑ वृ॒त्र ( १ अपा॑वृणो॒ज्र्ज्योति॒राय॑य॒ ( ३ ) ३ ) ज्योति॒रकरि ह॒रितो॒ नाय॑से ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १।४।२२।३ ) ( १ ) पु॒रू स॒हस्त्रशि॑िवा ज॒घान॑ ( २ ) । ३ ) पि॒तेव॒ यस्तवि॑षीं वावृ॒धे शवः॑ः ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ७ / ७ / ९ / ५ ) १ ) स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः ( २ ) । ( ३ ) स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १।६।१६ । १ ) ) म॒वाभि॑न॒द्दानु॑मौर्णवा॒भम् ( २ ) । नि स॑व्य॒तः सदि॒ दस्यु॑रिन्द्र ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० २।६।६।३ ) अत्र क्रमस्याविवक्षितत्वादन्येऽपि भेदा भवन्ति, तेषामुदाहरणानि ( ऋ ० सं ० २।६।३-६ ) इत्यादौ द्रष्टव्यानि । ( ५ ) विरारूपा - व्याख्यानान्तरपक्षे ज्योतिष्मत्या गता । ( ६ ) ज्योतिष्मती — उदाहृता । ( ७ ) ज्योतिः – सभेदा पुरस्तादुदाहृता । ( ८ ) महाबृहती - उपरिष्टाज्ज्योतिषा गता । ( ९ ) यवमध्या - मध्येज्योतिरेव । ( १० ) पङ्क्त्युत्तरा, विराट्पूर्वा वा-‘ समि॑न्द्रेश्य॒ गाम॑न॒ड्वाहुं ( १ ) य आव॑हदुशी॒नरा॑ण्या॒ अन॑ः ( २ ) । भर॑ता॒मप॒ यद्रपो॒ ( ३ ) द्यौः पृथिवि क्षमा र ( ४ ) मोषु ते किञ्च॒ना भ॑मत् ( ५ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ८।१।२३।५ ) तत्रैतादृशि त्रिष्टुप्छन्दसि विशेषमाह कात्यायनाचार्य: - ' बहूना अपि त्रिष्टुभ एवेत्युद्देशः ( Sanskri ऋ. सर्वा ३ ११ fami ) इति । अस्यार्थस्तु त्रिषुभश्चतुश्चत्वारिंशदक्षरत्वे