छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 211–220

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 211–220

पृष्ठ 211

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 211 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः ५ ९ प्राप्ते सति बहुभिरक्षरैरूना अपि विरारूपादयस्त्रिष्टुबधिकारोक्तस्त्रिष्टुभ एव स्युः । एतेन पञ्चभिश्च तुर्भिस्त्रिभिर्वाक्षरैरूना अपि ऋचस्त्रिष्टुप्सूक्तास्थास्त्रिष्टुभ एव, न तु तासां निचृत्पङ्क्तित्वभुरिक्पङ्क्तित्वादि । यथा --' अ॒स्मा इदु॒ त्यमु॑प॒मं स्व॒र्षा ( १ ) भरा॑म्यान्यमा॒स्यैन ( २ ) । मंहि॑ष्ठ॒मच्छा॒क्तिभिर्मती॒नां ( ३ ) सु॑वृक्तिभि॑ः सु॒रि॑ वा॑वृधध्यै ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १।४।२७।३ ) इत्येषा षड्भिरक्षरैरूनापि त्रिष्टुबेव । इतिशब्दः प्रकारे । उद्देशः सङ्क्षेपः । पूर्वोक्तप्रकारो बहूनेषु तत्तदधिकारात्तदात्मकसप्तच्छन्दस्सु गायत्र्यादिष्वभिमत इत्यर्थः । तेन त्रयः सप्तकाः पादनिचृदि ' त्येकविंशत्यक्षरापि, मध्यमः षट्कश्चेदतिनिचृदिति च विंश-त्यक्षरापि गायत्र्येवेत्यादि सिद्धं भवति । समामनन्ति हि - ' न वा एकेनाक्षरेण छन्दांसि वियन्ति, न द्वाभ्याम् ( ऐ ० वा ० १/६/१ ) इति । न वियन्ति अन्यत्वं न गच्छन्तीत्यर्थः । ह्येकयोरुपलक्षणत्वाद्वहूनेष्वपि भवतीति । एतेन - ' न्य॑ ग्वातोऽव॑ वाति॒ ( १ ) न्य॑क्तपति॒ सूर्य: ( २ ) । नी॒चीन॑म॒घ्न्या दु॑रो॒ ( ३ ) न्य॑ग्भवतु ते॒ रप॑ः ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ८ | १ | २५/५ ) इत्यस्याः षड्विंशत्यक्षराया अप्यनुष्टुप्त्वमपि व्याख्यातम् । अथ दैव्यादयः प्रदर्श्यन्ते— ( १ ) दैवी — ‘ देव॑ ग॒मम॑सि । ' ( तै ० सं ० १ | १ | २ | २० ) ( २ ) आसुरी - ' स्व॒धा पि॒तृभ्य॑ः पृथिवि॒षद्भ्यः । ' ( अथ ० सं ० १८।४।७८ ) ( ३ ) प्राजापत्या – ' दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वेऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे॒ नारि॑रसि । ' ( शु ० वा ० सं ० ३७/१ ) ( ४ ) याजुषी — ' अ॒ग्नि॒िजा अ॑सि प्र॒जाप॑ते॒ रेत॑ः । ' ( तै ० आ ० ४।२।१५ ) ( ५ ) साम्नी - ' ऊर्जा मित्रो वरुणः पिन्वतेडाः पीवरीमिषं कृणुही न इन्द्र । ' ( सा ० सं ० पू ० ५ / २ / ७ / ९ ) ( ६ ) आर्ची- ' ए॒ता अ॑सदन्त्सु॒कृ॒तस्य॑ लो॒के ता वि॑ष्णो पाहि पा॒हि य॒ज्ञं पा॒हि य॒ज्ञप॑ति॑ि पा॒हि मा॑ य॑ज्ञ॒नय॑म् । ' ( तै ० सं ० १ | १ | ११ ) ( ७ ) ब्राह्मी - ' विय और्णोत् पृथि॒वीं जाय॑मान॒ आ स॑मु॒द्रमद॑धाद॒न्तरि॑क्षे । तस्य॑ दे॒वस्य क्रुद्धस्यै॒तदापो॒ य ए॒वं वि॒द्वांसि॑ ब्राह्म॒णं ज॒नाति॑ । उद्वैपय रोहित॒ प्रक्षि॑णीहि ब्रह्म॒ज्य॑स्य॒ प्रति॑ मुञ्च॒ पार्शान् ॥ ' ( अथ ० सं ० १३।३।२२ ) ६. ‘ जगती गततमं छन्द: । जलचरगतिर्वा, जल्गल्यमानोऽसृजदिति च ब्राह्मणम् । ' इति निरुक्तम् ( ७।१३।१ ) कात्यायनाचार्योक्ता यथा-CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 212

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 212 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६० छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - – छन्द में जब अष्टाऽक्षरगायत्री के चार पाद एवम् अन्त में ग्यारह अक्षरों वाला त्रिष्टुप् छन्द का एकपाद होता हो, तो वह छन्द “ उपरिष्टाद् ज्योति ” नामक त्रिष्टुप् कहा जाता है । इसी प्रकार प्रकृत सूत्र में “ तथा जगती " इस सूत्र की अनुवृत्ति करनी चाहिए । ' सप्तमं जगती, जागतपदा ( १ ) अष्टिनस्त्रयः स्वौ च द्वौ महासतोबृहती ( २ ) अष्टकौ सप्तकः षट्को दशको नवकश्च षडष्टका वा महापङ्क्तिः ( ३ ) ( ऋ ० सर्वा ० १० ) इति त्रिविधा: जगत्यः— ( १ ) तत्र जगती — प्रदर्शयिष्यते ( ४।७ ) इत्यत्र । ( २ ) महासतो बृहती-' आ यः प॒प्रौ भा॒नुना॒ रोद॑सी उ॒भे ( १ ) धुमेन॑ धावते दि॒वि ( २ ) । ति॒रस्तमो॑ ददृश॒ ऊर्म्यास्वा ( ३ ) श्या॒वास्व॑रु॒षो वृषा ( ४ ) ` श्या॒वा अरु॑षो वृषा॑ ( ५ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ४।८।२।१ ) ( ३ ) महापङ्क्तिः १– ‘ सूर्ये वि॒षमा स॑जामि॒ ( १ ) दृति॑ सु॒रा॑वतो गृ॒हे ( २ ) । सो चि॒न्नु न म॑राति॒ ( ३ ) नो व॒यं म॑रामा॒ ( ४ ) रे अ॑स्य॒ योज॑नं हरि॒ष्ठा ( ५ ) मधु त्वा मधुला च॑कार ( ६ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० २।५।१५।५ ) २– षडष्टका ( ३।४ ९ ) इत्यत्रोदाहृता । दैव्यादिप्रागुक्तभेदोदाहरणान्यपि प्रदर्श्यन्ते । तत्र— ( १ ) दैवी —— ओष॑धे॒ त्राय॑स्वैनम् । ' ( तै ० सं ० १।२१।२ ) ( २ ) आसुरी - ' मधु॑ त्वा मधुला करोतु । ' ( तै ० आ ० ४।२।१८ ) ( ३ ) प्राजापत्या – ' हरि॑ि पत॒ङ्गः प॑त॒री सु॑प॒र्णः । दि॒वि॒क्षयो॒ नभ॑सा॒ य एति॑ । स न॒ इन्द्र॑ः कामव॒रं द॑दातु ॥ ' ( तै ० आ ० ३।११ ) ( ४ ) याजुषी — ' नमः॑ श॒र्वाय॑ च पशु॒पत॑ये च । ' ( तै ० सं ० ४ । ५ । ५ । २ ) ( ५ ) साम्नी - ' श्रियं॑ च॒ वा ए॒ष सं॒विद॑ च गृ॒हाणा॑मश्नाति॒ यः पूर्वोऽति॑थेर॒श्नाति॑ । ' ( अथ ० सं ० ९ | ६ | ३ | ६ ) ( ६ ) आर्ची — ' बधा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्या॑ परा॒वति॑ श॒तेन॒ पाश॒र्योऽस्मान् द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मस्तमतो मा मौक् । ' ( तै ० सं ० १।१।९ ।६ ) ( ७ ) ब्राह्मी - ' आपो वा इ॒ सर्व॒ विश्वा भू॒तान्याप॑ । प्रा॒णा वा आप॑ प॒शव॒ आपोऽन्न॒मापोऽमृ॑त॒माप॑ स॒म्नाडापो॑ वि॒राडाप॑ स्व॒राडाप॒श्छन्दा॒स्यापो॒ ज्योती॒ष्यापो॒ यजु॒ष्याप॑ स॒त्यमाप॒ सर्वा॑ दे॒वता॒ आपो॒ भूर्भुवः सुव॒राप॒ ओम् । ' ( तै ० आ ० १०।२२ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 213

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 213 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः ६१ जिसके अनुसार सूत्राऽर्थ का स्वरूप होगा - जिस छन्द का अन्तिम पाद “ जगती " से सम्बन्धित लघु - गुरू उभय साधारण बारह अक्षरों वाला हो, और आठ अक्षरों वाले गायत्री छन्द के चार पाद पूर्व भाग का हो, वह छन्द “ उपरिष्टात् ज्योति ” नामक " जगती ” कहलाता है ॥५४ ॥

इस प्रकार त्रिष्टुप् जगती छन्द सम्बन्धी विचार से सम्बन्धित प्रकरण का समापन हुआ ॥ ( अब यहाँ गायत्री आदि छन्दों के विशेष सञ्ज्ञा विधान का सूत्राऽऽत्मक शास्त्र आरम्भ समझना चाहिए | उसके अन्तर्गत आने वाले गायत्री आदि छन्दों के " शङ्कुमती " सञ्ज्ञक भेद विशेष को अग्रिम सूत्र से कहा जा रहा है- ) एकस्मिन्पञ्चके छन्दः “ शङ्कुमती ” । ३।५५ ॥ मृतसञ्जीवनी — यदैकः पञ्चाक्षरः पादो भवति, त्रयश्च षडक्षराः, तदा ' शङ्कुमती ' नाम गायत्री । यथा-‘ ति॒स्रो दे॒वीर्बुर्हि ( १ ) रेदस॑द॒न्त्विडा़ ( २ ) सर॑स्वती॒ भर॑ती ( ३ ) । म॒ही पृ॑णा॒ना ( ४ ) ॥ ' ( य ० तैत्तिरीयसंहिता - कां ० ४ प्र ० १ अ ० ८ मं ० ९ ) मृतसञ्जीवनी – छन्दोग्रहणे प्रकृते पुनश्छन्दोग्रहणं छन्दोमात्रप्रतिपत्त्यर्थम् । तेन सर्वेषु छन्दःसु पश्चाक्षरैकपादलक्षिता शङ्कुमती भवति ' । इतरथा ह्यनन्तरं सप्रत्ययः स्यात् ॥ शिवप्रसादिनी - जब किसी छन्द में पाँच अक्षरों वाला एक पाद हो, तथा छः अक्षरों वाले तीन पाद हो, तो उस छन्द विशेष को “ शङ्कुमती " नामक गायत्री कहा जाता है । यहाँ पर “ छन्दः ” ( पि ० सू ० २1१ ) इस सूत्र से सम्पूर्णप्रकृत शास्त्र में अधिकार द्वारा प्राप्त “ छन्दः ” शब्द का लाभ पूर्व से ही प्राप्त था, पुनः प्रकृत सूत्र में " छन्दः ” शब्द का ग्रहण छन्द सामान्य ग्रहणाऽर्थ ही हुआ है, ऐसा समझना चाहिए । इससे निष्कर्ष निकलता है कि - समस्त छन्दों में पाँच अक्षरों वाले एक पाद की उपलब्धि होने पर वह “ शङ्कुमती ” नामक विशेष छन्द निर्धारित हुआ करता है । तात्पर्य यह है कि पूर्व से प्रकृत शास्त्र में ‘ “ छन्दः ” का अधिकार द्वारा लाभ होने पर भी जो इस सूत्र में पुनः ( १ ) ' यदैकः पञ्चाक्षर पादो भवति त्रयश्च द्वादशाक्षरास्तदा ' शङ्कुमती जगती ' नाम छन्दो भवति । ' इति क. मु. पु. टिप्पण्यां लिखितपुस्तके च । ( २ ) इदं चिन्त्यमेव । एकस्य पादस्य पञ्चाक्षरत्वमात्रं ह्यत्र विवक्षितम् । तथा च लक्ष्यमपि— १. युक्तेन॒ मन॑सा व॒यं ( १ ) दे॒वस्य॑ सवि॒तुः स॑वे ( २ ) । स्व॒या॑य॒ शक्त्या॑ ( ३ ) ॥ ' ( शु ० य ० सं ० ११।२ ) छ ० शा ० - १० - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 214

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 214 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६२ छन्दः शास्त्रम् “ छन्दः ” इस शब्द का ग्रहण छन्दः सामान्य के ग्रहणाऽर्थ प्रयुक्त हुआ समझना चाहिए । जिसका परिणाम यह होता है कि सभी छन्दों के तीन पाद पाँच अक्षरों वाले एक पाद से मिलकर “ शङ्कुमती ” नामक तत् तत् विशेष छन्द हो जाता है ॥५५ ॥

( सभी छन्दों की ( ककुद्मती वा ) ककुम्मती नाम की सञ्ज्ञा कही जा रही है — )

षट्के ककुद्मती । ३ । ५६ ॥

( १.- २ ) उष्णिहो यथा- - ' ': सु॒वीर्यं स्वयं ( १ ) सु॒गव्य॑मिन्द्र दद्धि नः ( २ ) । होते॑व पूर्वचि॑त्तये॒ प्राध्व॒रे ॥ ' ( ऋ ० सं ० ६।१।६।८ ) ३ अनुष्टुभो यथा - ' पि॒तुं नु स्तो॑षं ( १ ) म॒हो ध॒र्माण॒ तवि॑षीम् ( २ ) । यस्य॑ त्रि॒तो व्योज॑सा ( ३ ) वृ॒त्रं विप॑र्व म॒र्दय॑त् ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे- अ ० २ अ ०५ व ०६ मं ०१ ) ४ बृहत्या यथा — ' वास्तॊष्पते ध्रुवा स्थूणां ( १ ) स॑त्र॑ सा॒म्याना॑म् ( २ ) । द्र॒प्सो भे॒ता पु॒रां शश्व॑तीना॒ ( २ ) मिन्द्रो॒ मुनी॑नां॒ सखा॑ ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ६ | १ | २४ | ४ ) ५ पङ्क्त्या यथा — ' अग्ने॒ तव॒ त्यदु॒क्थ्य॑ ( १ ) दे॒वेष्व॒स्त्याप्य॑म् ( २ ) स न॑ः म॑नु॒ष्वदा ( ३ ) दे॒वान्य॑क्षि वि॒दुष्ट॑रो ( ४ ) वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रोदसी ( ५ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १।७।२२।३ ) ६ त्रिष्टुभो यथा— ' वि॒षु॑ द॑दा॒णं सम॑ने बहुनाम् ( १ ) । युवा॑न् सन्त॑ पलि॒तो ज॑गार ( २ ) । दे॒वस्य॑ पश्य॒ काव्यं॑ महि॒त्वाद्याम॒मार॑ ( ३ ) । स हा॒ समा॑न ( ४ ) ॥ ' ( तै ० आ ० ४ | २०१३ ) ७ जगत्या - मृग्यम् । ( २ ) अत्र दकारो ' यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा ' ( पा ० सू ० ८।४।४५ ) इति छन्दसि पाक्षिकः । भाषायां तु यवादिगणे निपातनात् । ककुब्मती, ककुम्मती, इति क. मु. पुस्तके । तत्र— १ गायत्र्या यथा — ' नि येन॑ मुष्टिह॒त्यया॒ ( १ ) नि वृ॒त्रा रु॒णधा॑महै ( २ ) । त्वोता॑सो॒ न्यव॑ता ( ३ ) । ' ( ऋ ० सं ० १ | १ | १५ | २ ) २ उष्णिहो यथा- ' - ' ' स्तुहीन्द्रं व्यश्वव ( १ ) दनू॒र्मि वा॒जिनं॒ यम॑म् ( २ ) । अ॒र्यो गयं॒ मंह॑मानं॒ वि दा॒शुषे॑ ( ३ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ६।२।१ ९ ।२ ) ३ अनुष्टभो यथा - ' स पू॒र्व्यो म॒हान ( १ ) वे॒नः क्रतु॑भिरानजे ( २ ) । यस्य॒ द्वारा मनु॑ष्पि॒ता ( ३ ) दे॒वेषु धिय॑ आन॒जे ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ०६ अ ०४ व ०४२ मं ०३ ) ४ बृह॒त्या यथा — ' एन्द्र॑ याहि॒ मत्स्व ( १ ) चि॒त्रेण॑ देव॒राध॑सा ( २ ) । दे॒वानां॒ य इन्मनो॒ ( ३ ) यज॑मान॒ इय॑क्षत्य॒ ( ४ ) भीदय॑ज्वनो भुवत् ॥ ' ( ऋ ० सं ० अ ०५ अ ०७ व ० १४ मं ०३ ) ५ पङ्क्तया यथा— CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 215

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 215 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः ६३ मृतसञ्जीवनी – एकस्मिन् षडक्षरे पादे, ककुद्मती नाम | शिवप्रसादिनी - छ: अक्षरों वाले पाद में भी छन्द को मिलाने पर वह छन्द, ककुम्मती है ॥५६ ॥

( गायत्री की " पिपीलिकमध्या " नामका हैं— ) अन्येषु यथालक्षणमुपात्तेषु च्छन्दोमात्रं, पूर्वोक्त समस्त छन्दों के अन्तर्गत किसी ( या ककुद्मती ) नाम वाला हुआ करता सञ्ज्ञविशेष को आगे सूत्र से कह त्रिपादणिष्ठमध्या पिपीलिकमध्या ' । ३।५७ ॥ मृतसञ्जीवनी - यदाद्यन्तौ पादौ बह्वक्षरौ, मध्यमोऽल्पतराक्षरः, तदाणिष्ठमध्या सती ‘ पिपीलिकमध्या ' नाम भवति । अयमर्थः - आद्यन्तौ पादावष्टाक्षरौ, मध्यमस्त्र्यक्षरः, एवं त्रिपाद्गायत्री पिपीलिकमध्या नाम भवति । एवं चतुरक्षरे पञ्चाक्षरेऽपि मध्यमे पादे पिपीलिकमध्या सिद्ध्यति । यत्किंचित्रिपाच्छन्दो लघुमध्यमपादं तत्सर्वं पिपीलिकमध्य-मुच्यते ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के आदि एवम् अन्त वाला पाद बहुत अक्षरों वाले हों, किन्तु मध्यवर्ती पाद अत्यन्त अल्प अक्षर वाला हो, तो वह " पिपीलिकमध्या " कहलाती है । इसका तात्पर्यार्थ इस प्रकार है - जिस छन्द के आदि तथा अन्त में आठ अक्षरों वाले पाद हों, तथा मध्यपाद तीन अक्षर वाला हो, इस प्रकार का त्रिपादगायत्रीछन्द ' अस॒दत्र॑ सु॒वीर्यं ( १ ) मु॒त त्यदा॒श्वय॑म् ( २ ) । दे॒वानां॒ य इ॒न्मनो॒ ( ३ ) यज॑मान॒ इय॑क्षत्य॒ ( ४ ) भीदयज्वनो भुवत् ॥ ' ( ऋ ० सं ० अ ०६ अ ०२ १०४० मं ०८ ) ६ त्रिष्टुभो यथा — ' विश्वे॑दे॒वा अ॑न॒मस्यन्भिया॒ना ( १ ) स्त्वाम॑ग्ने॒ तम॑सि तस्थि॒वांस॑म् ( २ ) । वै॒श्वा॒न॒रो॑ऽवतू॒तये॒ नोऽम॑र्त्यो ( ३ ) ऽवतू॒तये॑ नः ( ४ ) । ' ( ऋ ० सं ० अ ०४ अ ०५ व ०११ मं ०७ ) ( १ ) ' पिपीलिकमध्येत्यौपमिकम् ' ( नि ० ७।१३।३ ) इति यास्कः । १ गायत्र्या यथा — ' नृभि॑र्य॒मा॒नो ह॑र्य॒तो ( १ ) वि॑चक्ष॒णो॒ ( २ ) राजा॑ दे॒वः स॑मु॒द्रर्यः ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ७ अ ० ५ व ० १५ मं ० २ उष्णिहो यथः — ' हरो॒ यस्य॑ सु॒युजा॒ विब्र॑ता॒ वे ( १ र॒जी न केशिना॒ पति॒र्दन् ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ८ ३ अनुष्टुभो यथा - ' पर्यूषु प्र ध॑न्व॒ वाज॑सातये॒ ( १ ) द्वि॒षस्त॒रध्या॑ ऋण॒या न॑ इ॒यसे ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ४ बृहत्या यथा— ' अ॒भितो॑ वी॒रमन्ध॑सो॒ मदे॑षु गाय ( १ इद्रं॒ नाम॒ श्रुत्य॑ शा॒किनं॒ वचो॒ यथा॑ ( ३ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १ ) ) रर्व॒न्ता नु॒ शेषा ( २ ) । उ॒भा अ ० ५ व ० २६ मं ० २ ) परि॑ वृ॒त्राणि॑ स॒क्षणि॑ः ( २ ) । ७ अ ० ५ व ० २२ मं ० १ ) ) शि॒रा म॒हा विचैतसम् ( २ ) । अ ०६ अ ० ४ व ० ३०४ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 216

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 216 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६४ छन्दः शास्त्रम् “ पिपीलिकमध्या " कहलाती है । इसी प्रकार यदि चार अक्षर या पाँच अक्षरों वाला मध्यवर्ती पाद जिस अष्टाऽक्षर वाले दो पादों के मध्य उपलब्ध हो, वह गायत्री पुनः उसी " पिपीलिकमध्या " नाम को वहाँ धारण करती है । निष्कर्ष यह निकलता है कि किसी भी त्रिपाद वाले छन्द जो लघुमध्यपादयुक्त हो वह सब के सब " पिपीलिकमध्या " नाम वाला होता है ॥ ५७ ॥

विपरीता यवमध्या ।३।५८

॥।

मृतसञ्जीवनी — आद्यन्तौ पादौ लघ्वक्षरौ, मध्यमश्च बह्वक्षरः, सा गायत्री " यव-मध्या ' नाम भवति एवमुष्णिगादिष्वपि योज्यम् ॥ शिवप्रसादिनी – जिस छन्द के प्रथमपाद और अन्तिम पाद में न्यून ( स्वल्पमात्रा में ) अक्षर हों, तथा मध्यपाद बहुत अक्षरों वाला हों, उस गायत्री को यवमध्या गायत्री छन्द कहते हैं । इसी प्रकार उष्णिक् आदि छन्द स्थलों में भी यदि आदि - अन्त पादों की अपेक्षा मध्यपाद में अक्षरों की अधिकता हो तो वहाँ - वहाँ पर भी उक्त सञ्ज्ञा होगी ॥ ५८ ॥

( अब गायत्री आदि छन्दों के पाद में एक अक्षर से न्यून ( हीन ) एवम् एक अक्षर से अधिक की अवस्था में क्रमशः निचृत्सञ्ज्ञा, तथा भूरिक् सञ्ज्ञा होती है, आगे के सूत्र से इसका प्रकाश किया जा रहा है— )

ऊनाऽधिकेनैकेन निचृद्धरिजौ । ३ । ५ ९ ॥

मृतसञ्जीवनी – चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री एकेनाक्षरेण न्यूनेन सा ' निचृत् ’ ” इति ( १ ) गायत्र्या यथा — ' स सु॑न्वे॒ यो वसू॑नां॒ ( १ ) यो रा॒यमा॑ने॒ता य इका॑नाम् ( २ ) । सामो॒ यः सु॑क्षिती॒नाम् ( ३ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ७।५।१ ९ ।३ ) उष्णिहो यथा - ' ' ' सुदे॒वः स॑महासति ( १ ) सु॒वीरों नरो मरुतः स मर्त्यः ( २ ) । यं त्राय॑ध्वे॒ स्याम॒ ते ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ४ अ ० ३ व ० १३ मं ० ५ ) ( २ ) निचृद्गायत्र्या यथा—- अ॒ग्निमिन्धा॑नो॒ मन॑सा॒ ( १ ) धियं॑ सचेत॒ मर्त्यः ( २ ) । अ॒ग्निमी॑धे वि॒वस्व॑भिः ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ०६ अ ० ७ व ० १२ मं ० ७ ) निचृदुष्णिहो यथा — ' स इ॑धा॒नो वसु॑ष्क॒वि ( १ ) र॒ग्निरीळेन्यो॑ वि॒रा ( २ ) । दे॒वद॒स्मभ्य॑ पुर्वणीक दीदिहि ( ३ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १।५।२७ / ५ ) निचृदनुष्टुभो यथा- - ' ' त्वे॒षस्ते॑ धूम ऋण्वति ( १ ) दिविषञ्छुक्र आत॑तः ( २ ) । सूरो॒ नहि द्युता त्वं ( ३ ) कृपा पा॑वक॒रोच॑से ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे अ ० ४ अ ० ५ व ० २ मं ० १ ) निचृद्बृहत्या यथा — ' बलं धेहि त॒नूष॑ नो॒ ( १ ) बल॑मिन्द्रान॒ळुत्सु॑ नः ( २ ) । बलै CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 217

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 217 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः ६५

विशेषसंज्ञां लभते । एकेनाधिकेन ' भुरिक् ” इति । एवमुष्णिगादिष्वपि द्रष्टव्यम्॥

तो॒काय॒ तन॑याय जी॒वसे॒ ( ३ ) त्वं हि ब॑ल॒दा असि॑ ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ३ अ ० ३ व ० २२ मं ० ३ ) निचृत्पङ्क्तया यथा— ' यच्चि॒द्धि स॑त्यसोमपा ( १ ) अनाश॒स्ता इ॑व॒ स्मर्स ( २ ) । आतून॑ इन्द्र शंसय॒ ( ३ ) गोष्वश्वे॑षु शुभ्रिषु॑ ( ४ ) स॒हस्र॑षु तुवीमघ ( ५ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ११२/२७/१ ) निचृत्त्रिष्टुभो यथा – ' इ॒दन्त॒ एकं॑ प॒र उ॑ ऊं त॒ एकै ( १ ) तृ॒तीये॑न॒ ज्योति॑षा॒ सं वि॑शस्व ( २ ) । सं॒वेश॑ने त॒न्व॑ श्चारुरेधि ( ३ ) प्रि॒यो दे॒वानां॑ पर॒मे ज॒नित्रे॑ ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ८ अ ० १ ० १८ मं ० १ ) निचृज्जगत्या यथा - ' श॒तक्र॑तु॒मण॒वं शा॒किनं॒ न ( १ ) गिरो॑ म॒ इन्द्र॒मुप॑यन्ति वि॒श्वत॑ः ( २ ) । वा॒ज॒सनि॑ पू॒र्भिद्रं॒ तूर्णम॒प्तुरं ( ३ ) धाम॒साच॑मभि॒षाच॑ स्व॒र्विद॑म् ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ३ अ ० ३ व ० १५ मं ० २ ) साङ्ख्यायनसूत्रे तु — ' एकेन द्वाभ्यामित्यूनके निचृत्, अतिरिक्ते भुरिक् ' ( शां ० श्रौ ० सू ० ७।२७ ) इति विराट् स्वराजावप्यत्रैवान्तर्भाविते । ( १ ) भुरिग्गायत्र्या यथा - ' परि॑ द्यु॒क्षः स॒नद्र॑यि॒ ( १ ) भ॑र॒द्वाज॑ नो॒ अन्ध॑सा ( २ ) । सुवा॒नो अ॑र्ष प॒वित्र॒ आ ( ३ ) || ' ( ऋ ० सं ० ७ | १ | ९ | १ ) भुरिगुष्णिहो यथा - ' अप॒ योरिन्द्रः पाप॑ज॒ ( १ ) आ मर्तो न श॑श्रमा॒णो वि॑भी॒वान् ( २ ) । शुभे यद्य॑यु॒जे तवि॑षीवान् ( ३ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ८।५।२६।३ ) भुरिगनुष्टुभो यथा - ' तां म॒ आव॑ह जातवेदो ( १ ) ल॒क्ष्मीमन॑पया॒मिनी॑म् ( २ ) । यस्या॒ हिर॑ण्य॑ वि॒न्देयं॒ ( ३ ) गामशं॒ पुरु॑षान॒हम् ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ४।४ । ३४ परि ०२ ) भुरिग्बृहत्यायथा - ' आ नः॒ स्तोम॒मुप॑ द्रव ( १ ) र्द्धया॒नो अश्वो॒ न सोतृ॑भिः ( २ ) । यं ते॑ स्वधावन्त्स्व॒दय॑न्ति धे॒नव॒ ( ३ ) इन्द्र॒ कण्वे॑षु रा॒तयः ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ६ | ४ | १४ | ५ ) भुरिक्पङ्क्तया यथा - ' देवी॑रापो अपान्नपा॒ ( १ ) द्यो व॑ ऊ॒र्मिर्हवि॒ष्य॒ ( २ ) इन्द्रि॒यावा॑न्स॒दिन्त॑मः ( ३ ) । तं दे॒वेभ्यो॑ देव॒त्रा द॑त्त ( ४ ) शुक्र॒पेभ्यो॒ येषां॑ भा॒गः स्य ( ५ ) ॥ ' ( शुव्य ० ६।२७ ) भुरित्रिष्टुभो यथा - ' प्रऋ॒भुभ्यो॑ दू॒तमि॑व॒ वाच॑मिष्य ( १ ) उप॒स्ति श्वैत॑रीं धे॒नुर्मीळे ( २ ) । ये वात॑जूतास्त॒रणि॑भि॒रेवैः ( ३ ) प॒रि द्या॑ स॒द्यो अ॒पसो॑ बभ्रुवुः ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे-अ ० ३ अ ० ७ व ० मं ० १ ) भुरिग्जगत्या यथा - ' हुयो न वि॒द्वाँ अ॑युजि स्व॒यं घुरि ( १ ) तां व॑हामि प्र॒तर॑णीमव॒ -स्युव॑म् ( २ ) । नास्या॑ व॒श्मि वि॒मुचं॒ नावृत्तं॒ पुन॑ ( ३ ) वि॒द्वान्प॒थः पु॑रए॒त ऋजु नैषति ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ४ अ ० २ ० २८ मं ० १ ) । ·· CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 218

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 218 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६६ छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - चौबीस अक्षर वाली त्रिपदा गायत्री में एक अक्षर की न्यूनता आ जाने पर, अर्थात् तेईस अक्षर की उपलब्धि दशा में उसकी " निचृत् ” सञ्ज्ञा होती है । इसके विपरीत चौबीस अक्षरों वाली गायत्री में यदि एक अक्षर की वृद्धि हो जाती है, अर्थात् पच्चीस अक्षरों की उपस्थिति दशा में वह गायत्री पुनः भूरिक् नाम वाली होती है । इसी प्रकार उष्णिक् आदि छन्दों में भी एकाऽक्षर की न्यूनता वा अधिकता की दशा में क्रमशः उपर्युक्त सञ्ज्ञाएं ही होगीं ॥५ ९ ॥ ( सभी छन्दों की दो अक्षरों की न्यूनता एवं दो अक्षरों की वृद्धि दशा में सञ्ज्ञा विशेष विधान करने के लिए अग्रिम सूत्र कहा जा रहा है — ) द्वाभ्यां विराट्स्वराजौ । ३।६० ॥ मृतसञ्जीवनी — ‘ ऊनाधिक ' ग्रहणमनुवर्तते । द्वाभ्यामक्षराभ्यां न्यूनाधिकाभ्यां गायत्री

यथाक्रमं विराट् ’ - स्वराट् -संज्ञा भवति । एवमुष्णिगादिष्वपि द्रष्टव्यम् ॥३

( १ ) विराड्गायत्र्या यथा - ' राज॑न्त॒मध्व॒राणा॑ ( १ ) गो॒पामृ॒तस्य॒ दीदि॑विम् ( २ ) । वर्ध॑मानं॒ स्वे दमै ( ३ ) ' ( ऋग्वेदे - अ ० १ अ ० १ व ० विराडुष्णिहो यथा - ' त्वाम॑ग्ने॒ मनी॒षिण॑ः ( मता॑स इन्धते॒ सम॑ध्व॒रे ( ३ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० विराडनुष्टुभो यथा - ' त्वाम॑ग्ने॒ ह॒विष्म॑न्तो त्वा जा॒तवे॑दसं॒ ( ३ ) स ह॒व्या व॑क्ष्यानु॒षक् ( ४ ) १ मं ० १ ) विराड्बृहत्या यथा — ' अग्रे विव॑स्वद॒षस॑ २ मं ० ३ ) १ ) स॒म्राजं चर्षणी॒नाम् ( २ ) । देवं ३ अ ० १ व ० ७ मं ० १ ) ( १ ) दे॒वं मर्तास ईऴुते ( २ ) । मन्ये॑ ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ४ अ ० १ व ० ( १ ) श्चि॒त्रं राधो॑ अमर्त्य ( २ ) । आ दा॒शुषे॑ जातवेदो वहा॒ त्व ( ३ ) म॒द्या दे॒वाँ उ॑षर्बुधेः ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० १ अ ० ३ व ० २८ मं ० १ ) विराट्पङ्क्त्या यथा — ' नून॒ इद्ध वार्य ' ( १ ) मा॒सा स॑चन्त सू॒रय॑ः ( २ ) । ऊर्जोन पाद॒भिष्ट॑ये ( ३ ) पा॒हि श॒ग्धि स्व॒स्तय॑ ( ४ ) उ॒तैधि॑ि पृ॒त्सुनो॑ वृ॒धे ( ५ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ४ | १ | ९ | ५ ) विरात्रिष्टुभो यथा- ' इदं नमो॑ वृष॒भाय॑ स्व॒राजे॑ ( १ ) स॒त्यशु॑ष्माय त॒वसे॑ ऽवाचि ( २ ) । अ॒स्मिन्नि॑न्द्र वृ॒जने॒ सर्व॑वीरा॒ः ( ३ ) स्मत्सू॒रिभि॒स्तव॒ शर्म॑न्त्स्याम ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० १ अ ० ४ व ० ११ मं ० ५ ) विराड्जगत्या यथा — ' यूयम॒स्मभ्ये॑धि॒षणा॑भ्य॒स्परि॑ ( १ ) वि॒द्वांसो॒ विश्वा॒ नर्याण॒ भोज॑ना ( २ ) । द्यु॒मन्तं॒ वाज॑ वृष॑शुष्ममुत्त॒म ( ३ ) मानो॑ र॒यिमृ॑भवस्तच॒ता वर्यः ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ३ अ ० ७ व ० ८ मं ० ३ ) ( २ ) स्वराड्गायत्र्या यथा— ' जोषा॑ सवित॒र्यस्य॑ ते॒ ( १ ) हरेः श॒तं स॒वाँ अर्हति ( २ ) । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 219

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 219 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः ६७ शिवप्रसादिनी - यहाँ पर पूर्वसूत्र से " ऊनाऽधिकेन ” पद की अनुवृत्ति आती है । तदनुसार सूत्र के अर्थ का स्वरूप होगा - जिस गायत्री छन्द में दो अक्षर न्यून तथा दो अक्षर अधिक हो जाय तो उसकी यथाक्रम से " विराट् " एवं " स्वराट् ” सञ्ज्ञाएँ होती हैं । इसी प्रकार “ उष्णिक् " आदि छन्द स्थलों में भी उपर्युक्त सञ्ज्ञाओं का व्यवहार समझना चाहिए ॥ ६० ॥

( पूर्व के “ छन्दः ” के अधिकार में कहे गये समस्त छन्दों के अक्षरों की न्यूनता और अधिकता में भी “ निचृत् " आदि विशेष- विशेष सञ्ज्ञाओं का विधान किये जाने से जहाँ पर एक छन्द: स्थल में दो विशेष सञ्ज्ञाओं के लक्षण की प्राप्ति की सम्भावना होगी, वहाँ कौन सा एक नाम वाला छन्द निर्धारित होगा । यदि दो की सम्भाव में किसी एक की निवृत्ति और किसी दूसरे की जो प्रवृत्ति होगी उसका नियामक कौन हो सकता है? इस प्रकार के सन्देह की निवृत्ति के लिए आगे का सूत्र कहा जा रहा है— )

आदितः संदिग्धे । ३ । ६१ ॥

मृतसञ्जीवनी - यदा षड्विंशत्यक्षरं छन्दो भवति, तदा किं प्रतिपत्तव्यम्? किं पा॒हिनो॑ दि॒द्युतः॒ पत॑न्त्याः ( ३ ) । ' ( ऋग्वेदे - अ ० ८ अ ० ८ व ० १६ मं ० २ ) स्वराडुष्णिहो यथा - ' अश्व॑ना घ॒र्मं पतिर्द्वान् ( १ ) मह॑र्दे॒वाभि॑रू॒तिभि॑ः ( २ ) तन्त्राायिणे॒ नमो॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑म् ( ३ ) ॥ ' ( शु ० य ० ३८।१२ ) स्वराडनुष्टुभो यथा - ' यस्तै द्र॒प्सः स्क॒न्नो यस्तै अंशु ( १ ) र॒वश्च॒ यः प॒रः स्रुचा ( २ ) । अ॒यं दे॒वो बृह॒स्पति॒ः ( ३ ) सं तं सि॑िञ्चतु॒ राध॑से ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० ७।६।२५।३ ) स्वराड्बृ॒हत्या यथा - ' प्रा॒ण॒दा अ॑पान॒दा व्या॑न॒दा ( १ ) व॑चा॒दा व॑रिवो॒दाः ( २ ) । अ॒न्या॑स्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु॒ हे॒तय॑ः ( ३ ) पाव॒को अ॒स्मभ्य॑शि॒वो भ॑व ( ४ ) ॥ ' ( शु ० य ० १७/१५ ) स्वराट्पङ्क्त्या यथा — ' अयाश्चा॒ग्नेऽस्यन॑भिश॒स्तीश्च॑ ( १ ) स॒त्यमि॑त्त्वम॒या अ॑सि ( २ ) । अ॒यासा॒वय॑सा कृ॒तो॒ ( ३ ) ऽया स॑न् ह॒व्यम॑हिषे ( ४ ) ज्या नो॑ धेहि भेषजम् ( ५ ) ॥ ' ( आश्व ० श्री ० सू ० १।११।१३ ) स्वरात्रिष्टुभो यथा - ' इन्द्रा॑सोमा॒ परि॑ वा॑ भू॒तु वि॒श्वत॑ ( १ ) इ॒यं म॒तिः क॒क्ष्याश्वे॑व वा॒जिनः॑ ( २ ) । या॑ वा॒ होत्रा परिहि॒नोति॑ मे॒धये॒ ( ३ ) मा ब्रह्मणि नृ॒पती॑व जिन्वतम् ( ४ ) ॥ ' ( ऋग्वेदे - अ ० ५ अ ० ७ व ० ६ मं ० १ ) स्वराड्जगत्या यथा- ' आरो॑हतं द॒शत॒शक्वरीर्ममं ( १ ) । ऋ॒तेना॑ग्र॒ आयु॑षा॒ वर्च॑सा स॒ह ( २ ) । ज्योग्जीव॑न्त॒ उत्त॑रा॒मुत्तरा॒ समा॑म् ( ३ ) । दश॑म॒हं पू॒र्णमा॑सि॑ य॒ज्ञं यथा यजै ( ४ ) ॥ ' ( तै ० ब्रा ० १।२।१।३५ ) ( ३ ) ‘ स्वराड्वै तच्छन्दो यत्किञ्च चतुस्त्रिंशदक्षरम् ' ( सां ० ब्रा ० १७।१ ) इति श्रुतिस्त्वनुष्टुप्परा । विशेषेण राजत इति विराट् । स्वेनैव राजत इति स्वराट् । 7. CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 220

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 220 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६८ छन्दः शास्त्रम् गायत्री स्वराड्? उतोष्णिग्विराड्? इति । एवं संदिग्धे सति छन्दस्यादिभूतात् पादा-न्निर्णयः कर्तव्यः । यदि प्रथमः पादो गायत्र्यास्तदा गायत्र्येवासौ । अथोष्णिहस्तदोष्णि इति । एवं सर्वत्र ' ॥ शिवप्रसादिनी - छब्बीस अक्षरों के छन्द में दो अक्षर अधिक कर देने पर वह स्वराट्नाम के विशेष सञ्ज्ञा को धारण करता है, तथा पूर्वोक्त छन्द में दो अक्षरों को घटा दिये जाने की स्थिति में वह " विराट् उष्णिक् " छन्द होगा । इस कारण से उक्त विषय में सन्देह जागृत होना स्वाभाविक है 1 । इसके समाधानार्थ कहा जाता है कि सन्देह की दशा में छन्द के प्रथम पाद के आधार पर निश्चय किया जाना चाहिए । तथाहि-यदि छन्द का प्रथम पाद गायत्री का उपलब्ध हो, तो उसे गायत्री ही समझना उचित है,

और यदि उष्णिक् छन्द का प्रथमपाद हो, तो उस छन्द को उष्णिक् समझना चाहिए ।

इसी प्रकार अन्य - अन्य छन्दस्थल में भी निर्णय का स्वरूप समझना चाहिए ॥ ६१ ॥

( इसी प्रकार से छन्दों के विषय में सन्देह निवृत्ति के लिए उपायान्तर को कहते हैं— )

देवताऽऽदितश्च । ३ ।६२ ॥

मृतसञ्जीवनी – इदमपरं निर्णयनिमित्तमुच्यते । संदिग्धे छन्दसि देवतादेश्च निर्णयः कर्तव्य: ' । ' आदि ' ग्रहणं स्वरादिपरिग्रहार्थम् ॥ कस्य छन्दसः का देवता, यथा निर्णय: कर्तव्यः? इत्यपेक्षायामिदमुच्यते-शिवप्रसादिनी – सन्दिग्ध छन्दस्थलों में छन्द से सम्बद्ध सन्देह की निवृत्ति देवता ( १ ) ‘ उष्णिग्गायत्रौ जागतश्च ' ( छं ० शा ० ३।१८ ) इत्यनुशासनेनोष्णिहः प्रथमपादस्यापि गायत्रत्वान्नेदं सूत्रं गायत्र्युष्णिहोः सन्देहे नियामकं भवितुमर्हति । अतः-' यो अ॒ग्नीषोमा॑ ह॒विषा॑ सप॒र्या ( १ ) दे॑व॒द्रीचा॒ मन॑सा यो घृतेन॑ ( २ ) । तस्य॑ व्र॒तं र॑क्षतं पा॒मंह॑सो ( ३ ) वि॒शे जना॑य॒ महि॒ शर्म॑ यच्छतम् ( ४ ) ॥ ' ( ऋ ० सं ० १६ । २ ९ ।२ ) इतीयं षट्चत्वारिंशदक्षरा किं त्रिष्टुप्स्वराट्? उत जगती विराट्? इति सन्देहे प्रथमा - पादस्यैकादशाक्षरत्वात्त्रिष्टुबेवेत्युदाहार्यम् । ( २ ) “ भवत्येव संशये छन्दसां दैवतेनाध्यवसायः, यथा - ' तव स्वाद्विष्टा- ' ( ऋ ० सं ० ३।५।१०।५ ) ' शि॒वा न॑ः स॒ख्या- ' ( ऋ ० सं ० ३।५।१०।८ ) इत्यनुष्टुबुष्णिहोर्मध्ये ' घृतं न पूतं- ' ( ऋ ० सं ० ३।५।१०।६ ) इति षड्विंशत्यक्षरे द्वे ऋचौ दैवतेन स्वराजौ गायत्र्यावध्यवसीयेते, न विराजावुष्णिहौ । ” इत्यृक्प्रातिशाख्यव्याख्याया-मुव्वट: ( १७।२० ) । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA