छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 21–30

भूमिका १७ लोकोऽनुरूपोऽमुष्य लोकोऽनुरूप: । ' इत्यैतरेयोक्तन्यायेनैतल्लोकानुरूपेऽमुष्मिन् लोके प्रति-माशब्दो लब्धावसर इति तत्पारिशेष्यादन्तरिक्षे प्रमाशब्दोऽवतिष्ठते । उभयोरेवानयोर्धा-वापृथिव्योरन्तरिक्षे प्रतिष्ठितत्वात्तत्र प्रमाशब्दसाद्गुण्याच्च । तदित्थं गौण्या वृत्त्या लोक-पराणामप्येषां मा - प्रमा- प्रतिमाशब्दानामवच्छेदविशेषार्थत्वं न विहन्यत इति सिद्धम् ॥ तदित्थं मा- प्रमा- प्रतिमात्मकभेदत्रयभिन्नः प्राणावच्छेदोऽवच्छिन्नप्राण एव वा छन्द इति लभ्यते । तत्रास्य प्राणस्यायमवच्छेदो यैरवयवभूतैरन्यान्यैः प्राणैः प्रसाध्यते ते प्राणश्छन्दः परिभाषायामक्षरशब्देनाख्यायन्ते तेषां चाक्षरप्राणानां प्रातिस्विकोऽवच्छेदो मात्राशब्देन । कयाचिन्मात्रया नियतैरनियतैर्वा तैस्तैरक्षरैवच्छेदसिद्धौ तदवच्छेदकाक्षरसंख्याभेदाच्छन्दांसि भिद्यन्ते । यथाष्टाक्षरा गायत्री, एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्, द्वादशाक्षरा जगती चेत्यादीनि । तत्रैतान्य-क्षराणि वाचिकच्छन्दसि वाचिका एव प्राणा भवन्ति । आर्थिके तु छन्दस्यार्थिकाः प्राणाः । प्रसिद्धानि खलु वाचिकान्यक्षराणि, आर्थिकान्युदाहरामः तथा हि शतपथश्रुतावग्निरयि-रूपाया अस्याः पृथिव्याः पृथिवीप्राणरूपस्याग्नेश्च पृथग् पृथग् गायत्रीत्वमुपपादयितुमित्थ-माम्नायते ( ६ प्र. १।२।३६ ) -“ प्रजापतिर्वा इदमग्र आसीदेक एव । सोऽकामयत — बहु स्यां प्रजायेयेति । सोऽश्राम्यत् । स तपोऽतप्यत । तस्माच्छ्रान्तात् तेपानादापोऽसृज्यन्त ॥१ ॥ तस्मात्पुरुषात्तप्तादापो जायन्ते ।

आंपोऽब्रुवन् – क्व वयं भवामेति । तप्यध्वमित्यब्रवीत् । ता अतप्यन्त । ताः फेनमसृजन्त ॥२ ॥

तस्मादपां तप्तानां फेनो जायते । फेनोऽब्रवीत् - क्वाहं भवानीति । तप्यस्वेत्यब्रवीत् । सोऽतप्यत । स मृदमसृजत ॥ ३ ॥ एतद्वै फेनस्तप्यते - यदप्स्वावेष्टमानः प्लवते । स

यदोपहन्यते मृदेव भवति । मृदब्रवीत् क्वाहं — भवानीति । तप्यस्वेत्यब्रवीत् । सातप्यत । सा सिकता असृजत || ४ || एतद्वै मृत्तप्यते - यदेनां विकृषन्ति तस्माद्यद्यपि सुमात्स्न विकृषन्ति सैकतमिवैव भवति ( एतावन्नु तद् यत् क्वाहं भवानि क्वाहं भवानीति । ) सिकताभ्यः शर्करामसृजत ॥ ५ ॥ तस्मात् सिकताः शर्करैवान्ततो भवति । शर्कराया

अश्मानम् ॥६ ॥ तस्माच्छर्कराश्मैवान्ततो भवति । अश्मनोऽयः ॥ ७ ॥ तस्मादश्मनोऽयो

धमन्ति । अयसो हिरण्यम् ॥८ ॥ तस्मादयो बहु ध्मातं हिरण्यसंकाशमिवैव भवति ॥९ ॥

तद् यदसृज्यत । अक्षरत् तत् । यदक्षरत् तस्मादक्षरम् । यदष्टौकृत्वोऽक्षरत् । सैवाष्टाक्षरा गायत्र्यभवत् । अभूद्वा इयं प्रतिष्ठेति । तद्भूमिरभवत् । तामप्रथयत् । सा पृथिव्यभवत् । तस्यामस्यां प्रतिष्ठायां भूतानि च भूतानां च पतिः संवत्सरायादीक्षन्त । भूतानां पतिर्गृहपतिरासीदुषाः पत्नी I । तद्यानि तानि भूतानि, ऋतवस्ते ॥१० ॥ अथ यः स भूतानां

पतिः संवत्सरः सः । अथ या सोषाः पत्नी, औषसी सा । तानीमानि भूतानि स भूतानां च पतिः संवत्सरः उषसि रेतोऽसिञ्चन् । स संवत्सरे कुमारोऽजायत ॥११ ॥ सोऽरोदीत् । तं

प्रजापतिखवीत् । कुमार, किं रोदिषि यच्छ्रमात्तपसोऽधिजातोऽसीति ॥१२ ॥ सोऽब्रवीत्-अनपहतपाप्मा वा अस्मि— अविहितनामा, नाम मे धेहीति । तस्मात् पुत्रस्य जातस्य नाम

CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१८ छन्दः शास्त्रम् कुर्यात् । पाप्मानमेवास्य तदपहन्ति । अपि द्वितीयम्, अपि तृतीयम् । अभिपूर्वमेवास्य तत् पाप्मानमपहन्ति ॥ १३ ॥ तमब्रवीत् - रुद्रोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् — अग्नि-स्तद्रूपमभवत् । अग्रिर्वै रुद्रः । यदरोदीत् - तस्मादुद्रः ॥ १४ ॥ सोऽब्रवीत् — ज्यायान् वा

अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत् — सर्वोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् । आपस्तद्रूपमभवत् । आपो वै सर्वः । अद्भ्यो हीदं सर्वं जायते ॥ १५ ॥ सोऽब्रवीत्—

ज्यायान् वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत् — पशुपतिरसीति । तद्यदस्य तन्नामा-करोत् । ओषधयस्तद्रूपमभवन् । ओषधयो वै पशुपतिः । तस्माद्यदा पशव ओषधीर्लभन्तेऽथ पतीयन्ति ॥ १६ ॥ सोऽब्रवीत् — ज्यायान् वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत्—

उग्रोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् । वायुस्तद्रूपमभवत् । वायुर्वा उग्रः । तस्माद्यदा बलवद्वात्युग्रो वातीत्याहुः ॥ १७ ॥ सोऽब्रवीत् — ज्यायान् वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत्—

अशनिरसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् — विद्युत्तद्रूपमभवत् । विद्युद्वा अज्ञनिस्तस्माद्यं विद्युद्धन्ति, अशनिरवधीदित्याहुः ॥ १८ ॥ सोऽब्रवीत् - ज्यायान् वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति ।

तमब्रवीत् —भवोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् पर्जन्यस्तद्रूपमभवत् । पर्जन्यो वै भवः । पर्जन्याद्धीदं सर्व भवति ॥ १ ९ ॥ सोऽब्रवीत् - ज्यायान्वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति । तमब्रवीत् — महान् देवोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् चन्द्रमास्तद्रूपभवत् । प्रजापतिर्वै चन्द्रमाः, प्रजापतिर्वै महान्देवः ॥ २० ॥ सोऽब्रवीत् — ज्यायान् वा अतोऽस्मि धेह्येव मे

नामेति । तमब्रवीत्— ईशानोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् आदित्यस्तद्रूपमभवत् । आदित्यो वा ईशानः । आदित्यो ह्यस्य सर्वस्येष्टे ॥ २१ ॥ सोऽब्रवीत् - एतावान् वा अस्मि मामेतः

परो नाम धा इति । तान्येतान्यष्टावग्निरूपाणि । कुमारो नवमः । सैवाग्नेस्त्रिवृत्ता । यद्वेवाष्टावग्निरूपाणि । अष्टाक्षरा गायत्री तस्मादाहुर्गायत्रोऽग्निरिति । सोऽयं कुमारो रूपाण्यनुप्राविशन्नवा अग्निं कुमारमिव पश्यन्त्येतान्येवास्य रूपाणि पश्यन्त्येतानि हि रूपाण्यनुप्राविशत् ॥ २२॥ ”

इत्येतावता महता प्रबन्धेनामीभिरप्फेनमृत्सिकताशर्कराश्मायोहिरण्यरूपैरष्टाभिरक्षरैः परिच्छेदादमुष्याः पृथिव्या भूतगायत्रीत्वमञ्जसोपपादितम् । एवं पृथ्वीजलतेजोवाय्वाकाश-सूर्यचन्द्रयजमानरूपैरष्टाभिरक्षरैः परिच्छेदादमुष्याग्ने रुद्रकुमारस्य भूतगायत्रीत्वमञ्जसैवोप-पादितम् । एवमेवैतच्छ्रुतितात्पर्यानुसारिभिरन्यत्राप्यार्थिकप्राणानामक्षरत्वमभ्युपगम्य तत: परिच्छेदादन्यान्या गायत्र्यः प्रतिपाद्यन्ते । यथा हि महाभारते भीष्मपर्वणि—

एते वै पशवों राजन् ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

भूमिका वेदोक्ताः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥

य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोके न प्रणश्यति । ' १ ९ इत्यादिना प्रबन्धेन पञ्चभिरचेतनजातीयैः, पञ्चभिश्चान्तचैतन्यजातीयैः स्थावरसंज्ञैः, तथा चतुर्दशभिश्चेतनजातीयैः प्राणिभिरवच्छेदाच्चतुर्विंशत्यक्षरा लोकगायत्री समाख्याता ॥ एवमेवान्यत्रान्यत्र सर्वत्रापि छन्दोव्यवहारः श्रौत: स्मार्तो वा सर्वोऽपि वाचिकाक्षरा-नुरूप्येणार्थिकाक्षरावच्छेदान्मा - प्रमा - प्रतिमात्मकभेदत्रयभिन्नः समर्थनीयः । तत्र च वाचिकाक्षरसंख्यानानां लक्षणत्वम्, आर्थिकाक्षरसंख्यानानां च लक्ष्यत्वं सर्वत्र समुन्नेयम् । एतेन सर्व एवात्रत्यप्रश्नग्रन्थोक्ता वैदिकनिदर्शनास्थानाश्छन्दोव्यवहारा व्याख्याताः । विषुवाहोरात्रवृत्तस्य बृहतीच्छन्दस्त्वम्, ततो दक्षिणतः क्रमेण हसितानां त्रयाणा-महोरात्रवृत्तानामनुष्टुवुष्णिग्गायत्रीत्वम्, विषुवादुत्तरतश्च क्रमेण हसितानां त्रयाणाम-होरात्रवृत्तानामनुष्टुवुष्णिग्गायत्रीत्वम्, विषुवादुत्तरतश्च क्रमेण दीर्घाणां त्रयाणामहोरात्रवृत्तानां पङ्क्तित्रिष्टुब्जगतीत्वं च पूर्वोक्तप्रकारेणैवाभिप्रेत्य सप्तानामेषां छन्दः संज्ञानां सूर्याश्वत्वमाख्यायते । ' प्रजापतेरक्ष्यश्वयत् । तदश्वोऽभवत् ' इति श्रुत्या सूर्यरथसमाविष्टानां चक्रस्थानां तेषाम-होरात्रवृत्तानामेव सूर्याश्वत्वात् । तदेतत्सर्वं वेदसमीक्षायां विस्तरतः समाख्याय स्पष्टीकृतमिति ततोऽवलोक्यम् ॥ इह तु मा - प्रमा- प्रतिमात्मकभेदत्रयभिन्नः प्राणावच्छेदोऽवच्छिन्नप्राणोऽपि वा छन्द इत्येतत् तावत् सर्वच्छन्दोरहस्यं सिद्धान्ततो व्याख्यातमिति दिक् ॥ नन्वेवमप्येतदपर्याप्तं छन्दोलक्षणमाख्यायते-' वासो अग्ने विश्वरूपं संव्ययस्व विभावसो । ' ' छन्दांसि वा अग्नेर्वासः । छन्दांस्येषवस्ते । छन्दोभिरेवैनं इति मैत्रायणीयश्रुतावभ्याच्छादनत्वेनाभिप्रेतस्यार्थस्य, ( १ ) ' छन्दांसि वै संवेश उपवेश: ' इति तैत्तिरीयश्रुतौ संप्राप्यावस्थानस्य, तत्रैवासनस्य चार्थस्य, ( ‘ शिल्पानि शंसन्ति देवशिल्पानि । एतेषां वै शिल्पानामनुकृतीह हस्ती कंसो वासो हिरण्यमश्वतरी रथः शिल्पम् । यदेव शिल्पानी ३, इति, परिददाति ' । २ ) शिल्पमधिगम्यते । आत्मसंस्कृतिर्वाव शिल्पानि — छन्दोमयं वा । एतैर्यजमान आत्मानं संस्कुरुते ॥ ' इत्यैतरेयश्रुतौ शिल्पभूतस्यार्थस्य CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Bigitized by S3 Foundation USA

२० छन्दः शास्त्रम् च ( ३ ) मानाद्यवच्छेदविलक्षणस्यापि छन्दस्त्वेन प्रतिज्ञानात् । इति चेत् । अत्रोच्यते-दैवतकाण्डे निरुक्ते भगवता यास्केन भत्यिसाहचर्यनिर्वचनावसरे - ' यच्च किचिद्दाष्टिविष-यिकं तदग्नेः कर्म ' इत्येवं प्रतिजानानेन दाष्टिविषयिकाणां स्थानावरोधकानां सर्वेषामेवार्था-नामग्निप्रधानत्वप्रतिबोधनात् तत्स्वरूपावच्छेदकानां दिग्देशकालसंख्यानानामेवानात्मधर्माणां छन्दस्त्वेनाभिप्रेतानामाच्छादकत्वसाधने मैत्रायणीयश्रुतेस्तात्पर्यमुपलभ्यते ॥ १ ॥ संवे-शोपवेशयोरप्यवयवसंनिवेशरूपतया तैत्तिरीयश्रुतेरपि परिमाणावच्छेदतात्पर्यकत्वमेवा-वसीयते ॥ २ ॥

अथ शिल्पं द्वेधा – अपूर्वकौशलकरणम्, प्रतिरूपकरणं च । यत्र प्रकतिदृष्टस्यार्थस्य भूयसा वैरूप्यमेव संसाधयितुमिष्यते तदाद्यम् । यत्र तु प्रकृतिदृष्टस्यार्थस्य भूयसानुरूप्यमेव संसाधयितुमिष्यते तद्द्द्वितीयम् ॥ तत्र—

यत्ते शिल्पं कश्यपं रोचनावद् इन्द्रियावत् पुष्कलं चित्रभानुः । यस्मिन् सूर्या अर्पिताः सप्त साकं तस्मिन् राजानमधिविश्रयेमम् ॥ ' इति मन्त्रवर्णकसिद्धमाद्यप्रकारं शिल्पं दैशिकावच्छेदरूपं वा स्यात्परिमाणावच्छेदरूपं वेति माप्रमयोरेवान्तर्भावः । यत्तु ' यद्वै प्रतिरूपं तच्छिल्पम् ' ( ३।२।१।५ ) इति शतपथ-श्रुतिबोधितमनुकरणलक्षणं द्वितीयं शिल्पं तत्पुनः प्रतिमानावच्छेदान्नातिरिच्यत इति सिद्धं माप्रमाप्रतिमातिरिक्तस्यार्थस्य छन्दस्त्वं नास्तीति ॥ नन्वेवमपि परिच्छेदप्रतिष्ठातुलितकातिरिक्तस्यार्थस्य सर्वथा छन्दस्त्वं नास्तीत्यन-वक्लृप्तम् ॥— छन्दोविशेषाणां गायत्र्यादीनामेवमर्थव्यतिरेकेणैवाद्यापि भूयसोपचार-दर्शनात् । ( १ ) तथा हि-“ स वा एति च प्रेति चान्वाह । गायत्रीमेवैतदर्वाचीं च पराचीं च युनक्ति । पराच्येह देवेभ्यो यज्ञं वहति अर्वाची मनुष्यानवति । तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह ॥ १ ॥ यद्वेवेति

च प्रेति चान्वाह । प्रेति वै प्राणः, एत्युदानः । प्राणोदानावेवैतद्दधाति । तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह ॥ २ ॥ यद्वेवेति च प्रेति चान्वाह । प्रेति वै रेतः सिच्यते, एति प्रजायते ।

प्रेति पशवो वितिष्ठन्ते, एति समावर्तन्ते । सर्वं वा इदमेति च प्रेति च । तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह || सोऽन्वाह - ' प्रवो वाजा अभिद्यव ' इति तन्नु प्रेति भवति । ‘ अग्न आयाहि वीतये ' इति, तद्वेति भवति ॥ " CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

भूमिका २१ इति शतपथश्रुत्या एतिप्रेतिक्रियोपलक्षितस्यार्थस्य गायत्रीत्वमाख्यायते ॥१ ॥

( २ ) एवमेव-' गायत्र्या ब्राह्मण निरवर्तयत्, त्रिष्टुभा राजन्यम्, जगत्या वेश्यम्, न केनचिच्छन्दसा शूद्रं निरवर्तयत् ' इति, ' गायत्रो वै ब्राह्मणः । त्रैष्टुभो वै राजन्यः । जागतो वै वैश्यः ॥ ' इति, ‘ इन्द्रो वै देवतया क्षत्रियो भवति, त्रैष्टुभश्छन्दसा, पञ्चदशस्तोमेन, सोमो राज्येन राजन्यो बन्धुना ' इति च । एवमादिभिरैतरेयादिश्रुतिभिश्च संस्कारस्य छन्दस्त्वं सुप्रतिपद्यते । " प्रकृतिविशिष्टं चातुर्वर्ण्यं संस्कारविशेषाच्च ' ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ ' इति निगमो भवति । ' गायत्र्या छन्दसा ब्राह्मणमसृजत्, त्रिष्टुभा राजन्यम्, जगत्या वैश्यम्, न केनचिच्छन्दसा शूद्रम् ॥ ' इत्यसंस्कार्यो भवति । त्रिप्वेव निवासः स्यात्सर्वेषाम् " इति वसिष्ठस्मरणे वाक्यशेषाद् ब्राह्मणादिविषयाणां संस्कारविशेषाणामेव गायत्र्यादित्वेनावधारणीयत्वात् ॥ ‘ न शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमर्हति ' इति मनुस्मरणे छन्दः प्रातिनिध्येन संस्कारशब्दप्रयोगाच्च । न च ' शूद्रोऽप्येवंविधः कार्यो विना मन्त्रेण संस्कृतः । न केनचित्समसृजच्छन्दसा तं प्रजापतिः ॥ ' इति मनुयमादिस्मरणे छन्दः शब्दस्य मन्त्रपरतया व्याख्यानात्-' अयमेव विधिः प्रोक्तः शूद्राणां मन्त्रवर्जितः । अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्यते ॥ ' इति मरीचिवचने छन्दः प्रातिनिध्येन मन्त्रशब्दप्रयोगाच्च संस्कारपरत्वं दुर्वचमिति भ्रमितव्यम् ॥ संस्कारगुणभूतस्य मन्त्रस्य ब्राह्मणत्वादिप्रयोजकत्वप्रतिपत्त्यपेक्षया तत्तन्मन्त्रोपलक्षितसंस्कारस्यैव तदौचित्यात् ॥ मनुवचने हि पूर्वार्धे शूद्रत्वस्योद्देश्य-तावच्छेदकतयोत्तराधें पुनर्विधेयतावच्छेदकतया समानप्रतिपत्त्यभावेन तत्र छन्दःशब्दस्य मन्त्रपरत्वे मानाभावाच्च । मरीचिवचनेऽप्यमन्त्रस्य तस्य मन्त्रोपलक्षितसंस्कारायोग्यस्येत्येवार्थो युक्तियुक्तः शक्यते प्रतिपत्तुम् । अत एव-' चित्रकर्म यथानेकै रागैरुन्मील्यते शनैः । ब्राह्मण्यमपि तद्वत् स्यात् संस्कारैर्विधिपूर्वकैः ॥ '

CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२ छन्दः शास्त्रम् ( ३ ) एवमेव-" तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री । ब्रह्म गायत्री । ओजो वा इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुप् । क्षत्रं त्रिष्टुप् । जागताः पशवः । इषमूर्जं रयिः पुष्टिश्च ॥ ” इति भूयसा तेजः प्रभृतिषु तत्तदर्थविशेषेषु गायत्र्याद्युपचारेण द्रविणं छन्द इष्यते ॥ ३ ॥

तदित्थमागत्यप्रतिगच्छदर्थानां संस्काराणां द्रविणानां चानन्तर्भावादपर्याप्तमेतच्छन्दो-लक्षणं मन्यामहे । इति चेत् । उच्यते — आगत्यप्रतिगच्छदर्थानां गायत्रीत्वं तावद्वेधा प्रतिपद्यते — देवतासाहचर्य-भक्त्या च देवताहर्भक्त्या च । तदेतद्विज्ञानसौकर्याय यास्कनिरुक्तं देवतानां भक्तिसाहचर्यं तावद्व्याख्यास्यामः-: -तिस्र एवैता देवता भवन्ति पृथिवीस्थानोऽयमग्निः, अन्तरिक्षस्थानोऽयमिन्द्रः, द्युस्थानोऽयमादित्यश्च । अग्नीन्द्रादित्या अग्निवायसूर्या इत्यनर्थान्तरम् । नव नव चैतासां प्रत्येकं विभक्तयः -- लोकः, सवनम्, ऋतु:, छन्दः, स्तोमः, साम, समनुगता देवाः, संस्तविका देवाः, चेति भेदात् । तत्र तावदग्निभक्तीनि— १ अयं लोकः, २ प्रातः सवनम् ३ वसन्तऋतु:, ४ गायत्री छन्दः, ५ त्रिवृत् स्तोमः, ६ रथन्तरं साम, ७ प्रथमे स्थाने समाम्नाता देवगणाः, प्रथमस्थानीयाः स्त्रियश्च, ८ इन्द्रः, सोमः, वरुणः, पर्जन्यः, ऋतव इत्येते संस्तविका देवाः, हविरप्याग्नावैष्णवमा-ग्नापौष्णं च ॥ ९ अथ यच्च किंचिद्दार्ष्टिविषयिकं तत्सर्वमग्नेः कर्म हविषां वहनं च देवतानामावाहनं च ॥ अथेन्द्रभक्तीनि-१ अन्तरिक्षलोकः, २ माध्यंदिनसवनम् ३ ग्रीष्मऋतुः, ४ त्रिष्टुप् छन्दः, ५ पश्चदश: स्तोमः, ६ बृहत् साम, ७ मध्यमे स्थाने समाम्नाता देवगणाः, मध्यमस्थानीयाः स्त्रियश्च, ८ अग्निः, सोमः, वरुणः, पूषा, बृहस्पतिः, ब्रह्मणस्पतिः, पर्वतः, कुत्सः, विष्णुः, वायुः, इत्येते संस्तविका देवाः । मित्रो वरुणेन संस्तूयते, पूष्णा रुद्रेण च सोमः, अग्निना च पूषा, वातेन च पर्जन्यः संस्तूयते ॥ ९ अथ या च का च बलकृतिः सर्व तदिन्द्रस्यं कर्म, रसानुप्रदानं च वृत्रवधश्च ॥ अथादित्यभक्तीनि— १ असौ लोकः, २ तृतीयसवनम् ३ वर्षाऋतुः, ४ जगती च्छन्दः, ५ सप्तदश स्तोम:, ६ वैरूपं साम, ७ उत्तमे स्थाने समाम्नाता देवगणाः, उत्तमस्थानीयाः स्त्रियश्च, ८ चन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तवः ॥ ९ अथ यच्च किंचित् प्रवह्नितं तत्सर्वमादित्यस्य CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

भूमिका २३ कर्म, रसादानं रश्मिभिश्च रसाधारणम् ॥ भक्तिशेष: -एतेष्वेव स्थानव्यूहेषु ऋतुच्छन्दः स्तोमपृष्ठस्य भक्तिशेषमनुकल्पयीत । शरदऋतुः, अनुष्टुप् छन्दः एकविंशः स्तोमः, वैराजं साम इति पृथिव्यायतनानि । हेमन्तऋतुः, पङ्क्तिश्छन्दः, त्रिणवः स्तोमः 1 शाक्करं साम इत्यन्तरिक्षायतनानि । शिशिरऋतुः, अतिच्छन्दाश्छन्दः, त्रयत्रिंशः स्तोमः, रैवतं साम इति द्युभक्तीनि ॥ इतीत्थंभूतया देवतासाहचर्यभक्त्या यावतामेव दार्ष्टिविषयिकाणामर्थानां देवागमनप्रतिगमनादीनां च कर्मणां गायत्रीच्छन्दोवदग्निभक्तित्वेनाभ्युपपत्तौ सिद्धमेवा-गत्यप्रतिगच्छदर्थानां गायत्रीत्वेन गायत्रीत्वम्, ब्रह्मणो वाचो गायत्रत्वेन गायत्रीत्ववत् । अथैवं देवतानां भक्त्या दशाहप्रतिपत्तिमैतरेयसमाम्रातां व्याख्यास्यामः -अग्निः १ प्रथममहर्वहति । त्रिवृत्स्तोमः, रथन्तरं साम, गायत्रीच्छन्दः । एति च प्रेति च । युक्तवत्, रथवत्, आशुमत्, पिबवत्, प्रथमपदनिरुक्ता देवता, अयं लोकोऽभ्युदितः

इन्द्रः २ द्वितीयमहर्वहति । पञ्चदशः स्तोमः, बृहत्साम, त्रिष्टुप्छन्दः । नेति न प्रेति, स्थितम्, ऊर्ध्ववत्, प्रतिवत्, अन्तर्वत्, वृषण्वत्, वृधन्वत्, मध्यमपदनिरुक्ता देवता, अन्तरिक्षमभ्युदितम्, बार्हतम्, त्रैष्टुभम् कुर्वत् । एतानि द्वितीयस्याह्नो रूपाणि ॥ विश्वेदेवाः ३ तृतीयमहर्वहन्ति । सप्तदशः स्तोमः, वैरूपं साम, जगतीच्छन्द । समानोदर्कम्, अश्ववत्, अन्तर्वत्, पुनरावृत्तम्, पुनर्निवृत्तम्, रथवत्, पर्यस्तवत्, त्रिवृत्, अन्तरूपम्, उत्तमपदनिरुक्ता देवता, असौ लोकोऽभ्युदितः, वैरूपम्, जागतम्, कृतम् । एतानि तृतीयस्याह्नो रूपाणि ॥ वाक् ४ चतुर्थमहर्वहति । एकविंशः स्तोमः, वैराजं साम, अनुष्टुप्छन्दः । एति च प्रेति च । युक्तवत्, रथवत्, आशुमत्, पिबवत्, प्रथमपदनिरुक्ता देवता, अयं लोकोऽभ्युदितः, जातवत्, धनवत्, शुक्रवत्, वाचोरूपम्, वैमदम्, विरिफितम्, विच्छन्दाः, ऊनातिरिक्तम्,

गौ: ५ पञ्चममहर्वहति । त्रिणवः स्तोमः, शाक्वरं साम, पङ्क्तिश्छन्दः । नेति न प्रेति, यत् CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२४ छन्दः शास्त्रम् स्थितम्, ऊर्ध्ववत्, प्रतिवत्, अन्तर्वत्, वृषण्वत्, वृधन्वत्, मध्यमपदनिरुक्ता देवता, अन्तरिक्षमभ्युदितम्, दुग्धवत्, ऊधवत्, धेनुमत्, पृश्निमत्, मद्वत्, शाक्करम्, द्यौः ६ अध्यासवत्, ( विक्षुद्रा इव हि पशवः ) जागतम्, ( जागता हि पशव:) बार्हतम्, ( बार्हता हि पशव:) पाङ्क्तम् ( पाङ्क्ता हि पशव:) वामम् ( वामं हि पशवः ) हविष्मत् ( हविर्हि पशव:) वपुष्मत् ( वपुर्हि पशव:)

षष्ठमहर्वहति । त्रयस्त्रिंशः स्तोमः, रैवतं साम, अतिच्छन्दाश्छन्दः । समानोदर्कम्, अश्ववत्, अन्तर्वत्, पुनरावृत्तम्, पुनर्निवृत्तम्, रथवत्, पर्यस्तवत्, त्रिवृत्, अन्तरूपम्, उत्तमपदनिरुक्ता देवता, असौ लोकोऽभ्युदितः, पारुच्छेपम्, सप्तपदम्, नाराशंसः, नाभानेदिष्ठम्,

७ एति च प्रेति च, युक्तवत्, रथवत्, आशुमत्, पिबवत्, प्रथमपदनिरुक्ता देवता,

८ नेति न प्रेति, यत् स्थितम्, ऊर्ध्ववत्, प्रतिवत्, अन्तर्वत्, वृषण्वत्, वृधन्वत्, मध्यमपदनिरुक्ता देवता, अन्तरिक्षमभ्युदितम्, द्व्यग्नि, महद्वत्, शुचिवत् पुनर्वत् । एतान्यष्टमस्याह्नो रूपाणि ॥ ९ समानोदर्कम्, अश्ववत्, अन्तर्वत्, पुनरावृत्तम्, पुनर्निवृत्तम्, रथवत्, पर्यस्तवत्, त्रिवृत्, अन्तरूपम्, उत्तमपदनिरुक्ता देवता, असौ लोकोऽभ्युदितः, शुचिवत् सत्यवत्,

इदं नवरात्रम् । १० पृष्ठ्यं षडहमुपयन्ति । मुखमिव पृष्ठ्यः षडहः । यथान्तरं मुखस्य जिह्वा, तालु दन्ताः, एवं छन्दोमाः । अथ येनैव वाचं व्याकरोति येन स्वादु चास्वादु च विजानाति तद्दशममहः । नासिके इव पृष्ठ्यः षडहः -- यथान्तरं नासिकयोरेवं छन्दोमा । अथ येनैव गन्धान् विजानाति तद्दशममहः । अक्षीव पृष्ठ्यः षडहः । यथान्तरमक्ष्णः कृष्णमेवं छन्दोमा । अथ यैव कनीनिका येन पश्यति तद्दशममहः । कर्ण इव सः — यथान्तरं कर्णस्य एवं

CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

भूमिका २५ इतीत्थं दशाहप्रतिपत्तिः श्रूयते । एतत्पदार्थनिरूपणं च वेदसमीक्षायां साधु कृतमिति ततः स्पष्टमवगंस्यते । इह तु सर्वेषामेवार्थानां त्रैविध्येनाभ्युपगमादग्न्यहोरूपतया सिद्धमेवागत्यप्रतिगच्छदर्थानां समानभक्त्या गायत्रीत्वमित्यवगम्यते ॥ अथ संस्कारो द्रष्टव्यः । कस्यचित् कस्मिंश्चित् कर्मणि योग्यतासंपादनं हि संस्कारः । तत्रेधा — दोषापनोदनेन, अतिशयाधानेन, हीनाङ्गपूरणेन च । एभिः संस्कारैस्तत्तदर्थस्यादुष्टत्वं विशिष्टत्वं स्वरूपसत्त्वं च संसिद्धं भवति 1 । अस्ति स संस्कारो यदभावे स्वरूपसन्नप्यसौ ब्राह्मणोऽधमतामेति न तु ब्राह्मण्यादपैति । तस्याप्ययोग्यत्वं कर्मविशेषे । प्रतिबन्धकसंनिधानेन कारणतानिरासादिति तदर्थः स संस्कारः शोधकः ॥ १ ॥ अस्ति च स संस्कारो यदभावे

स्वरूपसन्नप्यसौ ब्राह्मणो नोत्तमतामेति न तु ब्राह्मण्यादपैति । तस्याप्ययोग्यत्वं कर्मविशेषे । सहकारिसंनिधानाभावेन कारणतानिरासादिति तदर्थः स संस्कारो विशेषकः ॥ २ ॥ एवमस्ति

स संस्कारो यदभावे ब्राह्मण्यं नोपतिष्ठते, ब्राह्मण्यादपेतश्च कर्मविशेषायोग्यो भवति । कारणासंनिधानादिति तदर्थः संस्कारो भावकः || ३ || एषु च संस्कारशब्दस्य करणव्युत्पत्त्या संस्कारजनकक्रियापरत्वं द्रष्टव्यम् ॥ तत्र गर्भाधानं तावत्स्वरूपसंपादनोद्देशेन सहधर्मचारिणीक्षेत्रे गर्भाशयरूपे शारीराग्नि-समीपे वा संस्कार्यस्य संस्थापनं, सोऽयं गर्भभावकः संस्कारो द्रष्टव्यः । तथा च गर्भाधान-पुंसवनसीमन्तोन्नयन - कर्माणि तत्र गर्भे ब्रह्मभावयोग्यतारूपातिशयाधायकत्वाद् विशेषक-संस्कारा भवन्ति । ‘ गर्भाधानवदुपेतो ब्रह्मगर्भं संदधाति । पुंसवनात् पुंसीकरोति, फलस्नपनान्मातापितृजं पाप्मानमपोहति । ' इति हारीतस्मरणात् । त एतेऽन्तर्गर्भसंस्कारा उच्यन्ते । ततो बहिः शालायामिव गृहोदरबहिर्भूते गर्भे शुक्रशोणितोपगतदोषमार्जक-त्वादुत्तरे जातकर्म — नामकर्म – निष्क्रमाणाऽ – न्नप्राशन- कर्णवेध – मुण्डन – स्नानादीनि कतिपयकर्माणि शोधकसंस्कारा भवन्ति । ' रेतोरक्तगर्भोपघातः पञ्चगुणः, जातकर्मणा प्रथममपोहति, नामकरणेन द्वितीयम्, प्राशनेन तृतीयम्, चूडाकरणेन चतुर्थम्, स्नानेन पञ्चमम्, एतैरष्टभिः संस्कारर्गर्भोपघातात् पूतो भवति । ' इति हारीतस्मरणात् ।, ' एवमेन: ` शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ' ( मनुः ) इत्यादिस्मृत्यन्तरेभ्यश्च त एते गर्भशुद्धिसंस्कारा r उच्यन्ते । सोऽयमेतावान् गर्भसंस्कारोऽनुव्रताद्युत्तरसंस्कारयोग्यतासम्पत्त्यर्थः पितृकर्तृकश्च । तत्र संस्कर्तृनिष्ठमधिकारितावच्छेदकं ब्राह्मणत्वादिघटितवर्णत्वघटितम् । संस्कार्यनिष्ठं तु ब्राह्मणादिवर्णजन्यत्वमेव, न तु ब्राह्मणत्वादिकमपि तत्र फलोपधायकतारूपमपेक्ष्यते । अतः परमुपनयनं तावत् स्वरूपसंपादनोद्देशेन सावित्रीक्षेत्रे ब्रह्मचर्यव्रतरूपे कर्माग्नि-समीपे वा संस्कार्यस्य संस्थापनम् । सोऽयं वर्णभावकः संस्कारो द्रष्टव्यः । तथा चोपनयन-. व्रतादेश - वेदारम्भ - वेदाध्ययनानि, सावित्राऽऽग्नेयशुक्रियोपनिषदशौलभगोदानभौतिक - महा-नाम्नीव्रतोत्सर्गाः, केशान्तः, समावर्तनस्नानं चेत्येते तत्र ब्राह्मणादिवर्णे यज्ञक्रियायोग्यता-रूपातिशयाधायकत्वाद् विशेषकसंस्कारा भवन्ति । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२६ छन्दः शास्त्रम् ‘ उपनयनाद्याभिरष्टाभिर्व्रतचर्याभिरन्तर्व्रतेश्चाष्टभिः स्वच्छन्दः सम्मितो ब्राह्मणः परं पात्रं देवपितॄणां भवति छन्दसां पारं गच्छति छन्दसामायतनम् इति हारीतस्मरणात्; ‘ स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया शुभैः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ॥ ' ( मनुः २।२८ ) इत्यादिस्मृत्यन्तरेभ्यश्च । त एते आचार्यकर्तृका अनुव्रतसंस्कारा उच्यन्ते । यद्यपि ' गार्भैर्होमैर्जातकर्मचौडमौञ्जीनिबन्धनैः । बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते ॥ ' ( मनु. २।२७ ) इति मनुस्मरणात् । ‘ सांवत्सरिकस्य चूडाकरणम्, तृतीये वा प्रतिहते, षोडशवर्षस्य केशान्तः । ' इति पारस्करसूत्रे मुण्डनगोदानयोर्गर्भसंस्कारप्रकरणोपात्तत्वादुपनयनकेशान्त-योरपि गर्भसंस्कारत्वमाक्षिपन्ति । अथापि दधिदर्शनन्यायेन संभवत्येव कतिपयाना-मुभयविधसंस्कारत्वमित्यतः प्रकरणातिरेको न दोषायेत्यनुसंधेयम् । ततो बहिः शालायामिव पितृगृहं प्रत्यावृत्ते वर्णे ऋणपञ्चकसूनापञ्चकोपगतदोषमार्जक-त्वादुत्तरे नैमित्तिकवार्षिकमासिंकाह्निकात्मकभेदचतुष्टयभिन्नाः शोधकसंस्कारा भवन्ति ॥

चौलकर्मोपनयनं तद्व्रतानां चतुष्टयम् स्नानोद्वाहौ चाग्रयणमष्टकासु यथायथम् श्रावण्यामाश्वयुज्यां च मार्गशीर्ष्या च पार्वणम् उत्सर्गश्चाप्युपाकर्म महायज्ञाश्च नित्यशः संस्कारा नियता ह्येते ब्राह्मणस्य विशेषतः नैमित्तिकाः षोडशोक्ताः समुद्वाहावसानकाः सप्तैवाग्रयणाद्याश्च संस्कारा वार्षिका मताः मासिकं पार्वणं प्रोक्तमशक्तानां तु वार्षिकम् महायज्ञास्तु नित्याः स्युः संध्यावद्वाग्निहोत्रवत्

। ॥ ' इत्याश्वलायनोक्तेः; इति ब्राह्मोक्तेः, १. नित्याः संस्काराः = पञ्च महायज्ञाः । ५ २. मासिकाः संस्काराः = पार्वणादयः । ५ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA