छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 251–260
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 251–260
पृष्ठ 251
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः ९९ मृतसञ्जीवनी – पूर्वोक्तात्क्रमाद्विपरीतः क्रम उत्क्रमः । अयमर्थः- आद्यमन्त्यं भवत्यर्धम्, अन्त्यमादौ, सा ' उद्गीतिः ' नाम आर्या । तत्र पथ्योद्गीत्युदाहरणम्-१ २ ३ ४ ५ ६ ७ 1 । 55 115 115 55 ISI S व्याध इ - वोद्गी - तिरवैः प्रथमं तावन्मनो हर — सि । १ २ ३ ४ ५ ५ ६ ७ ऽ ॥ । 15 SIISS 5 S 15 1 S S 5 दुर्नय - कर विश्राम्यसि पश्चात्प्राणे - षु विप्रि - यैः श I ल्यैः ॥ महाविपुलोद्गीत्युदाहरणम्– १ २ ३ ४ ५ ६ ७ 55 SI 55 । ऽ ॥। ऽ 15 1 । S एषा तवाप – रोद्गी’– तिरत्र विपुला परिभ्र - म —ति । १ २ ३ ४ ५ ६ 67 55 ISIS S ॥॥ S S 15 1 115 S त्वद्व — ल्लभापि यत्की — तिरखिल - दिक्पा - लपार्श्व – मुपयाति ॥ पथ्यामहाचपलोद्गीत्युदाहरणम्, १ २ ३ ४ ५ ६ ७ III I --SS । ऽ । ऽ ऽ । ऽ । ऽ ऽ 1 115 S उद्गी - तिरत्र नित्यं प्रवर्त - ते का - म - चपला - नाम् । १ २ ३ ४ ५ ६ ७ 5 5 । ऽ । SSIS SSISI 55 5 तस्मान्मुने विमुञ्च प्रदेश — मेतं समेत — मेता — भिः ॥ महाविपुलामहाचपलोद्गीत्युदाहरणम्— १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ॥ ऽ । ऽ । SS । ऽ । 5 5 151 1 S विपुला पयोध - रश्रो - णिमण्ड - ले च -1 - क्षुषोश्च - प-- ला । १ २ ३ ४ ५ ६ ७ SS । ऽ । S S ISIS S । ऽ । ऽ ॥ ऽ उद्गी - तिशालि - नी कामिनी च सा वाणिनी मनो हरति । ( १ ) उद्गीतिर्विगीतिः, दुष्कीर्तिरिति यावत् । अत्र निन्दया स्तुतिव्यक्तिरूपो व्याजस्तुतिरलङ्कारः । ( २ ) ' मालिनी ' इति लि ० पु ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 252
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०० छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - पूर्व में कहे गये क्रम के विपरीत क्रम को " उत्क्रम ” कहते हैं । आर्या छन्द में जहाँ पर दोनों भाग विपरीत हो जाते हैं, अर्थात् पूर्वार्ध उत्तरार्ध के रूप में, तथा उत्तराऽर्ध भाग पूर्वार्ध के रूप में परिणति अवस्था को प्राप्त हो जाता है तब वह पद्य ( आर्या ) “ उद्गीति ' नाम वाला होता है । भाव यह है कि जिस आर्या छन्द में उत्तराऽर्ध के समान पूर्वाऽर्ध या प्रथमार्ध में षष्ठगण हों, तथा उसके अन्तर्गत एक लघु हों, वह आर्या “ उद्गीति ” सञ्ज्ञक होती है ॥ ३० ॥
( आर्यागीति का लक्षण — )
अर्धे वसुगण ' आर्यागीतिः । ४ । ३१ ॥
मृतसञ्जीवनी - अष्ट गणाः प्रथमेऽर्धे यस्या भवन्ति सा ' आर्यागीतिः ' नामार्या । अष्टमोऽपि गणश्चतुर्मात्रिको भवतीत्यर्थः । विशेषाभावात् द्वितीयमप्यर्थं तादृशमेव । अत्रापि षष्ठो मणो द्विविकल्प एव, न लकारः । अर्धे इति वर्तमान पुनरर्धग्रहणाद्गणग्रहणाच्च । इयमपि पथ्यादिलक्षणपूर्वकत्वात् तद्वदार्यागीतिः ॥ पथ्यार्यागीत्युदाहरणम्— २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ SSSS 55 । ऽ । 55 । अजमज - रममर - मेकं प्रत्य - क्वैत — न्यमीश्व – रं ब्रह्म परम् । १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ S S 55 S S 151 S S S S आत्मा – नं भावयतो भवमुक्तिः स्या - दितीय — मार्या — ग्गीतिः ॥ महाविपुलार्यागीत्युदाहरणम्— २ ३ ४ ५ ६ ८
॥ऽ । ऽ । 11 ऽ । ऽ । ऽ ॥ 11 11 115
विषयां – भिलाष— मृगतृष्णिका ध्रुवं हर * -- ति हरिण -- मिव हत — हृदयम् । १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ IIII ॥ ऽ । ऽ । IS 1 ऽ । SS ।ऽ । SS विपुला - त्ममोक्ष — सुखका — ङ्क्षिभिस्त — तस्त्य — ज्यते वि — षयरस — सङ्गः ॥ पथ्याजघनचपलार्यागीत्युदाहरणम्-( १ ) ' गणाः ' इति पाठः । • ( २ ) ' आर्याणामासमन्ताद्गीतिः । ( ३ ) ' विपुलाभिलाष ' इति लि ० पु ० । ( ४ ) ' हन्ति ' इति लि ० पु ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 253
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः १०१ १ ३ ४ ५ ६ ७ ८ III 5 S 15 1 5 5 11 5 55 115 115 वाता ---- -हतोर्मिमाला - चपलं संप्रेक्ष्य विषय - सुखम - ल्पतरम् । १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ 5 S 15 1 55 151 SS 15155 I S मुक्त्वा समस्त - सङ्गं तपोव - नान्या - श्रयन्ति तेना – त्मविदः ॥ महाविपुलामहाचपलार्यागीत्युदाहरणम्— २ ३ ४ ५ ६ ७ ८
S 1 51 SS 1 ऽ । ऽ ऽ । ऽ ॥॥। 115
चपला - नि चक्षु - रादी - नि चित्त - हारी च हन्त हतविष - यगणः । १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ III 5 5 । ऽ । III 55 15 1 511 115 S S एकान्तशीलिनां यो — गिनाम - तो भव – ति परम- सुखसं - प्राप्तिः ॥ इत्यार्याधिकारः ' । 2 शिवप्रसादिनी- -वसुगणाः = आठ गण प्रथम भांग के हुआ करते हैं जिस छन्द में, वह छन्द “ आर्यागीति " कहलाता है । अर्थात् - जिस छन्द का पूर्वाऽर्ध भाग और उत्तराऽर्द्धभाग आठ - आठ गणों में निबद्ध हों, वह छन्द " आर्या गीति " नाम के व्यवहार से व्यवहत होता है ॥ ३१ ॥
। यहाँ तक आर्या का विचार समाप्त हुआ समझना चाहिए ॥ ( वैतालीय छन्द का लक्षण - ) वतालीयं द्विःस्वरा अयुक्पादे युग्वसवोऽन्ते वर्गः । ४।३२ ॥ मृतसञ्जीवनी– ' ल: ' इत्यनुवर्तते । यत्रायुक्पादे ( १ ) मन्दारमरन्देऽन्येपि केचिद्गीतिभेदा दृश्यन्ते-‘ तत्रैकद्वित्रिमात्राणामाधिक्यं प्रथमे यदि । तदा विगीतिः कथिता द्वितीये चेत्सुगीतिका ॥
तृतीये त्वतिगीतिः स्याच्चतुर्थे स्वरगीतिका ।
कटुगीतिस्त्वोजयोश्चेत्समयोर्मधुगीतिका ॥
यदि द्वितीयादिमयोर्बालगीतिरुदाहृता । वक्तगीतिस्तु कथिता चेत्तृतीयचतुर्थयोः ॥ ' इति प्रथमे तृतीये च द्विःस्वराश्चतुर्दश । ( बिं ० १ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 254
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०२ छन्दः शास्त्रम् लकारा भवन्ति, युक्पादे च द्वितीये चतुर्थे च युग्वसवः षोडश लकाराः, तत् ' वैतालीयं ’ नाम छन्दः । तेषां लां मध्ये उभयोरपि पादयोरन्ते रेफलकारगकाराः कर्तव्या: । आद्ये पादे षड् लकाराः ' पश्चादवशिष्यन्ते, द्वितीये चाष्टौ । एवं वैतालीयार्धं सिद्ध्यति । द्वितीयमप्यर्थं तादृशमेव । तत्रोदाहरणम् – रगणः ल. गु. hh २ ४ ५६८ ९ १११२१४ S ऽ ॥ ऽ । ऽ । ऽ क्षु - त्क्षी -ण - श - री - र - सं - च - या रगणः ल. गु. IIII III २ ४ ५ ६ ८ ९ १११२१४ S SI ISIS IS के - शैः प - रु - षै - स्त - वा - र - यो अपि च । रगणः ल. गु. १.२४ ५६८ ९ १११२१४ ..॥ ऽ ॥ ऽ । ऽ । ऽ त - व - त - न्वि क - टा - क्ष - वी - क्षि- तैः रगणः ल. गु. २ ४ ६७८ १० ११ १३ १४१६ ऽ ऽ ऽ ॥ S । 5 1 S व्यक्ती - भू - त - शि - रा - स्थि - प - ज - राः । रगणः ल. गु. IIII III २ ४६७८ १० ११ १३ १४१६ S ऽ ऽ । 1 S 1 SIS वै - ता - ली - य - त - नुं वि - त - न्व - ते ॥ रगणः ल. गु. १२४६ ७८ १० १११३१४१६ ॥ ऽ ऽ ॥ ऽ । ऽ । ऽ प्र - स - र - द्भिः श्र - व - णा - न्त - गो - च - रैः । G रगणः ल. गु. रगणः ल. गु. chh १२४५६८ ९ ११ १२ १४ १२४ ६ ७ ८१० १११३१४१६ ॥ ऽ ॥ ऽ । SIS I IS S ॥ ऽ । ऽ । ऽ. वि - शि - खै - रि - व ती - क्ष्ण - को- टि - भि: प्र - ह - तः प्राणि - ति दुष्करं नरः ॥ यथा च । रगणः ल. गु. रगणः ल. गु. १२४ ५ ६८ ९ १११२१४ १२४ ६७८१०१११३१४१६ तल ॥ ऽ. ॥ ऽ । ऽ । ऽ ॥ ऽ ऽ ॥ ऽ । ऽ । ऽ श - व - शो - णि - त - प - ङ्क - च - र्चि - तं पु - रु - षा - त्र - प्र - थि - तो- र्ध्व - मू - र्ध - जम् । ( १ ) पश्चात् रेफलकारगकाराणां प्रागिति भावः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 255
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः १०३ रगण: ल. गु. रगणः ल. गु. १२ ४५६८ ९ १११२१४ २४६ ७८ १० १११३ १४१६ ॥ ऽ ॥ ऽ । ऽ । ऽ ऽ ऽ ऽ ॥5 ISIS व - पु - रा - न्त - र - व - ह्नि - दी - पि तं वै - ता - ली - य - मि - दं वि - लो - क्य - ताम् ॥ वैतालीयमिति वेतालशब्दात्कृशाश्वा ( पा ० सू ० ४।२।८० ) देराकृतिगणत्वाच्छण्-प्रत्ययश्चातुरर्थिकः । अत्र पादग्रहणमिदं ज्ञापयति, यत् - आर्यादीनां ' पादश्चतुर्भागः ' ( पि ० सू ० ४।१० ) इति व्यवस्था नास्ति ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के, अयुक्पादे = प्रथम एवं तृतीय पाद में,. द्विःस्वराः = स्वर ( सात प्रकार के होते हैं तदनुसार ) सात - सात के चौदह संख्या में लकार ( लघुमात्राएँ ) होते हैं, ( युक् पादे च ) दूसरे एवं चौथे पाद में, युग्वसवः = ( वसु आठ की संख्या होती है जिससे अर्थ का स्वरूप होगा- ) सोलह लकार = लघु मात्राएँ होती है । वह छन्द " वैतालीय " नाम से कहा जाता है । उन लकारों के मध्य में जहाँ चार पाद निर्धारित होगें, वहाँ पर उन चारों पादों के " अन्ते = अन्त में, अर्थात् प्रत्येक पाद के अन्त भाग में एक रगण ( SIS ), एक लघु मात्रा ( १ ) और एक गुरु ( 5 ) मात्रा विद्यमान हुआ करते हैं । भावार्थ - चार चरण ( पाद ) वाले जिस छन्द में प्रथम पाद और तृतीय पाद चौदह लघुमात्राओं वाले होते हों, तथा द्वितीय एवं चतुर्थ पाद पुनः सोलहमात्राओं से निबद्ध होते हैं, और प्रत्येक पाद के अन्त्य में होने भाग पुनः नियमित रूप से एक रगण ( SIS ) एक लघु ( 1 ) तथा एक गुरु ( 5 ) मात्रा से युक्त हों, तो वह छन्द " वैतालीय ” नाम वाला होगा । " वैतालीय " शब्द की निष्पत्ति का प्रकार इस रूप में समझना चाहिए— “ वेताल प्रातिपदिक से कृशाऽश्वाऽऽदि " ( पा ० सू ० ४।२।८० ) गणों के आकृतिगणों में गणना होने के कारण चातुरार्थिक “ छण् ” प्रत्यय, अनुबन्ध ( ण ) लोप, छ के स्थान में " ईय " आदेश, प्रकृतिभूत वेताल के आदि वृद्धि आदि कार्य द्वारा वैतालीय शब्द निष्पन्न हुआ करता है । सूत्रस्थ " पादे " यह ज्ञापन करता है कि आर्या आदि छन्दों को उद्देश्य करके पिङ्गलमुनि के द्वारा “ पादश्चतुर्थो भागः ” ( पि ० सू ० ४।१० ) इस सूत्र के माध्यम से जो व्यवस्था की गयी है, वह नियम इस वैतालीय वृत्त में लागू नहीं हुआ करती है; क्योंकि यहाँ पर न्यूनाधिक्य की मात्रा साथ ही साथ चार से अधिक छः पाद या बारह पाद वृत्तिस्थ उदाहरणों में दृष्टिगोचर हो रहे हैं ॥ ३२ ॥
( औपच्छन्दसक छन्द का लक्षण दिखाया जा रहा है— )
गौपच्छन्दसकम् । ४ । ३३ ॥
मृतसञ्जीवनी - अस्मिन् वैतालीये छन्दस्यते गकारश्चेदधिको ' भवति, तद् CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 256
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४ छन्द: शास्त्रम् ' औपच्छन्दसकं ' नाम छन्दः । तत्रोदाहरणम्-रगणः ल. गु. गु. chh २४ ५६८ ९ १११२१४१६ S SIISI SISS वा- क्यै र्म - धु - रै: प्र - ता - र्य पूर्वं रगणः ल. गु. गु. mhschich २४६ ७ SSSI यः पश्चा - द -रगणः ल. गु. गु. mhsch ८१०१११३१४१६ १८ ISISIS S ति - सं - द - धा - ति मि - त्रम् । रगणः ल. गु. गु. chh २४५६८ ९ १११२१४१६ २ ४६ ७८१०१११३१४१६ १८ SSI ISIS IS S ऽ ऽ ऽ: ॥ ऽ । ऽ । ऽ S तं दु - ष्ट - म - तिं वि - शि - ष्ट - गोष्ठ्या- मौ - प - च्छ - न्द - स - कं व - द - न्ति बा - ह्यम् ॥ रगणः यगण रगणः यगण १२४५६८ ९ १११२१४१६ १२४६ IISIISI SISS 1 । ऽ ऽ प - र - म - र्म - नि - री - क्ष - णा - नु - र - क्तं स्व - य - म- त्य रगणः यगण १२४ ५६८ ९ ९ ११ १११२१४१६ १२ १४ १६ २४६ ॥ ऽ ॥ ऽ । ऽ । ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ अ - न - व - स्थि - त - म - र्थ - लु - ब्ध - मा - रा - दौ - प - च्छ -उपछन्दः शब्दादरीहणादि ( पा ० सू ० ४।२।८० ) ७ ८१०१११३१४१६१८ ॥ ऽ । ऽ ISS - न्त - नि - गू - ढ - चि - त्त - वृ - त्तिम् । रगणः यगण ७ ८१०१११३१४१६१८ IISIS ISS न्द - स - कं ज - ही - हि मि - त्रम् ॥ पाठाच्चातुरर्थिको वुञ्प्रत्ययः ॥ शिवप्रसादिनी - उपर्युक्त वैतालीय छन्द में यदि गुरु सञ्ज्ञक अन्तिम एक अक्षर अधिक हो, तो वह छन्द औपच्छन्दसक कहते हैं । इसका तात्पर्य यह है कि वैतालीय छन्द में प्रत्येक पाद के अन्त भाग में एक रगण ( ISI ) एक लघु ( 1 ) और एक गुरु ( 5 ) के अतिरिक्त एक और गुरु अक्षर ( S ) उपलब्ध होने पर वहाँ पर रगण ( 515 ) के साथ अब एक यगण ( ISS ) की भी सिद्धि हो जाती है । इसी अभिप्राय से गरूडपुराण में कहा गया— “ अन्तेर्यौपूर्ववदिदमौपच्छन्दसिकंमतम् ” ( ग ० पु ० पू ० ख०-२०८।६ ) सङ्गत होता है ॥३३ ॥
( १ ) लगयोरन्ते गकारेऽधिके यगणः सिध्यति । अत एवोक्तं गारुडे- ' अन्तेर्यौ पूर्ववदिद-मौपच्छन्दसिकं मतम् । ' ( पू. खं. २०८।६ ) इति । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 257
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः १०५ ( आपातलिका वृत्त का लक्षण किया जा रहा है )
आपतालिका गौ ग् ।४।३४ ॥
मृतसञ्जीवनी– रेफलकारगकाराणामपवादः । ' द्विस्वरा अयुक्पादे युग्वसवोऽन्ते ' ( पि ० सू ० ४।३२ ) इत्यनुवर्तते । पूर्वलक्षणयोरन्ते भकारो गकारौ — च भवतः, तद्वैतालीयम् ‘ आपातलिका ’ नाम लभते । तत्रोदाहरणम्--भगण: गु. गु. भगणः गु. गु. III III २ ३ ४६ ८ ९ १० १२१४ २४६ ७ ८१०१११२१४ १६ SIISSIIS S SSSIISIIS S पि - ङ्ग - ल - के - शी क - पि - ला - क्षी वा - चा - टा वि - क - टो - न्न - त - द - न्ती । भगणः गु. गु. भगणः गु. गु. २४५६ ८ ९ १०१२१४ १२३ ४ ६ ७ ८ १० १११२१४१६ SSI I SIISS ॥॥ ऽ ॥ऽ ॥ ऽ ऽ आ - पा - त - लि - का पु - न - रे - षा नृ - प - ति - कु - ले ऽपि न भा - ग्य - मु - पै - ति ॥ आपातलिका अस्थिरेत्यर्थः ॥ शिवप्रसादिनी - पूर्व वर्णित वैतालीय छन्द के रगण ( SIS ) के स्थान में भगण ( 511 ) एवं रगण के परवर्ती स्थान में लघु अक्षर के स्थान में गुरु अक्षर ( 5 ) हो आता हो, तो वह ' वैतालीय छन्द ' " आपातलिका " वृत्त कहलाती है । अर्थात् वैतालीय छन्दः पाद के अन्त में जहाँ रगण के अनन्तर एक लघु और एक गुरु होता है, वहाँ पर रगण को हटाकर यदि भगण ( SII ) हो और उसके अनन्तर दो गुरु अक्षर ( 55 ) हों, तो वह वैतालीय वृत्त “ आपातलिका ” ( = अर्थात् “ स्थिर होकर न रहने वाला ” ) नाम वाला हुआ करता है || ३४ || शेषे परेण युङ् न साकम् । ४।३५ ॥ मृतसञ्जीवनी - अत्र वैतालीयाधिकारे येषां लकाराणां नियम उक्तस्तव्यतिरिक्तो लकारवर्णः शेषः, तस्मिन्नियमः क्रियते -युग्लकारः परेण साकं न मिश्रीकर्तव्यः । द्वितीयस्तृतीयेन, चतुर्थः, पञ्चमेन, युक्पादे षष्ठश्च सप्तमेन । एवं वदता शेषाणां
मिश्रीभावोऽप्यनुज्ञातः । अत्रोदाहरणं पूर्वमेव ॥
शिवप्रसादिनी — उपर्युक्त वैतालीय छन्द के अधिकार क्षेत्र में आने वाले “ रगण, यगण, भगण " द्वारा पाद के मध्य में विद्यमान आठ लकारों का नियमित रूप से प्रयोग हुआ है । उससे बचे हुए लकार ही यहाँ पर " शेषे ” पदप्रतिपाद्य में ग्रहण करने योग्य CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 258
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०६ छन्दः शास्त्रम् हैं । तदनुसार सूत्राऽर्थ का पर्यवसिताऽर्थ होगा- प्रथम और तृतीय पाद के छह लकारों तथा द्वितीय और चतुर्थपाद के आठ लकारों के सम्बन्ध में प्रकृत सूत्र के माध्यम से यह नियम प्रस्तुत किया जा रहा है कि एक लकार दूसरे लकार के साथ अर्थात् द्वितीय लकार तृतीय लकार के साथ, चतुर्थ लकार पञ्चम लकार के साथ, इसी प्रकार छठा लकार सप्तम लकार के साथ मिलना नहीं चाहिए । इससे अवशिष्ट बचे शेष लकारों का परस्पर में मिलना उचित ज्ञात होता है ॥ ३५ ॥
षट् चामिश्रा युजि । ४।३६ ॥
अत्र द्वितीयचतुर्थयोः पादयोः षट् लकारा अमिश्रा न कर्तव्याः । पृथग् न प्रयोक्तव्या इत्यर्थः । प्रथमतृतीययोश्च पादयोः स्वरुचिः । तत्रोदाहरणं वैतालीये तावत्-रगण: ल. गु. १२३४५६ ८ ९ १११२१४१२३४
॥॥॥ ऽ । ऽ । ऽ ॥ ॥
स - म - र - शि - र - सि स - ह्य - ते द्वि - षां न - व - नि - शि रगणः ल. गु. ahhh १ २३४५६ ८ ९ १११२१४१२४ ६ ॥ ऽ । ऽ । ऽ ॥ ऽ ऽ कु - व - ल - य - द - ल - दी - र्घ - च - क्षु षां प्र - म - दा - नां औपच्छन्दसकोदाहरणम्— रगणः यगणः १२३४५६ ८ ९ १११२१४१६ २४६ रगणः ल. गु. ६ ७ ८१०१११३१४१६ ऽ ॥ ऽ । ऽ । ऽ - ता - यु - ध - वृ - ष्टि - र - ग्र - तः । रगणः ल. गु. ७८१०१११३१४१६ ॥ ऽ । ऽ । ऽ न क - टा - क्ष - वी - क्षि - तम् ॥ रगणः यगणः ७८१०१११३१४१६१८ ॥ । ऽ । ऽ । ऽ ऽ 5 SSIISISIS S प - र - यु - व - ति - षु - पु - त्र - भा - व - मा - दौ कृ - त्वा - प्रा - र्थ - य - ते त - तः प - ति - त्वम् । रगणः यगणः रगणः यगणः १२३४५६८ ९ १११२१४१६२४६ ७ ८१०१११३१४१६१८ ॥॥॥ ऽ ISIS S SS S IISI SISS इ - द - म - प - र - मि - हो - च्य - ते वि - शे - षा - दौ - प - च्छ - न्द - स - कं ख - ल - स्य वृ - त्तम् ॥ आपातलिकोदाहरणम्-CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 259
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः १०७ भगण: गु. गु. भगणः गु. गु. १२३४५६ ८ ९ १०१२१४ २३४ ६ ७८ १०१११२१४१६ ch ॥॥॥ 5 ॥ 55 SIISIISIIS S
अ - भि - र - म - य - ति किं - न - र - क - ण्ठी हं - स - ग - तिः श्र - व - णा - य - त - ने - त्रा । भगणः गु. गु. भगणः गु. गु. III १२३४५ ६ ८ ९ १०२२१४ १२३४६७८ १०१११२१४१६ ॥॥॥ ऽ ॥ ऽ 5 ॥॥ ऽ ॥ ऽ ॥ ऽ S वि - श - द - क - म - ल - को - म - ल - गा - त्री यु - व - ति - रि - यं हृ - द - यं त - रु - णा - नाम् ॥ शिवप्रसादिनी- - इस वैतालीयछन्दाऽधिकार के द्वितीय तथा चतुर्थ पाद में छह लकारों का पृथक् - पृथक् रूप में प्रयोग नहीं होना चाहिए, अर्थात् इन लकारों को अलग-अलग करके प्रयोग नहीं किया जाना चाहिए, किन्तु इस छन्द के प्रथम और तृतीय पादों के लकारों का पृथक् - पृथक् प्रयोग भी अपनी इच्छानुसार करने में किसी प्रकार की बाधा नहीं है ॥३६ ॥
पञ्चमेन पूर्वः साकं ' प्राच्यवृत्तिः ।४।३७ ॥ मृतसञ्जीवनी - इदानीं विशेषलक्षणमाह- ' शेषे परेण युङ् न साकम् ' ( पि ० सू ० ४।३५ ) इत्यत्र पञ्चमचतुर्थयोरेकीभावो निषिद्धः सोऽनेन विधीयते । ' युजि ' इत्यनुवर्तते । यदा युक्पादे पञ्चमेन लकारेण पूर्व: संगच्छते तदा ' प्राच्यवृत्ति: ' नाम वैतालीयं भवति । शेषं यथा प्राप्तम् । तत्रोदाहरणम्— रगणः ल. गु. रगणः ल. गु. III III II १ २४५६ ८ ९ १११२१४ २ ३५६७८१०१११३१४१६ ॥ ऽ ॥ ऽ।ऽ । ऽ SIS IIISI SIS वि - पु - ला - र्थ - सु - वा - च - का - क्ष - राः कस्य नाम न ह - र - न्ति मा - न - सम्? । रगणः ल. गु. रगण: ल. गु. १२४५६८ ९ १११२१४ २ ३५ ६ ७ ८ १० १११३१४१६ ॥ ऽ ॥ ऽ । ऽ । ऽ SISIIIS ISIS र - स - भा - व - वि - शे - ष - पे - श - लाः प्राच्य - वृ - त्ति - क - वि - का - व्य - सं - प - दः ॥ ( १ ) ' वैतालीयप्राच्यवृत्तिः, औपच्छन्दसकप्राच्यवृत्तिः, आपातलिकाप्राच्यवृत्तिः ' इति भेदत्रयमुपलभ्यते छन्दःकौस्तुभादौ । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 260
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०८ छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी- - इस समय विशेष लक्षण कहा जा रहा है – “ शेषे परेण युङ् न साकम् ” ( पि ० सू ० ४।३५ ) इस सूत्र से द्वितीय एवं चतुर्थ पाद के पञ्चम और चतुर्थ लकार के एकीभाव का निषेध किया गया था, इस निषेध विषय का यहाँ प्रतिषेध किया जा रहा है । प्रकृत में पूर्वसूत्र से " युजि " की अनुवृत्ति आएगी, जिससे सूत्राऽर्थ होगा-द्वितीय एवं चतुर्थ पाद में स्थित पञ्चम लकार के साथ चतुर्थलकार जब मिल जाता है, तब वह “ प्राच्यवृत्ति ” वैतालीय छन्द के नाम से व्यवहृत होता । यह सूत्र पुनः ( पि ० सू ० ४।३५-६८-३९ ) इन सूत्रों का अपवाद स्वरूप है ॥३७ ॥
अयुक्तृतीयेनोदीच्यवृत्तिः १ । ४।३८ ॥ मृतसञ्जीवनी– ' पूर्वः साकम् ' इत्यनुवर्तते । अयुक्पादे तृतीयेन लकारेण यदि पूर्व: संगच्छते, तदा ‘ उदीच्यवृत्तिः ' नाम वैतालीयम् । शेषं यथाप्राप्तमेव । तत्रोदाहरणम्— रगण: ल. गु. १२४५६८ ९ १११२१४ १२४६ ७ ८
। ऽ ॥ । ऽ । ऽ । ऽ ॥ ऽऽ ॥
अ - वा - च - क - म - नू - र्जि - ता - क्ष - रं श्रु - ति - दुष्टं य - ति -रगणः ल. गु. १३४५ ६ ८ ९ १११२१४ १ २ ४ ६ ७८
। ऽ ॥ । ऽ । ऽ । ऽ ॥ ऽ S ॥
प्र - सा - द - र - हि - तं च ने - ष्य - ते क - वि - भिः काव्य - मु रगणः ल. गु. IIII १०१११३१४१६ ऽ । ऽ । ऽ क - ष्ट - म - क्र - मम् । रगणः ल. गु. IIIIII III १०१११३१४ १६ ऽ ISIS - दी - च्य - वृ - त्ति - भिः ॥ शिवप्रसादिनी – यहाँ पूर्वसूत्र से “ पूर्वः साकम् " की अनुवृत्ति होती है । अयुक् . ( पादे ) = ' प्रथम तथा तृतीय पाद में यदि तृतीय लकार के साथ द्वितीय लकार मिला हो, अर्थात् ( III ) सकार पूर्ववर्ती एक गुरु ( S ) वर्ण से निबद्ध हो ( SIII ), तो उस वैतालीय छन्द को “ उदीच्य वृत्ति वैतालीय ” छन्द कहते हैं ॥३८ ॥
आभ्यां युगपत्प्रवृत्तकम् ' ।४।३ ९ ॥ मृतसञ्जीवनी -- आभ्यां पूर्वोक्तलक्षणाभ्यां युगपत्प्रवृत्ताभ्यां ' प्रवृत्तकं ' नाम वैतालीयम् । युक्पादे पञ्चमेन पूर्वः संगच्छते, अयुक्पादे तृतीयेन द्वितीय इत्यर्थः । तत्रोदाहरणम्— ( १ ) अस्यापि ‘ वैतालीयोदीच्यवृत्तिः, औपच्छन्दसकोदीच्यवृत्तिः, आपातलिकोदीच्यवृत्तिः ’ इति भेदत्रयमुपलभ्यते तत्रैव । ( २ ) ' वैतालीयप्रवृत्तम्, औपच्छन्दसकप्रवृत्तम्, आपातलिकाप्रवृत्तकम् ' एवं त्रिविधं छन्द: कौस्तुभादौ । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA