छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 271–280
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 271–280
पृष्ठ 271
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः अन्यैः पुनरन्यथैवेदं सूत्रमधीयते— ' चूलिकार्धमेकोनत्रिंशदन्ते ग् ' इति । तेषामुभ-योश्चाप्यर्धयोरेकोनत्रिंशन्मात्रा गुर्वन्ता भवन्ति । तत्रोदाहरणम्-१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० १११२ १३ १४
॥॥॥। 1
घ - न - प - रि - म - ल - मि - ल - द - लि - कु - ल - मु - ख १५ १६ १७१८ १ ९ २०२१२२२३ २४ २५२६२७२ ९ 1 1 1 1 ॥ ॥ ॥ ॥ । 5 रि - त - नि- खि - ल - क - म - ल - म - ल - य - प - व - ने । १ २ ३ ४५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२१३१४ । 1 ॥ 1 ॥
ज - न - य - ति म - न - सि श - शि - मु - खि मु - द - म १५ १६ १७ १८१ ९ २० २१२२२३२४२५२६ २७२ ९ ॥ ॥ ॥ ऽ ति - श - य - मि- ह म म म - धु - र - यम - धु - ना ॥ ' अर्ध ' ग्रहणादत्र पादव्यवस्था नास्ति ' ॥ इदानीं गणमात्राच्छन्दसां गुरुलघुसंख्यापरिज्ञानार्थमिदमाह— शिवप्रसादिनी - इस सूत्र में " शिखाविपयस्ताऽर्धा ” ( पि ० सू ० ४।४ ९ ) सूत्र से “ अर्ध " शब्द की अनुवृत्ति आती है । तदनुसार सूत्राऽर्थ का व्यक्त स्वरूप इस प्रकार होगा - जिस शिखाछन्द के प्रथम भाग में सत्ताईस ( २७ ) लघु अक्षर और एक गुरु वर्ण के सहित उन्तीस लकार हो, तथा उत्तरार्ध भाग में उन्तीस ( २ ९ ) लकार ( लघुमात्रिक अक्षर ) हो, तो ऐसा छन्द " चूलिका ” नाम वाला होता है । कुछ छन्दः शास्त्र के शास्त्र के विद्वान् “ चूलिकैकोनत्रिंशदेकत्रिंशदन्ते ग् ” इस सूत्र के स्थान में " चूलिकाऽर्धमेकोनत्रिंशदन्ते ग् ” ऐसा सूत्र पाठ स्वीकार करते हैं । तदनुसार सूत्राऽर्थ का निष्कृष्ट स्वरूप इस प्रकार अङ्गीकार करते हैं -- प्रत्येक चूलिका छन्द के अर्धभाग में उन्तीस लघुवर्ण और अन्त में एक गुरुवर्ण मिलकर इकतीस लकार ( लघुमात्रा ) होना आवश्यक होता है ॥५२ ॥।
साग्येन न समा लां ग्ल इति । ४१५३ ॥ • सा गुरुसंख्या वेदितव्या । येन यावद्भिरक्षरैः । लां लघूनां मात्राणाम् । समाः समसंख्या ग्लो न स्युः । अपि तु न्यूनसंख्या एव । ' ग्लः ' इत्यक्षराण्यभिधीयन्ते तेषां गुरूलघुरुपत्वात् । अयमभिप्रायः - आर्यादिषु शास्त्रे यावत्यो मात्रा उपदिष्टास्तावन्त्यक्षराणि ( १ ) अत एवैतत्प्रकरणं ' द्विपात्प्रकरण ' मिति निर्दिष्टं रत्नाकरे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 272
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१२० छन्दः शास्त्रम् यथासंख्यं न पूर्यन्ते, " सा तत्र गुरुसंख्या वेदितव्या । अवशिष्टा लघुसंख्या । तत्रायमुपयोगः— यदा कश्चित्पृच्छति, चत्वारिंशदक्षरायामार्यायां कति गुरवः संपद्यन्ते,? कति वा लघव? इति, तदा सप्तपञ्चाशन्मात्रोपदिष्टायामार्यायां मात्रासंख्यायां चत्वारिंशदक्षरसंख्या ( ४० ) मपनीय तत्र येऽवशिष्यन्ते, तान् गुरूनुपदिशेत् । त्रयोविंशति ( २३ ) लघुरूपानुपदिशेत् ' १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ । 1 । S S स्तन - यु - ग - म - श्रु ( १ ) ( २ ) ( ३ ) ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) १३१४-१५१६ १७ १८ १ ९ २० । ऽ ॥ । ऽ । तद्यथा— ९ १० ११ S S स्ना- तं ( ७ ) ( ८ २१ २२ २३ 1 ते च सप्तदशैव १२ ) २४ २५ २६ २७ 1 S S ( १७ ) । शेषांस्तु २८ २ ९ ३० S स - मी - प - त - र - व - र्ति ह - द - यशो— का - ग्नेः । ( ९ ) ( १० ) ( ११ ) ( १२ ) ( १३ ) ( १४ ) ( १५ ) ( १६ ) ( १७ ) ( १८ ) ( १ ९ ) ( २० ) ( २१ ) ३१ ३२ ३३ ३४३५-३६३७-३८३९ - ४०४१-४२ ॥ ॥ ऽ ऽ ऽ ऽ च - र - ति — वि— मु — क्ता— हा— रं ( २२ ) ( २३ ) ( २४ ) ( २५ ) ( २६ ) ( २७ ) ( २८ ) ( २ ९ ) ४३ ४४ ४५ ४६ ४७ ४८४ ९ -५० ५१५२-५३५४-५५५६-५७ मात्राङ्काः । 1 । 5 1 S S S व्र — त — मि — व भ — व- तो रि– पु- स्त्री— णाम् ॥ ( ३० ) ( ३१ ) ( ३२ ) ( ३३ ) ( ३४ ) ( ३५ ) ( ३६ ) ( ३७ ) ( ३८ ) ( ३ ९ ) ( ४० ) अक्षराङ्काः । ( बाणभट्टस्य ) ॥ इति श्रीभट्टहलायुधविरचितायां पिङ्गलच्छन्दोवृत्तौ चतुर्थोऽध्यायः ॥ ( १ ) अस्याभिप्रायः स्फुटं प्रकाश्यते - पुरोदर्शितायामार्यायां कति गुरवो लघवश्च वर्तन्ते? इति पृष्टे सति पूर्वं तावदर्थायां मात्रागणना विधेया । तन्मात्रासंख्यापिण्डीभूताङ्काश्च कुत्रचन पत्रादौ संस्थाप्याः । पुनस्तया एव सर्वेषामक्षराणां गणनां विधाय तदक्षरसंख्यापिण्डीभूताङ्का मात्रासंख्यापिण्डीभूताङ्कानां संमुखे संस्थाप्याः । ततो मात्रासंख्यापिण्डीभूताङ्केभ्योऽक्षरसंख्यापिण्डीभूताङ्कानपनयेत् । तत्र ये संख्याङ्का अवशिष्यन्ते, तावत्संख्याकास्तस्यामार्यायां गुरवो भवन्ति । पुनरक्षरसंख्याङ्कत एतदवशिष्टगुरुसंख्याङ्कानपनयेत् । तत्र यावन्तोऽङ्का अवशिष्यन्ते, तावन्तो लघवो जायन्ते । अनयैव रीत्या गणमात्राच्छन्दसां गुरुलघुज्ञानं भवति । तद्रीतिर्यथा— मा ० सं ० ङ्कः अ ० सं ४० ० ङ्कः = गु ० १७ सं ० ङ्कः " अ << ० ४० सं ० ङ्कः - गु ० सं ० ङ्कः ल ० सं २३ ० ” ङ्कः ५७- १७ = CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 273
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
चतुर्थोऽध्यायः १२१ शिवप्रसादिनी - यहाँ " सा " पद से गुरु सञ्ज्ञा जाननी चाहिए । इस सूत्र में गण की मात्राओं से युक्त समस्त छन्दों की गुरु - लघु संख्याओं को जनाने के लिए प्रकृत सूत्र को कहा गया है । आर्या आदि छन्दों में जिस सूत्र निर्दिष्टमात्रा से अक्षरसंख्या कम होगी, उसे गुरु संख्या समझना चाहिए, तथा उससे भिन्न स्थल में लघु संख्या जाननी चाहिए । एक गुरुवर्ण की दोमात्रा होने से, गुरु वर्ण में दो - दो मात्राओं का सन्निवेश होने के कारण ही मात्रा की संख्या से अक्षरों की संख्या कम हुआ करती है । इस कारण केवल लघु वर्ण का समावेश रहने पर ही लघु सञ्ज्ञा हुआ करती है ॥५३ ॥
॥ इति सांख्य - योग - न्याय - वैशेषिक - पद- वाक्य पारावारीणेन मैथिलपण्डित-चित्तनारायणपाठकाऽऽह्वयेन कृतायां पिङ्गलछन्दः शास्त्रीय-शिवप्रसादिनीव्याख्यायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 274
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः
वृत्तम् । ५ । १ ॥
मृतसञ्जीवनी – अधिकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्तेः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तद् ' वृत्तम् ' वेदितव्यम् । तेन प्राक्तनं लौकिकं छन्दोजातं ' जाति: ' इत्युच्यते । इत उत्तरं च ' वृत्तम् ' । तथा चोक्तम्-' पद्यं चतुष्पदी ' तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा । ' ( का ० द ० १।११ ) गायत्र्यादौ छन्दसि वर्तत इति ' वृत्तम् । तच्च स्थिरगुरुलघ्वक्षरविन्यासमिष्यते । पादेन संयोगात् ‘ पद्यम् । यथा - आर्यादिच्छन्दः स्वपि पादव्यवस्था नास्तीति पादौ संयुक्तौ, वृत्ते पुनः पृथग्भवत इत्यर्थः । पादेन संयोगाभावात् । तथा चोक्तम्— ‘ एकदेशस्थिता जातिर्वृत्तं गुरुलघुस्थितम् ' इति ॥ शिवप्रसादिनी — यहाँ से लेकर प्रकृत छन्दः शास्त्र की समाप्ति पर्यन्त जितने भी छन्द विषयक कार्य विधायक सूत्र होगा उसके विधेय सम्पर्क रूप से " वृत्त ” की ही उपस्थिति होगी । अर्थात् यहाँ से लेकर प्रकृत शास्त्री की समाप्ति होने तक जो भी छन्द होगें, वे वृत्तछन्द के नाम से जाने जाएगें । एक श्लोक में प्राय: चार पाद या चार चरण होते हैं चारों पादों वा चारों चरणों से युक्त श्लोक को पद्य या वृत्त कहते हैं । पद्य के सामान्यतया दो भेद माने जाते हैं- ( १ ) वृत्त एवं ( २ ) जाति । वृत्त में लघु - गुरु अक्षरों की संख्याओं की गणना होती है, किन्तु जातिछन्द में मात्राओं की गणना हुआ करती है । इस अधिकार सूत्र से उत्तरवर्ती सभी छन्द वृत्त रूप में व्यवहृत होगें, किन्तु इसके पूर्व चतुर्थाऽध्यायाऽऽदि में वर्णित सभी लौकिक छन्द जाति के नाम से समझने योग्य हैं ॥१ ॥
( अग्रिम सूत्र से वृत्तछन्द के भेद ( विशेष ) का विधान किया जा रहा है— )
सममर्धसमं विषमं च । ५।२ ॥
मृतसञ्जीवनी — समसर्वावयवत्वात् ' समम् ' । यस्य चत्वारः पादा एकलक्षणयुक्तास्तत् ‘ समं ’ वृत्तम् । शेषं च संज्ञानुरूपमेव । तत्रार्धे समे यस्य तत् ‘ अर्धसमम् ' सर्वावयवेभ्यः । अर्धाभ्यां च विगतं समं यस्य तद् ' विषमम् ' । एवं त्रिप्रकारमपि वृत्तजातमुक्तम् ॥ ( १ ) अत्र पादपर्यायः पदशब्दः । चतुर्णां पदानां समाहारश्चतुष्पदी । चतुष्पदीति पद्यलक्षणं प्रायिकत्वादुक्तम्, द्विपदीपञ्चपदीषट्पदीनामपि दृश्यमानत्वात् - इति तरुणवाचस्पतिः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 275
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः १२३ शिवप्रसादिनी - वृत्त छन्द के तीन भेद होते हैं- ( १ ) समवृत्त ( २ ) अर्धसमवृत्त एवं ( ३ ) विषमवृत्त । इन तीनों में जिस वृत्त का प्रत्येक पाद समान, अर्थात् समान लघु-गुरु अक्षर वाला हो, ( अक्षर संख्या के नियम से आबद्ध हो ) वह " समवृत्त " कहलाता है । ( जिस छन्द या वृत्त का चारों पाद समान अक्षर वाला हो, वह समवृत्त कहलाता है । ) अर्धसमवृत्त - जिस वृत्त का प्रथम चरण तीसरे चरण के समान हो, और द्वितीय चरण ( = पाद ) चौथे चरण के समान हो, उसे " अर्धसमवृत्त " कहा जाता है । विषम वृत्त - जिस वृत्त के सभी पाद भिन्न - भिन्न छन्दों के अक्षरसंख्या के नियम से युक्त हो, वह वृत्त " विषमवृत्त " होता है ॥ २ ॥
समं तावत्कृत्वः कृतमर्धसमम् । ५।३ ॥ मृतसञ्जीवनी – ‘ समम् ' इति समवृत्तसंख्योच्यते । तयैव गुणितं ' तावत्कृत्वः कृतम् ' उच्यते । एतदुक्तं भवति - समवृत्तसंख्यागुणिते समवृत्तसंख्यायाः पिण्डे या संख्या निष्पद्यते, तावत्संख्यमर्धसमं वेदितव्यम् । तत्र गायत्रे छन्दसि समवृत्तसंख्या चतुःषष्टि ( ६४ ) रष्टमाध्यायसिद्धा । तस्यां चतुःषष्टि ( ६४ ) संख्यागुणितायामर्धसमवृत्त संख्या संपद्यते — चत्वारि सहस्राणि षण्नवतिश्च वृत्तानि । अङ्कतोऽपि ( ६४ × ६४ ) = ४० ९ ६ ॥ शिवप्रसादिनी - सूत्रस्थ " समम् " पद वृत्त की समसंख्या का बोधक है । “ तावत् कृत्वः कृतम् ” शब्द का अर्थ “ उसके द्वारा गुणित, अर्थात् गुणा किया हुआ ” । इस प्रकार सूत्राऽर्थ का स्वरूप होगा — समवृत्त की संख्या से समवृत्त की संख्या का गुणा किये जाने पर जो संख्या का गुणनफल होगा, उसी से अर्धसमवृत्त संख्या को समझना चाहिए । यथा— अष्टमाऽऽध्याय में गायत्री समवृत्त की संख्या चौंसठ ( ६४ ) कही गयी है । अतः गायत्री समवृत्त की चौंसठ संख्या ( ६४ ) को ६४ से गुणा ( ६४ ६४ ) कर दिये जाने पर गुणन फल होगा - चार हजार छियानवे ( ४० ९ ६ ) अतः गायत्री अर्धसमवृत्त की संख्या चार हजार छियानवे मानी जाती है ॥३ ॥
विषमं च | ५ | ४ | । मृतसञ्जीवनी – अर्धसमं तावत्कृत्वः कृतं ' विषमं ' भवति । एतदुक्तं भवति — अर्धसमवृत्तसंख्या ( ४० ९ ६ ) अर्धसमवृत्तसंख्यया ( ४० ९ ६ ) एव गुणिता विषमवृत्तसंख्या संपद्यते - एका कोटि:, सप्तषष्टिर्लक्षाणि, सप्तसप्ततिसहस्राणि, द्वे शते, षोडशोत्तरे । अङ्कतोऽपि ( ४० ९ ६ × ४० ९ ६ ) = १६७७७२१६ इति ॥ समसमार्धसमोपचितमर्धसमं विषमं च यथाक्रमं समोपचितं समार्धसमाभ्यां चोपचितं वेदिव्यम् ॥ शिवप्रसादिनी - पूर्वसूत्र से “ अर्धसमं तावत्कृत्वः कृतम् ” लाकर तथा उसके CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 276
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१२४ छन्दः शास्त्रम् आगे “ विषमम् ” को रखेंगें । तदनुसार सूत्राऽर्थ होगा-पूर्व सूत्र से " अर्धसमं तावत् कृत्वः कृतम् ” लाकर तथा उसके आगे " विषमम् " को रखेंगें । तदनुसार सूत्राऽर्थ होगा- अर्ध समवृत्त की ( ४० ९ ६ ) संख्या को अर्धसमवृत्त की ( ४० ९ ६ ) संख्या से ही गुणा करने पर विषमवृत्त की ( ४० ९ ६ x ४० ९ ६ = १,६७,७७, २१६ ) एक करोड़ सरसठ लाख सतहत्तर हजार दो सौ सोलह संख्या सम्पन्न होती है || ४ ||
राश्यूनम् । ५।५ ॥
मृतसञ्जीवनी - तद् विषमं वृत्तं ( १६७७७२१६ ) अर्धसमं ( ४० ९ ६ ) वा राश्यूनम् ( १६७७७२१६-४०९ ६ = १६७७३१२० ) कर्तव्यम् । मूलराशि: ( ४० ९ ६ ) समुदायात् ( १६७७७२१६ ) अपवेतव्य इति । कोटिरेका, सप्तषष्टिर्लक्षाणि, त्रिसप्ततिसहस्राणि, विंशत्युत्तरं शतं शुद्धविषमवृत्तस्य संख्या । अङ्कतः १६७७७३१२० । चत्वारि सहस्राणि, द्वात्रिंशचेति शुद्धार्धसमसंख्या । अङ्कतोऽपि ( ४० ९६-६४ ) = ४०३२ उभयशेषोऽयं नमिति ॥ शिवप्रसादिनी - उस विषमवृत्त ( १,६७,७७, २१६ ) अथवा अर्धसमवृत्त ( ४० ९ ६ ) की संख्या से अपनी - अपनी मूलराशि की संख्या का त्याग किया जाना चाहिए, अर्थात् उपर्युक्त विषम वृत्त की ( १,६७,७७, २१६ ) संख्या से, उस मूलराशि अर्द्धसमवृत्त ( ४० ९ ६ ) संख्या की निवृत्ति कर ( १,६७,७७, २१६-४०९ ६ = १,६७,७३,१२० ) दी जानी चाहिए | इसका आशय यह है कि मूलराशि ( ४० ९ ६ ) को समुदाय संख्या ( १,६७,७७,२१६ ) से घटा देना चाहिए, जिससे एक करोड़ सरसठ लाख तिहत्तर हजार एक सौ बीस ( १,६७,७३, १२० ) विषमवृत्त की संख्या निर्धारित होती है । एवं प्रदर्शित अर्धसमवृत्त की संख्या से उसकी मूलराशि समवृत्त की संख्या ( ६४ ) चौसठ को घटा देने पर ( ४० ९६-६४ = ४०३२ ) इस प्रकार शुद्ध अर्ध समवृत्त की संख्या होती है. ॥५ ॥
ग्लिति ' समानी ।५।६ ॥
मृतसञ्जीवनी – गकार ( 5 ) लकारा ( 1 ) भ्यां यद्वृतं समाप्यते, तत् ' समानी ' नाम । ‘ पादस्यानुष्टुब्बकम् ' ( पि ० सू ० ५१ ९ ) इत्यतः सूत्रात् सिंहावलोकितन्यायेनानुष्टुब्ग्रहण-मनुवर्तते । तेनाष्टाक्षरः पादो यावद्भिर्गकारलकारैः पूर्यते, तावतामेव ग्रहणम् । तत्रोदाहरणम्— ( १ ) ' हारगंधबंधुरेण दिट्ठअट्ठअक्खरेण । बारहाहि मत्त जाण मल्लिआसुछंदमाण । ' इति प्रा ० पि ० सू ० २।७१ इत्यनुसारेण मल्लिकाख्यं नामान्तरम् । नव्यमतेऽस्य सूत्रस्य गद्यपरत्वमाह व्यङ्कटाचलसूरिः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 277
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः १२५ 5 1 5 1 5 । ऽ । ऽ । ऽ । ऽ । ऽ । वा - स - वो ऽपि वि क्रमेण य - त्स - मा - न - तां न या - ति ।
ऽ । ऽ 15 15 15 15 1 5 1 5 ।
तस्य वल्लभे - श्व - र - स्य के न तुल्य - ता क्रि - ये - त? ॥
अपि च । SISISISI ऽ । ऽ । ऽ । ऽ । ओं न - मो ज - ना - र्द - ना - य -प - बं - ध - मो - च - ना - य । SISISISISISISISI दुष्ट - दै- त्य - म - द - ना - य पु - ण्ड - री - क - लो - च - ना - य ॥ शिवप्रसादिनी - ग कार ( 5 ) और लकार ( 1 ) इन दोनों से जो वृत्त समाप्त किया जाता है वह वृत्त “ समानी " नाम वाला होता है । भाव यह है कि जहाँ पर आठ अक्षरों का एक पाद हुआ करता है वहाँ पर ( उस छन्द में ) पाद के पूर्ववर्ती अक्षर अर्थात् प्रथम, तृतीय, पञ्चम और सप्तम अक्षर गुरु ( S ) सञ्ज्ञक होते हों, और उत्तरवर्ती अक्षर अर्थात् द्वितीय, चतुर्थ, षष्ठ, एवम् अष्ठम संख्या का अक्षर लघु हों, ऐसे छन्द को “ समानीवृत्त " कहते हैं । यहाँ पर सिंहाऽवलोकन न्याय से “ पादस्याऽनुष्टुब्वक्रम् " ( पि ० सू ० ५।९ ॥ ) इस आगामी नवम् सूत्र से अनुष्टुप् अधिकाराऽर्न्तगत अष्टाऽक्षर वाले पाद का ग्रहण कर सूत्रकार के द्वारा प्रकृत सूत्र का विचार वा प्रकृत सूत्र की रचना की गयी है || ६ ||
लिगति प्रमाणी । ५।७ ॥
मृतसञ्जीवनी – लकार ( १ ) गकारा ( S ) भ्यां यद्वृतं समाप्यते तत् ' प्रमाणी ' नाम | ' जरौ लगौ ' इत्यपरे । तत्रोदाहरणम्— ISISIS IS IS ISIS IS स - रो - ज - यो - नि - र - म्ब - रे र - सा - त - ले त - था- च्यु - तः । ISISIS IS ISISISIS त - व प्र - मा - ण - मी - क्षि - तुं क्ष - मौ न तौ ब - भू - व - तुः ॥। शिवप्रसादिनी - एक लकार ( लघु अक्षर ) एवं एक गुरु अक्षर से जिस चतुष्पाद छन्द के प्रत्येक पाद की समाप्ति होती हो, वह छन्द “ समानी " नाम से कहा जाता है । ( १ ) ' लहू गुरू णिरंतरा पमाणि अट्ठअक्खरा । ' इति प्रा ० पि ० सू ० २ / ६ ९. ' द्वितुर्यषष्ठमष्टमं गुरु प्रयोजितं यदा । तदा निवेदयन्ति तां बुधा नगस्वरूपिणीम् ॥ ' इति श्रुतबोधानुसारेण नगस्वरूपिणीत्यपि नामान्तरम् । ( २ ) ' नाराचम् ' इति कलिकातामुद्रिते । ( ३ ) छन्दोमञ्जरीकारा: । छ ० शा०-१८ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 278
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१२६ छन्दः शास्त्रम् यही छन्द छन्दोमञ्जरी ग्रन्थ में " नाराच " नाम से भी अभिहित हुआ है है ॥ प्राकृत पिङ्गल छन्द में इस सूत्र के विषय को इस प्रकार प्रकाशित किया गया है - " लहू गुरु णिरन्तरा पमाणि अट्ठाअक्खरा " ( प्रा ० पि ० सू ० २।६ ९ ) = आठ अक्षरों वाले चार पादों वाले छन्द में जहाँ प्रत्येक पादों के अन्त में सर्वत्र एक लघु एवम् एक गुरु अक्षर हो, तो वह छन्द “ प्रमाणी ” नाम वाला होता है । इसी प्रकार प्राकृत सूत्र का भी अर्थ है । इस सूत्र का हार्दिक अभिप्राय यह जानना चाहिए कि -- अष्टाऽक्षरयुक्त पाद वाले जिस छन्द के प्रत्येक पाद में पूर्व - पूर्व अक्षर लघु और उत्तर - उत्तर अक्षर गुरु हों, अर्थात् चार पादों में प्रत्येक पाद के अन्तर्गत विराजमान अष्ट अक्षरों में से प्रथम, तृतीय, पञ्चम, एवं सप्तम अक्षर ह्रस्व ( एकमात्रिक ) हों, और द्वितीय, चतुर्थ, षष्ठ, एवम् अष्ठम अक्षर गुरुसञ्ज्ञक ( द्विमात्रिक ) हों, तो उस छन्द को “ प्रमाणी ” छन्द कहते हैं ॥ ७ ॥
वितानमन्यत् । ५। ८ ॥
मृतसञ्जीवनी - आभ्यां समानी प्रमाणीभ्यामन्यदष्टाक्षरपादं छन्दो ' वितानं ' नाम । तत्रोदाहरणम्— 5 S ॥ ऽ ऽ ॥ ऽ ऽ ॥ ऽ ऽ । ' तृ - ष्णां त्य - ज ध - र्मं भ - ज पा - पे हृ - द - यं मा कुरु । S SIIS SIIS SIISSII इ - ष्टा य - दिल - क्ष्मी - स्त - व द्वितीयं च-॥ ऽ ऽ ॥ ऽ ऽ हृ - द - यं य - स्यं वि - शा - लं ॥ ऽ ऽ ॥ ऽ ऽ ल - भ - ते - ऽसौ मणि - चित्रं अन्यूच्च-शिष्टा - न - नि - शं सं - श्रय ॥ ॥ऽ ऽ ॥ ऽ ऽ ग - ग - ना- भो - ग - स - मा - नम् ॥। ऽ ऽ ॥ ऽ ऽ नृ - प - ति - र्मूर्ध्नि वि - ता - नम् 5 SISI SISSS IS IS IS क - ङ्का - ल - मा - ल - भा - रि - णं कं - द - र्प - द - र्प - हा - रि - णम् । SSISISI SSSISISIS सं - सा - र - ब - न्ध - मो - च - नं व - न्दा - म - हे त्रि - लो - च - नम् अपि च-॥ ॥ ( १ ) प्राकृतपिङ्गलानुसारेणात्र दोहाभेदान्तर्गतकर भच्छन्दः । ( २ ) ' नाराचकं तरौ लगौ ' इति छन्द: कौस्तुभानुसारेणात्र नाराचकं छन्दः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 279
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः 5 SISISI SSSISISIS तस्याः स्म -रा - मि सु - न्द - रं चन्द्रो - प - मा - न - मा - न - नम् SSISISI SSSISIS IS कं - द - र्प - चा - प - भ - नु - र- भू - वि - प्र - मो - प - शो - भि - तम् ( अपि च ) -SIISIISS S115115 5 ' अ - न्य - द - तो हि वि - ता - नं श्वेत - प - टेन य दुक्तम् । SIISIIS S SIISIIS S चि - त्र - प - दा - पि च भौ गौ ते न ग - ता - र्थ मि वै तत् ॥ किं च ' वितानमन्यत् ' इति ब्रुवन् सूत्रकारो वितानस्यानेकप्रकारतां ' वितानं भौ गौ ' इत्येव ब्रूयात् ॥ शिवप्रसादिनी - अन्यत् = समानी और प्रमाणी छन्द से “ वितान ” नाम से जाना जाता है । आठ अक्षरों वाले चार पादों में १२७ ॥। दर्शयति । अन्यथा भिन्न ( वृत्त ) छन्द समाप्त होने वाले समानी छन्द के प्रत्येक पादों में क्रमिक रूप से जहाँ चार गुरु एवं चार लघु अक्षर होते हैं । अर्थात् वहाँ पर प्रथम, तृतीय, पञ्चम्, एवं सप्तम अक्षर गुरु सञ्ज्ञक और द्वितीय, चतुर्थ, षष्ठ तथा अष्टमाऽक्षर नियमित रूप से लघु पाए जाते हैं । इसी प्रकार के प्रमाण वृत्त के आठ अक्षरों वाले पाद में पूर्व - पूर्व अक्षर लघु तथा उत्तर - उत्तर के अक्षर गुरु होते हैं, किन्तु वितान वृत्त के आठ अक्षरों में क्रमशः दो गुरु, दो लघु अक्षर पाए जाते हैं, जो कि वृत्तिगत उदाहरणों के मध्य से स्पष्ट होगा ॥८ ॥
पादस्यानुष्टुब्वक्रम् ' ।५।९ ॥ मृतसञ्जीवनी– ' पादस्य ' इत्ययमधिकार आसप्तमाध्यायपरिसमाप्तेः । ‘ अनुष्टुब्वक्रम् ’ इति च प्राक् पदचतुरूर्ध्वात् ( वि ० सू ० ५/२० ) अधिकृतं वेदितव्यम् ॥ शिवप्रसादिनी — यह पादाऽधिकार सूत्र है, जिसकी अनुवृत्ति प्रकृत ग्रन्थ के सप्तम अध्याय की समाप्ति तक चलेगी । इसके अतिरिक्त इस पाँचवें अध्याय के “ पदचतुरूर्ध्वाम् ” ( पि ० सू ० ५।२० ) बीसवें सूत्र के पूर्व तक “ अनुष्टुब्वक्रम् ' इसका भी अधिकार चलेगा ॥ ९ ॥
न प्रथमात्स्नौ । ५।१० ॥
( १ ) ' चित्रपदा भौ गौ ' इति ( ६।५ ) सूत्रानुसारेणात्र चित्रपदाख्यं छन्दः । ( २ ) यद्यपि सभेदमिदमुत्तरत्र षष्ठेऽध्यायेऽनुष्टुबधिकार एव वक्तुमुचितम्; तथापि यथा मात्राछन्दसि लघुगुरुनियमो नास्ति, तथात्रापीति पृथगुक्तम् इति केचित् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 280
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१२८ छन्दः शास्त्रम् मृतसञ्जीवनी– प्रतिषेधार्थमिदं सूत्रम् । अत्र वक्रजातौ पादस्य प्रथमादक्षरादूर्ध्वं सगण- ( IIS ) नगणौ ( III ) न कर्तव्यौ ॥ शिवप्रसादिनी - यह निषेध सूत्र है । वक्रजाति के छन्द में पाद के प्रथम अक्षर के ऊपर या आगे - " स्नौ " = सगण ( 115 ) और नगण ( III ) का प्रयोग नहीं होना चाहिए || १० ||
द्वितीयचतुर्थयो र ।५।११ ॥
मृतसञ्जीवनी — द्वितीयचतुर्थयोश्च पादयोः प्रथमादूर्ध्व रेफो ' ( SIS ) न कर्तव्य इत्युपदेशः ॥ शिवप्रसादिनी - द्वितीय एवं चतुर्थपाद में प्रथम अक्षर के आगे रगण ( SIS ) का प्रयोग नहीं किया जाना चाहिए ॥११ ॥
वान्यत् । ५।१२ ॥
मृतसञ्जीवनी - २ अन्येषां षण्णां गणानां मध्ये यत्किंचित् गणान्तरं प्रथमान्तरं कर्तव्यम् ॥ शिवप्रसादिनी - सगण ( 115 ) और नगण ( III ) से भिन्न ( १ ) मगण ( 55 ऽ ), ( २ ) भगण ( ऽ II ), ( ३ ) यगण ( 155 ), ( ४ ) जगण ( 151 ), ( ५ ) रगण ( SIS ) और ( ६ ) तगण ( ऽऽ । ) तीन - तीन अक्षरों के समुदाय स्वरूप छहों प्रकार के इन मगणाऽऽ-दिकों के मध्य में जिस किसी त्रिक ( तीन अक्षरों के गण ) को दिया जाना आवश्यक है । ( कलिकाता मुद्रित वृत्ति ग्रन्थ के अनुसार सूत्राऽर्थ का स्वरूप व्यक्त किया गया है । ) ॥१२ ॥
` श्य चतुर्थात् । ५।१३ ॥
मृतसञ्जीवनी — ' य ' इति लुप्तविभक्तिको निर्देशः । पादस्य चतुर्थादक्षरादूर्ध्वं यगणः ( ISS ) प्रयोक्तव्यः । सर्वेषामुदाहरणानि— ल ० यगणः यगणः ल ० ल ० यगणः यगणः गु ० 155 । ऽ ऽ । 1 155 1555 * न ( १ ) वधारा ( ४ ) म्बुसंसि - क्त- व ( १ ) सुधाग ( ४ ) न्धिनिःश्वा - सम् । ( १ ) ' रेफोऽपि ' इति क. का. मु. पुस्तके । ( २ ) कलिकातामुद्रिते तु ( सगण ( 115 ), नगणाभ्या ( III ) मन्यन्मगणा ( SSS ) दित्रिकषट्कमध्ये यत्किचित्त्रिकान्तरं वा कर्तव्यम् ॥ ' ( ३ ) यश्चतुर्थात् - इत्येव वैदिकपाठः । ' अब्धेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम् ' इति प्रा ० पि ० सू ० २।३३२ । ( ४ ) पि ० सू ० ५/१० सूत्रस्योदाहरणम् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA