छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 281–290

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 281–290

पृष्ठ 281

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 281 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः १२ ९ गु ० जगणः यगण: गु ० ल ० तगणः यगणः गु ० 5 151 SSS 1 551 155 5 किं ( १ ) चिदुन्न ( ४ ) तघोणा -ग्रं म ( १ ) ही काम ( ४ ) यते व - कम् ॥ अन्यैरप्युक्तम्-गु ० भगणः r 4 S ऽ ॥ ' नी ( १ ) लोत्पल गु ० मगणः S S SS रा ( १ ) माः कौशे ( तथा गु ० रगणः AS 515 यगण: ल ० ल ० मगणः यगण: गु ० A 15 5 5 I 555 155 S ( ४ ) वनेष्व - द्य च ( १ ) रन्त्यश्चा ( ४ ) रुसंरा - वाः । यगण: गु ० ल ० मगणः यगणः गु ० A A

1 ऽ ऽ ऽ । 555 1 55 5

२ ) यसंवी - ता: प्र ( १ ) नृत्यन्ती - व ( ४ ) काद - म्बाः ॥

यगण: गु ० गु ० भगणः यगणः गु ० I 1 SSS S 5 11 153 3 दु ( १ ) र्भाषिते ( ४ ) ऽपि सौभाग्यं प्रा ( १ ) य: प्रकु ( ४ ) रुते प्री - तिः । गु ० रगणः यगण: ल ० गु ० मगणः यगणः गु ० A i S 515 153 1 S 555 S मा ( १ ) तुर्मनो ( ४ ) हरन्त्ये- व दौ ( १ ) ललित्यो ( ४ ) क्तिभिर्बा - लाः ॥ इत्यादि ॥ शिवप्रसादिनी- -पाद में चतुर्थ अक्षर के ऊपर यगण ( 155 ) का प्रयोग किया जाना चाहिए । सूत्र में " य " यह लुप्त प्रथमान्त पद है, ऐसा समझना चाहिए । ऊपर में कहे गये समस्तसूत्रों के उदाहरण इसी सूत्र की वृत्ति में प्रदर्शित की गयी है ॥ १३ ॥

पथ्या युजो ज् । ५ । १४ ॥

मृतसञ्जीवनी - ' चतुर्थात् ' ( पि ० सू ० ५।१३ ) इति वर्तते । अत्र वक्रे युज: ( २,४ ) ( १ ) पि ० सू ० इत्यस्योदाहरणम् । श्लोकोऽयं शबरस्वामिना मीमांसाभाष्ये ( १।१।२४ ) उदाहृतः । तत्र ‘..... चरन्तः नीलकौशेय.. प्रणश्यन्तीव.... ' इति पाठः । ( २ ) पि ० सू ० ५।११ इत्यस्योदाहरणम्. ' दुर्भाविते ' इति लि. पुस्तके । ( ३ ) ' युजोश्चतुर्थतो जेन पथ्यावक्रं प्रकीर्तितम् ' इति प्रा ० पि ० सू ० २।३३४. ' पथ्यायुजो ज: ' इति लि. पुस्तके | CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 282

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 282 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३० छन्दः शास्त्रम् पादस्य चतुर्था दक्षरादूर्ध्वं जगण: ( 151 ) प्रयुज्यते, तद्वक्रं ' पथ्या ' नाम । ' य ' ( 155 ) स्यापवादः । अत्रोदाहरणम्-गु ० तगणः यगणः ल ० गु ० A S 551 S S 1 S नि ( १ ) त्यं नीति ( ४ ) निषण्ण - स्य रा ( ल ० यगणः यगण: गु ० गु ० A 1 155 I S SS S न ( १ ) हि पथ्या ( ४ ) शिन: का - ये जा मगण: जगण: ल ० 5 55 । ऽ । १ ) ज्ञो राष्ट्र ( ४ ) न सीदति । मगणः जगण: गु ० S 5 S 151 S ( १ ) यन्ते व्या ( ४ ) धिवेद नाः ॥ शिवप्रसादिनी - प्रकृत सूत्र में “ चतुर्थ्यात् " ( पि ० सू ० ५।१३ ) इस अंश की अनुवृत्ति आ रही है । तदनुसार सूत्राऽर्थ होगा जिस वक्रछन्द के युक्पाद में अर्थात् द्वितीय, एवं चतुर्थपाद में स्थित चौथे अक्षर के आगे जगण ( ISI ) का प्रयोग किया जाता है, वह वक्र “ पथ्या ” नाम से कहा जाता है । यह सूत्र अपने पूर्ववर्त्ती ( ५।१३ ) का अपवाद है || १४ ||

' विपरीतैकीयम् । ५।१५ ॥

मृतसञ्जीवनी — उक्तलक्षणाद्विपरीता ' पथ्या ' भवतीत्येकीयं मतम्, ' अयुक्पादे चतुर्थादक्षरात् परतो जकारः कर्तव्यः, युक्पादे य एवावतिष्ठते । अत्रोदाहरणम्— गु ० यगणः जगण: गु ० गु ० मगणः यगणः गु ० III S ISS ISIS S 5 55 155 S भ ( १ ) र्तुराज्ञा ( ४ ) नुवर्ति - नी या ( १ ) स्त्री स्यात्सा ( ४ ) गृहे ल - क्ष्मीः । गु ० यगणः जगण: गु ० ल ० यगणः यगणः गु ० A A S ISS ISIS । 155 155 S स्व ( १ ) प्रभुत्वा ( ४ ) भिमानि - नी विं ( १ ) परीता ( ४ ) परित्या - ज्या ॥ शिवप्रसादिनी - उपर्युक्त लक्षण से विपरीत " पथ्या " होती है । ऐसा एकमत है । इसका भाव यह है कि जिस छन्द के प्रथम पाद एवं तृतीय पाद में विद्यमान चतुर्थ अक्षर के आगे जगण ( ISI ) प्रयुक्त हुआ हो, वह वक्र छन्द किसी आचार्य के मत में " पथ्या " ' कहलाता है ॥१५ ॥

( १ ) ‘ ओजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि ' इति छन्द: कौस्तुभे । ( २ ) कलिकातामुद्रिते तु - ' उक्तलक्षणाद्विपरीतलक्षणा एकीयमते ' पथ्या ' भवति । यथा— CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 283

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 283 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः १३१

' चपलायुजो न् । ५।१६ ॥

मृतसञ्जीवनी – अयुक् ( १,६ ) पादस्य यदा चतुर्थादक्षरादूर्ध्वं नकारो ( III ) भवति युक्- ( २,४ ) पादे । य ( ISS ) एवावतिष्ठते, तदा ' चपला ' नाम सानुष्टुब् । तत्रोदाहरणम्-गु ० यगणः नगण: गु ० गु ० यगणः यगण: गु ० h A 5 155 111 S S 15 5 SS S क्षी ( १ ) यमाणा ( ४ ) ग्रदश - ना व ( १ ) क्रनिर्मा ( ४ ) सनासा - ग्रा । गु ० यगण: नगण: गु ० ल ० यगणः यगणः गु ० S 15 S ॥। ऽ 1 155 S क ( १ ) न्यका वा ( ४ ) क्यचप - ला ल ( १ ) भते धू ( ४ ) र्तसौभा - ग्यम् ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के अयुक् पाद में, अर्थात् प्रथम एवं तृतीय पाद में स्थित चतुर्थ अक्षर के ऊपर नगण ( III ) का प्रयोग हुआ हो, तथा युक् पाद में अर्थात् द्वितीय एवं चतुर्थ पाद में चतुर्थ अक्षर के ऊपर में यगण ( 155 ) उपलब्ध होता हो, तो वह वक्त्र अनुष्टुप् छन्द " चपला " नाम से व्यवहृत होता है ॥१६ ॥

विपुला ' युग्लः सप्तमः । ५।१७ ॥ मृतसञ्जीवनी – अधिकारोऽयम् । ' य चतुर्थात् ' ( पि ० सू ० ५।१३ ) इत्यनेन सर्वत्र यकारे ( ISS ) कृते यदा युक् ( २, ४ ) पादे सप्तमो वर्णो लघुर्भवति, तदा ' विपुला ' नाम सानुष्टुब् ॥ ननु पथ्यालक्षणेऽन्तर्भूतत्वात् पुनरुक्तमेतत् । नैवम्, विपुलावर्गस्येदानीमारभ्यमाण-त्वात्तद्विनानुपपत्तेः । युक् ( २,४ ) पादे सप्तमेन लघुनावश्यमेव भवितव्यम् । प्रथमतृतीययोश्चैतावता यकारस्यापवादः । तथा च वक्ष्यति - ' सर्वतः सैतवस्य ' ( पि ० सू ० ५।१८ ) इत्यादिना । पथ्यायां तु यकार ( ISS ) एवावतिष्ठते ॥ शिवप्रसादिनी - यह अधिकार सूत्र है । जिस छन्द के द्वितीय पाद और चतुर्थ पाद में सातवाँ अक्षर लघु नाम वाला उपलब्ध हो जाता है तब वह अनुष्टुप् वक्त्र छन्द “ विपुला " कहलाता है । पथ्या में जहाँ प्रथम एवं तृतीय पाद के चतुर्थ वर्ण से ऊपर यगण ( ISS ) का होना आवश्यक होता है, वहीं विपुला अनुष्टुप् छन्द में यगण के समीप ( १ ) चपलावक्रमयुजोर्नकारश्चेत्पयोराशेः ' इति छन्द: कौस्तुभे । ( २ ) ‘ यस्यां तसप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला ' इति छन्दः कौस्तुभे युग्मविपुलेति नामान्तरम् । ( ३ ) लिखितपुस्तके सूत्रमत्रैतन्नास्ति । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 284

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 284 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३२ छन्दः शास्त्रम् में भगण ( 511 ) रगण ( SIS ) या नगण ( III ) की आवश्यकता होती है, यही पथ्या और विपुला छन्द में भेद है ॥ १७ ॥

सर्वतः सैतवस्य । ५।१८ ॥

मृतसञ्जीवनी — सैतवस्याचार्यस्य मतेन युक् ( २, ४ ) पादे अयुक् ( १, ३ ) पादे च सप्तमो लकार ( 1 ) एव कर्तव्यः । अत्रोदाहरणम् – गु ० जगण: S 151 सै ( १ ) तवेन ( ४ गु ० भगणः S ऽ ॥ र ( १ ) क्षः क्षय ( शिवप्रसादिनी -में तथा प्रथम और तृतीय उचित होता है ॥१८ ॥

जगण: गु ० गु ० भगणः जगणः गु ० 15 1 ऽ S ऽ ॥ 151 S ) पथार्ण ( ७ ) वं ती ( १ ) र्णो दश ( ४ ) रथात्म ( ७ ) जः । जगण: गु ० ल ० मगण: जगण h गु ० 151 S I 555 151 S ४ ) करीं पु ( ७ ) न: प्र ( १ ) तिज्ञां स्वे ( ४ ) न बाहु ( ७ ) ना ॥ सैतव आचार्य के मत से ( युक्पाद = ) द्वितीय और चतुर्थ पाद पाद में, अर्थात् चारों पादों में सप्तम अक्षर लघु ही किया जाना

नौ न्तौ च । ५।१ ९ ॥

मृतसञ्जीवनी– ' सर्वत: सैतवस्य ' ( पि ० सू ० ५।१८ ) इति निवृत्तम् । ' चपलायुजो न् ' ( पि ० सू ० ५।१६ ) इत्येतस्मादयुग्ग्रहणमनुवर्तते । ' विपुला युग्लः सप्तम: ' ( पि ० सू ० ५।१७ ) इति सर्वमनुवर्तनीयम् । अयुक् ( १,३ ) पादे यदा चतुर्थादक्षरात्परतो यकारं ( I ऽऽ ) बाधित्वा भकार ( SII ) रेफ ( SIS ) नकार ( 111 ) तकारा ( 551 ) विकल्पेन भवन्ति, तदासौ ' विपुला ' नाम । तत्र भकारेण विपुलोदाहरणम्— ल ० रगणः भगणः गु ० ल ० मगणः जगण: I 1 515 511 S 1 555 । ऽ । S इ ( १ ) यं सखे ( ४ ) चन्द्रमु ( ७ ) खी स्मि ( १ ) तज्योत्स्ना ( ४ ) च मानि ( ७ ) नी । गु ० रगणः भगणः गु ० गु ० जगणः जगण: गु ० A S 515 ऽ ॥ S S 151 151 S इ ( १ ) न्दीवरा ( ४ ) क्षी हृद ( ७ ) यं द ( १ ) न्दहीति ( ४ ) तथापि ( ७ ) मे ॥ ( १ ) ' सैतवस्याखिलेष्वपि ' इति छन्दःकौस्तुभे । ( २ ) ' भेनाऽब्धितो भाद्विपुला ' इति छन्द: कौस्तुभे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 285

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 285 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः १३३ ' अयुज: ' ( पि ० सू ० ५/१६ ) इति जातिपक्षे द्वयोरपि पादयोर्ग्रहणम् । व्यक्तिपक्षे पुनरेकस्य । एकपक्षे पुनः प्रथमस्य तृतीयस्य वा । तथा च महाकवीनां प्रयोगाः-ल ० रगण: भगणः गु ० गु ० h A I 515 511 S S व ( १ ) टे वटे ( ४ ) वैश्रव ( ७ ) ण: १ च ( गु ० यगणः यगणः गु ० गु ० 4 5 S S प ( १ ) र्वते प ( ४ ) र्वते रा ( ७ ) म: ' स ( गु ० भगणः यगणः गु ० S 511 155 S दे ( १ ) वः स ज ( ४ ) यति श्री ( ७ ) मान् गु ० रगणः भगणः गु ० A A S S 15 ऽ ॥ S य ( १ ) स्य प्रसा ( ४ ) दाद्भुव ( ७ ) नं ल ० रगणः भगणः गु ० A SIS ऽ ॥ 5 उ ( १ ) पस्थितं ( ४ ) प्राञ्जलि ( ७ ) ना गु ० रगणः भगणः गु ० S 515 5 1 । S ना ( १ ) रायणं ( ४ ) स्तौमि स ( ७ ) दा इत्यादि ॥ इदानीं रेफ ’ ( SIS ) विपुलोदाहरणम्— ( १ ) मूले त्वेतद् द्वितीयान्तं दृश्यते, तत्र इत्युत्तरेण सम्बन्धः । ( २ ) दण्डधारी महीपतिः ' इति क. पुस्तके ( ३ ) ‘ इत्थमन्या रश्चतुर्थात् ' इति छ. कौ ० । यगणः जगण: गु ० ISS 5 1 S १ ) त्वरे च ( ४ ) त्वरे शि ( ७ ) व: । भगणः जगण: गु ० ISI S १ ) र्वत्र म ( ४ ) धुसूद ( ७ ) नः ' ॥ ( अग्निपु ० ३०५।१४ ) गु ० यगणः जगणः गु ० S 155 151 S द ( १ ) ण्डधारो ( ४ ) महाम े ( ७ ) तिः । गु ० जगणः जगण: ल ०

S 151 । ऽ ।

शा ( १ ) श्वते प ( ४ ) थि तिष्ठ ( ७ ) ति ॥

ल ० तगणः जगण: गु ० 4 A 1 551 151 S वि ( १ ) नीतेन ( ४ ) गरुत्म ( ७ ) ता । गु ० तगणः जगण: गु ० 5 S SI जि S भ ( १ ) क्तानां भ ( ४ ) यनाश ( ७ ) नम् ॥ ' संस्मरन् मुक्तिनुक्तिभाक् । ' ( ३०५।१५ ) | CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 286

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 286 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३४ छन्दः शास्त्रम् गु ० रगणः रगण: गु ० ल ० भगण: जगण: गु ० S SIS 5 15 S I S ल ( १ ) क्ष्मीपतिं ( ४ ) लोकना ( ७ ) थं र ( १ ) थाङ्गध ( ४ ) रमच्यु ’ ( ७ ) तम् । गु ० रगणः रगणः गु ० ल ० जगण: जगण: गु ० 4 h S 515 515 S । ऽ । 151 S य ( १ ) ज्ञेश्वरं ( ४ ) शार्ङ्गपा ( ७ ) णिं प्र ( १ ) णमामि ( ४ ) त्रयीत ( ७ ) नुम् ॥ व्यक्तिपक्षे प्रथमे पादे -ल ० रगणः रगणः गु ० गु ० । 515 513 S S म ( १ ) हाकविं ( ४ ) कालिदा ( ७ ) सं व ( १ ) गु ० मगणः यगणः ल ० गु ० I5 SSS । य ( १ ) ज्ज्ञाने वि ( ४ ) श्वमाभा ( ७ ) ति द ( १ ) तृतीये पादे— मगणः जगण: गु ० S न्दे वाग्दे ( ४ ) वतां गु ( ७ ) रुम् । जगणः जगणः गु ० S S र्पणे प्र ( ४ ) तिबिम्ब ( ७ ) वत् ॥ गु ० यगण: सगणः गु ० गु ० तगणः जगणः गु ० 5 S का ( १ ) मिनीभि: ( ४ ) सह प्री ( ७ ) ति: का ल ० यगणः रगण: ल ० गु ० S य ( १ ) दि न स्या ( ४ ) द्वारिवी ( ७ ) चि च ( इदानीं ' नकार ( ॥। ) विपुलोदाहरणम्— I 5 5 1 SI 5 ( १ ) स्मै नाम ( ४ ) न रोच ( ७ ) ते । जगणः जगण: गु ० S १ ) ञ्चलं ह ( ४ ) तजीवि ( ७ ) तम् ॥ गु ० रगणः नगण: गु ० गु ० यगणः जगणः गु ० 5 SIS S S 15 3 S य ( १ ) स्या विभा ( ४ ) ति विपु ( ७ ) ला म ( १ ) न्मथस्था ( ४ ) नपिण्डि ( ७ ) का । · गु ० यगणः नगण: गु ० गु ० तगणः जगणः गु ० S 15 S S S 551 51 S या ( १ ) चतुःष ( ४ ) ष्टिचतु ’ ( ७ ) रा सा ( १ ) स्त्री स्यान्नृ ( ४ ) पवल्ल ( ७ ) भा ॥ ( १ ) ‘ ईश्वरम् ' इति क. पुस्तके । ( २ ) ' नोऽम्बुधेश्चेन्नविपुला ' इति छन्द: कौस्तुभकारः । ( ३ ) ‘ चतुःषष्टिरङ्गविद्याः कामसूत्रस्यावयविन्य: ' वात्स्यायनसूत्रे ( १।३।१६ ) द्रष्टव्या: । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 287

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 287 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः १३५ तथैव ल ० 1 ( १ ) यु ( १ ल ० त ( १ ) भारविः-रगणः नगण: गु ० ल ० तगण: 51 SI 551 ) युत्सुने ( ४ ) व कव ( ७ ) चं कि ( १ ) मामुक्त ( ४ रगणः नगण: गु ० गु ० जगणः S ॥। S ऽ । पस्विनो ( ४ ) हि वस ( ७ ) ने के ( १ ) वलाजि ( व्यक्तिपक्षे कालिदासः-ल ० मगणः नगण: गु ० गु ० मगणः 1 S S 555 ' अ ( १ ) नाकृष्ट ( ४ ) स्य विष ( ७ ) यैर् वि ( १ ) द्यानां पा गु ० जगणः यगणः गु ० गु ० तगण: A । ऽ । 15 5 S S 551 त ( १ ) स्य धर्म ( ४ ) रतेरा ( ७ ) सीद् वृ ( १ ) द्धत्वं ज ( जगण: गु ० 15 । 5 ) मिदं त्व ( ७ ) या? । जगण: गु ० 15 S ४ ) नवल्क ( ७ ) ले ॥ ( किरात ० ११/१५ ) जगणः गु ० ISI S ( ४ ) रदृश्व ( ७ ) न: । जगणः गु ० ४ ) रसा वि ( ७ ) ना ॥ ( र ० वं ० १।२३ ) तथा च-ल ० जगणः 1 513 ± त ( १ ) व मन्त्र ( ४ ) गु ० मगण: 555 प्र ( १ ) त्यादिश्य ( ४ यगण: गु ० 155 S कृतो म ( ७ ) न्त्रैर् नगण: गु ० S ) न्त इव ( ७ ) मे गु ० तगणः जगणः गु ० S 551 S दू ( १ ) रात्सश ( ४ ) मितारि ( ७ ) भिः । गु ० जगणः जगणः गु ० S IS S दूं ( १ ) ष्टलक्ष्य ( ४ ) भिदः श ( ७ ) राः ॥ . ( र ० वं ० १/६१ ) तथा च-ल ० जगणः यगण: गु ० गु ० तगणः जगण: गु ० S SS S ` $ त ( १ ) व मन्त्र ( ४ ) कृतो म ( ७ ) न्त्रैर् दू ( १ ) रात्सश ( ४ ) मितारि ( ७ ) भिः । ( १ ) नकारविपुलोदाहरणानि । ( २ ) ' वसते ' इति मूलै । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 288

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 288 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३६ छन्दः शास्त्रम् गु ० मगणः नगण: गु ० गु ० जगणः जगण: S 5 डे डे ऽ 151 151 S प्र ( १ ) त्यादिश्य ( ४ ) न्त इव ( ७ ) मे दूं ( १ ) ष्टलक्ष्य ( ४ ) भिदःश ( ७ ) राः ॥ ( २०० १/६१ ) इदानीं तकार ( ऽऽ । ) विपुलोदाहरणम्— जातिपक्षे-गु ० मगणः Ay तगणः ल ० भगण: जगण: गु ० S 55 551 S । ऽ । S व ( १ ) न्दे देवं ( ४ ) सोमेश्व ( ७ ) रं ज ( १ ) टामुकु ( ४ ) टमण्डि ( ७ ) तम् । भगणः गु S ० ख ( १ ) ट्वाङ्गध ( व्यक्तिपक्षे-गु ० रगणः 4 515 व ( १ ) न्दे कविं ( • ल ० मगणः I तगण: गु ० ल ० भगणः जगणः ऽ । ४ ) रं ' चन्द्र ( ७ ) मः शि ( १ ) खामणि ( ४ ) विभूषि ( तगण: गु ० गु ० जगणः जगण: 551 S S ४ ) श्रीभार ( ७ ) विं लो ( १ ) कसंत ( ४ ) मसच्छि ( ७ यगणः ल ० गु ० तगणः जगणः गु ० S ७ ) तम् ॥ S ) दम् । 555 S 551 151 दि ( १ ) वा दीपा ( ४ ) इवाभा ( तथान्येषामपि प्रयोगाः— गु ० जगणः यगण: S 51 155 लो ( १ ) कवत्प्र ( ४ ) तिपत्त ( ७ गु ० भगणः तगणः S 5 ॥ 551 ७ ) न्ति य ( १ ) स्याग्रे क ( ४ ) वयोऽप ( गु ० गु ० यगणः जगणः si ) व्यो लौ ( १ ) किकोऽर्थः ( ४ ) परीक्ष ( ७ ल ० ल ० यगणः जगण: लो ( १ ) कव्यव ( ४ ) हारं प्र ( ७ ) ति स ( १ ) दृशौ बा ( ४ ) लपण्डि ( ७ इदानीं चकाराकृष्टं ` मकार ( ऽऽऽ ) विपुलोदाहरणम्— ७ ) रे ॥ S

) कैः ।

) तौ ॥

( १ ) ‘ शंकरं चन्द्ररेखाशिवाननम् ' इति लि. पुस्तके । ( २ ) एते विपुलाभेदाश्छन्द: कौस्तु-भादौ नोपलभ्यन्ते । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 289

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 289 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चमोऽध्यायः १३७ गु ० रगणः मगणः गु ० गु ० S 555 5 S स ( १ ) र्वातिरि ( ४ ) क्तं लाव ( ७ ) ण्यं बि ( १ गु ० रगणः मगण: ल ० गु ० 1 I S 515 55 15 स्त्री ( १ ) लोकसृ ( ४ ) ष्टिस्त्वयै ( ७ ) व नि: ( व्यक्तिपक्षे श्रीकालिदासः -ल ० रगणः मगणः गु ० ल ० 7 515 S 55 S म ( १ ) नोभिरा ( ४ ) माः शृण्व ( ७ ) न्तौ र ( १ गु ० यगणः यगणः गु ० ल ० S 55 ISS ऽ । ष ( १ ) ड्जसंवा ( ४ ) दिनी: के ( ७ ) का द्वि ( ल ० रगणः मगण: गु ० गु ० यगणः जगण: गु ० f 5 5 151 S ) भ्रती चा ( ४ ) रुविभ्र ( ७ ) मा । मगण: जगणः गु ० 555 1 ऽ । S १ ) सामान्य ( ४ ) स्य वेध ( ७ ) सः ॥ यगणः जगण: 15 S ऽ । 5 ) थनेमि ( ४ ) स्वनोन्मु ( ७ ) खैः । मगणः जगण: 553 गु S ० १ ) धा भिन्ना: ( ४ ) शिखण्डि ( ७ ) भिः ॥ * ( २० वं ० १ / ३ ९ ) तगणः जगण: गु ० 1 515 SS S S 3 S 551 151 S अ ( १ ) थ प्रदो ( ४ ) षे दोष ( ७ ) ज्ञ: सं ( १ ) गु ० तगणः यगणः गु ० ल ० S S S 1 सू ( १ ) नुः सूनृ ( ४ ) तवाक्त्र ( ७ ) ष्टु - र्वि ( तृतीयपादे-ल ० रगणः यगणः गु ० गु ० 513 S S अ ( १ ) दूरव ( ४ ) र्तिनीं सि ( ७ ) द्धिं रा ( ल ० रगणः मगणः वेशाय ( ४ ) विशांप ( ७ ) तिम् । यगणः जगण: गु ० 55 S १ ) ससर्जी ( ४ ) र्जितश्रि ( ७ ) यम् ॥ ( र ० वं ० ११ ९ ३ ) भगणः जगण: गु ० 511 S १ ) जन्विग ( ४ ) णयात्म ( ७ ) नः । • जगणः जगण: गु ० 1 515 553 गु ० गु S ० 15. 151 3 उ ( १ ) पस्थिते ( ४ ) यं कल्या ( ७ ) णी ना ( १ ) म्नि कीर्ति ( ४ ) त एव ( ७ ) यत् ॥ ( र ० वं ० १/८७ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 290

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 290 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३८ छन्दः शास्त्रम् गु ० मगणः यगणः गु ० S 555 S S 5 श्ला ( १ ) घ्यस्त्यागो ( ४ ) ऽपि वैदे ( ७ ) ह्या: ल ० रगणः मगण: गु ० । 513 553 A S अ ( १ ) नन्यजा ( ४ ) नेस्तस्या ( ७ ) सीत् ' सकारेणा ( IIS ) पि क्वचिद्विपुला दृश्यते ल ० भगणः यगणः गु ० ल ० î 153 - 5 । जि ( १ ) ते न ल ( ४ ) भते ल ( ७ ) क्ष्मीं मृ ( ल ० यगणः सगणः गु ० गु ० S 5 ' क्ष ( १ ) णविध्वं ( ४ ) सिनि का ( ७ ) ये का ( गु ० भगण: जगण: S 555 151 गु S ० प ( १ ) त्यु: प्राग्वं ( ४ ) शवासि ( ७ ) नः । गु ० यगण: जगण: गु ० hS 55 S सै ( १ ) व जाया ( ४ ) हिरण्म ( ७ ) यी ॥ ( र ० वं ० १५/६१ ) । यथा— तगणः जगण: गु ० íši s १ ) तेनापि ( ४ ) सुराङ्ग ( ७ ) नाः । तगणः जगण: गु ० 557 १ ) चिन्ता म ( ४ ) रणे र ( ७ ) णे? ॥ ( परा ० स्मृ ० ३।३८ ) संकीर्णाश्च विपुलाप्रकारा दृश्यन्ते । तथा च भामहेनोक्तम्— ल ० मगणः नगण: गु ० ल ० + h । 555 5 क्व ( १ ) चित्काले ( ४ ) प्रसर ( ७ ) ता क्व ( १ ल ० रगणः भगण: गु ० ल ० 1 513 511 5. शु ( १ ) नेव सा ( ४ ) रङ्गकु ( ७ ) लं त्व ( १ ! यगणः जगण: 153 गु S ० ) चिदाप ( ४ ) त्य निघ्न ( ७ ) ता । मगणः जगणः S 53 15 1 ) या भित्रं ( ४ ) द्विषां ब ( ७ ) लम् ॥ ( का ० लं ० २/५४ ) इत्यादयो विपुलाविकल्पाः संकीर्णाश्च कोटिशः ४ काव्येषु दृश्यन्ते । सर्वासां विपुलानां ( १ ) ‘ अनन्यजानेर्यस्यासीत् ' इति लि. पुस्तके । ' अनन्यजानेः सैवासीद् यस्माज्जाया ' * इति मुद्रिते रघुवंशे । ( २ ) ' यकारेण ' इति लि. पुस्तके । एते विपुलाभेदाश्छन्दः कौस्तुभादौ नोपलभ्यन्ते । ( ३ ) ' क्षणध्वंसिनि कायेऽस्मिन् ' इति मूले पाठः । ( ४ ) ‘ विषमसमायोर्भेदैराविरभूवन्ननुष्टुभि श्लोकाः । षोडशलक्षाण्यष्टात्रिंशत्साहस्रसागरशतानि ॥ ' ( वृ ० म ० को ० ५।१ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA