छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 281–290
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 281–290
पृष्ठ 281
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः १२ ९ गु ० जगणः यगण: गु ० ल ० तगणः यगणः गु ० 5 151 SSS 1 551 155 5 किं ( १ ) चिदुन्न ( ४ ) तघोणा -ग्रं म ( १ ) ही काम ( ४ ) यते व - कम् ॥ अन्यैरप्युक्तम्-गु ० भगणः r 4 S ऽ ॥ ' नी ( १ ) लोत्पल गु ० मगणः S S SS रा ( १ ) माः कौशे ( तथा गु ० रगणः AS 515 यगण: ल ० ल ० मगणः यगण: गु ० A 15 5 5 I 555 155 S ( ४ ) वनेष्व - द्य च ( १ ) रन्त्यश्चा ( ४ ) रुसंरा - वाः । यगण: गु ० ल ० मगणः यगणः गु ० A A
1 ऽ ऽ ऽ । 555 1 55 5
२ ) यसंवी - ता: प्र ( १ ) नृत्यन्ती - व ( ४ ) काद - म्बाः ॥
यगण: गु ० गु ० भगणः यगणः गु ० I 1 SSS S 5 11 153 3 दु ( १ ) र्भाषिते ( ४ ) ऽपि सौभाग्यं प्रा ( १ ) य: प्रकु ( ४ ) रुते प्री - तिः । गु ० रगणः यगण: ल ० गु ० मगणः यगणः गु ० A i S 515 153 1 S 555 S मा ( १ ) तुर्मनो ( ४ ) हरन्त्ये- व दौ ( १ ) ललित्यो ( ४ ) क्तिभिर्बा - लाः ॥ इत्यादि ॥ शिवप्रसादिनी- -पाद में चतुर्थ अक्षर के ऊपर यगण ( 155 ) का प्रयोग किया जाना चाहिए । सूत्र में " य " यह लुप्त प्रथमान्त पद है, ऐसा समझना चाहिए । ऊपर में कहे गये समस्तसूत्रों के उदाहरण इसी सूत्र की वृत्ति में प्रदर्शित की गयी है ॥ १३ ॥
पथ्या युजो ज् । ५ । १४ ॥
मृतसञ्जीवनी - ' चतुर्थात् ' ( पि ० सू ० ५।१३ ) इति वर्तते । अत्र वक्रे युज: ( २,४ ) ( १ ) पि ० सू ० इत्यस्योदाहरणम् । श्लोकोऽयं शबरस्वामिना मीमांसाभाष्ये ( १।१।२४ ) उदाहृतः । तत्र ‘..... चरन्तः नीलकौशेय.. प्रणश्यन्तीव.... ' इति पाठः । ( २ ) पि ० सू ० ५।११ इत्यस्योदाहरणम्. ' दुर्भाविते ' इति लि. पुस्तके । ( ३ ) ' युजोश्चतुर्थतो जेन पथ्यावक्रं प्रकीर्तितम् ' इति प्रा ० पि ० सू ० २।३३४. ' पथ्यायुजो ज: ' इति लि. पुस्तके | CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 282
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१३० छन्दः शास्त्रम् पादस्य चतुर्था दक्षरादूर्ध्वं जगण: ( 151 ) प्रयुज्यते, तद्वक्रं ' पथ्या ' नाम । ' य ' ( 155 ) स्यापवादः । अत्रोदाहरणम्-गु ० तगणः यगणः ल ० गु ० A S 551 S S 1 S नि ( १ ) त्यं नीति ( ४ ) निषण्ण - स्य रा ( ल ० यगणः यगण: गु ० गु ० A 1 155 I S SS S न ( १ ) हि पथ्या ( ४ ) शिन: का - ये जा मगण: जगण: ल ० 5 55 । ऽ । १ ) ज्ञो राष्ट्र ( ४ ) न सीदति । मगणः जगण: गु ० S 5 S 151 S ( १ ) यन्ते व्या ( ४ ) धिवेद नाः ॥ शिवप्रसादिनी - प्रकृत सूत्र में “ चतुर्थ्यात् " ( पि ० सू ० ५।१३ ) इस अंश की अनुवृत्ति आ रही है । तदनुसार सूत्राऽर्थ होगा जिस वक्रछन्द के युक्पाद में अर्थात् द्वितीय, एवं चतुर्थपाद में स्थित चौथे अक्षर के आगे जगण ( ISI ) का प्रयोग किया जाता है, वह वक्र “ पथ्या ” नाम से कहा जाता है । यह सूत्र अपने पूर्ववर्त्ती ( ५।१३ ) का अपवाद है || १४ ||
' विपरीतैकीयम् । ५।१५ ॥
मृतसञ्जीवनी — उक्तलक्षणाद्विपरीता ' पथ्या ' भवतीत्येकीयं मतम्, ' अयुक्पादे चतुर्थादक्षरात् परतो जकारः कर्तव्यः, युक्पादे य एवावतिष्ठते । अत्रोदाहरणम्— गु ० यगणः जगण: गु ० गु ० मगणः यगणः गु ० III S ISS ISIS S 5 55 155 S भ ( १ ) र्तुराज्ञा ( ४ ) नुवर्ति - नी या ( १ ) स्त्री स्यात्सा ( ४ ) गृहे ल - क्ष्मीः । गु ० यगणः जगण: गु ० ल ० यगणः यगणः गु ० A A S ISS ISIS । 155 155 S स्व ( १ ) प्रभुत्वा ( ४ ) भिमानि - नी विं ( १ ) परीता ( ४ ) परित्या - ज्या ॥ शिवप्रसादिनी - उपर्युक्त लक्षण से विपरीत " पथ्या " होती है । ऐसा एकमत है । इसका भाव यह है कि जिस छन्द के प्रथम पाद एवं तृतीय पाद में विद्यमान चतुर्थ अक्षर के आगे जगण ( ISI ) प्रयुक्त हुआ हो, वह वक्र छन्द किसी आचार्य के मत में " पथ्या " ' कहलाता है ॥१५ ॥
( १ ) ‘ ओजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि ' इति छन्द: कौस्तुभे । ( २ ) कलिकातामुद्रिते तु - ' उक्तलक्षणाद्विपरीतलक्षणा एकीयमते ' पथ्या ' भवति । यथा— CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 283
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः १३१
' चपलायुजो न् । ५।१६ ॥
मृतसञ्जीवनी – अयुक् ( १,६ ) पादस्य यदा चतुर्थादक्षरादूर्ध्वं नकारो ( III ) भवति युक्- ( २,४ ) पादे । य ( ISS ) एवावतिष्ठते, तदा ' चपला ' नाम सानुष्टुब् । तत्रोदाहरणम्-गु ० यगणः नगण: गु ० गु ० यगणः यगण: गु ० h A 5 155 111 S S 15 5 SS S क्षी ( १ ) यमाणा ( ४ ) ग्रदश - ना व ( १ ) क्रनिर्मा ( ४ ) सनासा - ग्रा । गु ० यगण: नगण: गु ० ल ० यगणः यगणः गु ० S 15 S ॥। ऽ 1 155 S क ( १ ) न्यका वा ( ४ ) क्यचप - ला ल ( १ ) भते धू ( ४ ) र्तसौभा - ग्यम् ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के अयुक् पाद में, अर्थात् प्रथम एवं तृतीय पाद में स्थित चतुर्थ अक्षर के ऊपर नगण ( III ) का प्रयोग हुआ हो, तथा युक् पाद में अर्थात् द्वितीय एवं चतुर्थ पाद में चतुर्थ अक्षर के ऊपर में यगण ( 155 ) उपलब्ध होता हो, तो वह वक्त्र अनुष्टुप् छन्द " चपला " नाम से व्यवहृत होता है ॥१६ ॥
विपुला ' युग्लः सप्तमः । ५।१७ ॥ मृतसञ्जीवनी – अधिकारोऽयम् । ' य चतुर्थात् ' ( पि ० सू ० ५।१३ ) इत्यनेन सर्वत्र यकारे ( ISS ) कृते यदा युक् ( २, ४ ) पादे सप्तमो वर्णो लघुर्भवति, तदा ' विपुला ' नाम सानुष्टुब् ॥ ननु पथ्यालक्षणेऽन्तर्भूतत्वात् पुनरुक्तमेतत् । नैवम्, विपुलावर्गस्येदानीमारभ्यमाण-त्वात्तद्विनानुपपत्तेः । युक् ( २,४ ) पादे सप्तमेन लघुनावश्यमेव भवितव्यम् । प्रथमतृतीययोश्चैतावता यकारस्यापवादः । तथा च वक्ष्यति - ' सर्वतः सैतवस्य ' ( पि ० सू ० ५।१८ ) इत्यादिना । पथ्यायां तु यकार ( ISS ) एवावतिष्ठते ॥ शिवप्रसादिनी - यह अधिकार सूत्र है । जिस छन्द के द्वितीय पाद और चतुर्थ पाद में सातवाँ अक्षर लघु नाम वाला उपलब्ध हो जाता है तब वह अनुष्टुप् वक्त्र छन्द “ विपुला " कहलाता है । पथ्या में जहाँ प्रथम एवं तृतीय पाद के चतुर्थ वर्ण से ऊपर यगण ( ISS ) का होना आवश्यक होता है, वहीं विपुला अनुष्टुप् छन्द में यगण के समीप ( १ ) चपलावक्रमयुजोर्नकारश्चेत्पयोराशेः ' इति छन्द: कौस्तुभे । ( २ ) ‘ यस्यां तसप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला ' इति छन्दः कौस्तुभे युग्मविपुलेति नामान्तरम् । ( ३ ) लिखितपुस्तके सूत्रमत्रैतन्नास्ति । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 284
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१३२ छन्दः शास्त्रम् में भगण ( 511 ) रगण ( SIS ) या नगण ( III ) की आवश्यकता होती है, यही पथ्या और विपुला छन्द में भेद है ॥ १७ ॥
सर्वतः सैतवस्य । ५।१८ ॥
मृतसञ्जीवनी — सैतवस्याचार्यस्य मतेन युक् ( २, ४ ) पादे अयुक् ( १, ३ ) पादे च सप्तमो लकार ( 1 ) एव कर्तव्यः । अत्रोदाहरणम् – गु ० जगण: S 151 सै ( १ ) तवेन ( ४ गु ० भगणः S ऽ ॥ र ( १ ) क्षः क्षय ( शिवप्रसादिनी -में तथा प्रथम और तृतीय उचित होता है ॥१८ ॥
जगण: गु ० गु ० भगणः जगणः गु ० 15 1 ऽ S ऽ ॥ 151 S ) पथार्ण ( ७ ) वं ती ( १ ) र्णो दश ( ४ ) रथात्म ( ७ ) जः । जगण: गु ० ल ० मगण: जगण h गु ० 151 S I 555 151 S ४ ) करीं पु ( ७ ) न: प्र ( १ ) तिज्ञां स्वे ( ४ ) न बाहु ( ७ ) ना ॥ सैतव आचार्य के मत से ( युक्पाद = ) द्वितीय और चतुर्थ पाद पाद में, अर्थात् चारों पादों में सप्तम अक्षर लघु ही किया जाना
नौ न्तौ च । ५।१ ९ ॥
मृतसञ्जीवनी– ' सर्वत: सैतवस्य ' ( पि ० सू ० ५।१८ ) इति निवृत्तम् । ' चपलायुजो न् ' ( पि ० सू ० ५।१६ ) इत्येतस्मादयुग्ग्रहणमनुवर्तते । ' विपुला युग्लः सप्तम: ' ( पि ० सू ० ५।१७ ) इति सर्वमनुवर्तनीयम् । अयुक् ( १,३ ) पादे यदा चतुर्थादक्षरात्परतो यकारं ( I ऽऽ ) बाधित्वा भकार ( SII ) रेफ ( SIS ) नकार ( 111 ) तकारा ( 551 ) विकल्पेन भवन्ति, तदासौ ' विपुला ' नाम । तत्र भकारेण विपुलोदाहरणम्— ल ० रगणः भगणः गु ० ल ० मगणः जगण: I 1 515 511 S 1 555 । ऽ । S इ ( १ ) यं सखे ( ४ ) चन्द्रमु ( ७ ) खी स्मि ( १ ) तज्योत्स्ना ( ४ ) च मानि ( ७ ) नी । गु ० रगणः भगणः गु ० गु ० जगणः जगण: गु ० A S 515 ऽ ॥ S S 151 151 S इ ( १ ) न्दीवरा ( ४ ) क्षी हृद ( ७ ) यं द ( १ ) न्दहीति ( ४ ) तथापि ( ७ ) मे ॥ ( १ ) ' सैतवस्याखिलेष्वपि ' इति छन्दःकौस्तुभे । ( २ ) ' भेनाऽब्धितो भाद्विपुला ' इति छन्द: कौस्तुभे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 285
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः १३३ ' अयुज: ' ( पि ० सू ० ५/१६ ) इति जातिपक्षे द्वयोरपि पादयोर्ग्रहणम् । व्यक्तिपक्षे पुनरेकस्य । एकपक्षे पुनः प्रथमस्य तृतीयस्य वा । तथा च महाकवीनां प्रयोगाः-ल ० रगण: भगणः गु ० गु ० h A I 515 511 S S व ( १ ) टे वटे ( ४ ) वैश्रव ( ७ ) ण: १ च ( गु ० यगणः यगणः गु ० गु ० 4 5 S S प ( १ ) र्वते प ( ४ ) र्वते रा ( ७ ) म: ' स ( गु ० भगणः यगणः गु ० S 511 155 S दे ( १ ) वः स ज ( ४ ) यति श्री ( ७ ) मान् गु ० रगणः भगणः गु ० A A S S 15 ऽ ॥ S य ( १ ) स्य प्रसा ( ४ ) दाद्भुव ( ७ ) नं ल ० रगणः भगणः गु ० A SIS ऽ ॥ 5 उ ( १ ) पस्थितं ( ४ ) प्राञ्जलि ( ७ ) ना गु ० रगणः भगणः गु ० S 515 5 1 । S ना ( १ ) रायणं ( ४ ) स्तौमि स ( ७ ) दा इत्यादि ॥ इदानीं रेफ ’ ( SIS ) विपुलोदाहरणम्— ( १ ) मूले त्वेतद् द्वितीयान्तं दृश्यते, तत्र इत्युत्तरेण सम्बन्धः । ( २ ) दण्डधारी महीपतिः ' इति क. पुस्तके ( ३ ) ‘ इत्थमन्या रश्चतुर्थात् ' इति छ. कौ ० । यगणः जगण: गु ० ISS 5 1 S १ ) त्वरे च ( ४ ) त्वरे शि ( ७ ) व: । भगणः जगण: गु ० ISI S १ ) र्वत्र म ( ४ ) धुसूद ( ७ ) नः ' ॥ ( अग्निपु ० ३०५।१४ ) गु ० यगणः जगणः गु ० S 155 151 S द ( १ ) ण्डधारो ( ४ ) महाम े ( ७ ) तिः । गु ० जगणः जगण: ल ०
S 151 । ऽ ।
शा ( १ ) श्वते प ( ४ ) थि तिष्ठ ( ७ ) ति ॥
ल ० तगणः जगण: गु ० 4 A 1 551 151 S वि ( १ ) नीतेन ( ४ ) गरुत्म ( ७ ) ता । गु ० तगणः जगण: गु ० 5 S SI जि S भ ( १ ) क्तानां भ ( ४ ) यनाश ( ७ ) नम् ॥ ' संस्मरन् मुक्तिनुक्तिभाक् । ' ( ३०५।१५ ) | CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 286
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१३४ छन्दः शास्त्रम् गु ० रगणः रगण: गु ० ल ० भगण: जगण: गु ० S SIS 5 15 S I S ल ( १ ) क्ष्मीपतिं ( ४ ) लोकना ( ७ ) थं र ( १ ) थाङ्गध ( ४ ) रमच्यु ’ ( ७ ) तम् । गु ० रगणः रगणः गु ० ल ० जगण: जगण: गु ० 4 h S 515 515 S । ऽ । 151 S य ( १ ) ज्ञेश्वरं ( ४ ) शार्ङ्गपा ( ७ ) णिं प्र ( १ ) णमामि ( ४ ) त्रयीत ( ७ ) नुम् ॥ व्यक्तिपक्षे प्रथमे पादे -ल ० रगणः रगणः गु ० गु ० । 515 513 S S म ( १ ) हाकविं ( ४ ) कालिदा ( ७ ) सं व ( १ ) गु ० मगणः यगणः ल ० गु ० I5 SSS । य ( १ ) ज्ज्ञाने वि ( ४ ) श्वमाभा ( ७ ) ति द ( १ ) तृतीये पादे— मगणः जगण: गु ० S न्दे वाग्दे ( ४ ) वतां गु ( ७ ) रुम् । जगणः जगणः गु ० S S र्पणे प्र ( ४ ) तिबिम्ब ( ७ ) वत् ॥ गु ० यगण: सगणः गु ० गु ० तगणः जगणः गु ० 5 S का ( १ ) मिनीभि: ( ४ ) सह प्री ( ७ ) ति: का ल ० यगणः रगण: ल ० गु ० S य ( १ ) दि न स्या ( ४ ) द्वारिवी ( ७ ) चि च ( इदानीं ' नकार ( ॥। ) विपुलोदाहरणम्— I 5 5 1 SI 5 ( १ ) स्मै नाम ( ४ ) न रोच ( ७ ) ते । जगणः जगण: गु ० S १ ) ञ्चलं ह ( ४ ) तजीवि ( ७ ) तम् ॥ गु ० रगणः नगण: गु ० गु ० यगणः जगणः गु ० 5 SIS S S 15 3 S य ( १ ) स्या विभा ( ४ ) ति विपु ( ७ ) ला म ( १ ) न्मथस्था ( ४ ) नपिण्डि ( ७ ) का । · गु ० यगणः नगण: गु ० गु ० तगणः जगणः गु ० S 15 S S S 551 51 S या ( १ ) चतुःष ( ४ ) ष्टिचतु ’ ( ७ ) रा सा ( १ ) स्त्री स्यान्नृ ( ४ ) पवल्ल ( ७ ) भा ॥ ( १ ) ‘ ईश्वरम् ' इति क. पुस्तके । ( २ ) ' नोऽम्बुधेश्चेन्नविपुला ' इति छन्द: कौस्तुभकारः । ( ३ ) ‘ चतुःषष्टिरङ्गविद्याः कामसूत्रस्यावयविन्य: ' वात्स्यायनसूत्रे ( १।३।१६ ) द्रष्टव्या: । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 287
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः १३५ तथैव ल ० 1 ( १ ) यु ( १ ल ० त ( १ ) भारविः-रगणः नगण: गु ० ल ० तगण: 51 SI 551 ) युत्सुने ( ४ ) व कव ( ७ ) चं कि ( १ ) मामुक्त ( ४ रगणः नगण: गु ० गु ० जगणः S ॥। S ऽ । पस्विनो ( ४ ) हि वस ( ७ ) ने के ( १ ) वलाजि ( व्यक्तिपक्षे कालिदासः-ल ० मगणः नगण: गु ० गु ० मगणः 1 S S 555 ' अ ( १ ) नाकृष्ट ( ४ ) स्य विष ( ७ ) यैर् वि ( १ ) द्यानां पा गु ० जगणः यगणः गु ० गु ० तगण: A । ऽ । 15 5 S S 551 त ( १ ) स्य धर्म ( ४ ) रतेरा ( ७ ) सीद् वृ ( १ ) द्धत्वं ज ( जगण: गु ० 15 । 5 ) मिदं त्व ( ७ ) या? । जगण: गु ० 15 S ४ ) नवल्क ( ७ ) ले ॥ ( किरात ० ११/१५ ) जगणः गु ० ISI S ( ४ ) रदृश्व ( ७ ) न: । जगणः गु ० ४ ) रसा वि ( ७ ) ना ॥ ( र ० वं ० १।२३ ) तथा च-ल ० जगणः 1 513 ± त ( १ ) व मन्त्र ( ४ ) गु ० मगण: 555 प्र ( १ ) त्यादिश्य ( ४ यगण: गु ० 155 S कृतो म ( ७ ) न्त्रैर् नगण: गु ० S ) न्त इव ( ७ ) मे गु ० तगणः जगणः गु ० S 551 S दू ( १ ) रात्सश ( ४ ) मितारि ( ७ ) भिः । गु ० जगणः जगणः गु ० S IS S दूं ( १ ) ष्टलक्ष्य ( ४ ) भिदः श ( ७ ) राः ॥ . ( र ० वं ० १/६१ ) तथा च-ल ० जगणः यगण: गु ० गु ० तगणः जगण: गु ० S SS S ` $ त ( १ ) व मन्त्र ( ४ ) कृतो म ( ७ ) न्त्रैर् दू ( १ ) रात्सश ( ४ ) मितारि ( ७ ) भिः । ( १ ) नकारविपुलोदाहरणानि । ( २ ) ' वसते ' इति मूलै । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 288
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१३६ छन्दः शास्त्रम् गु ० मगणः नगण: गु ० गु ० जगणः जगण: S 5 डे डे ऽ 151 151 S प्र ( १ ) त्यादिश्य ( ४ ) न्त इव ( ७ ) मे दूं ( १ ) ष्टलक्ष्य ( ४ ) भिदःश ( ७ ) राः ॥ ( २०० १/६१ ) इदानीं तकार ( ऽऽ । ) विपुलोदाहरणम्— जातिपक्षे-गु ० मगणः Ay तगणः ल ० भगण: जगण: गु ० S 55 551 S । ऽ । S व ( १ ) न्दे देवं ( ४ ) सोमेश्व ( ७ ) रं ज ( १ ) टामुकु ( ४ ) टमण्डि ( ७ ) तम् । भगणः गु S ० ख ( १ ) ट्वाङ्गध ( व्यक्तिपक्षे-गु ० रगणः 4 515 व ( १ ) न्दे कविं ( • ल ० मगणः I तगण: गु ० ल ० भगणः जगणः ऽ । ४ ) रं ' चन्द्र ( ७ ) मः शि ( १ ) खामणि ( ४ ) विभूषि ( तगण: गु ० गु ० जगणः जगण: 551 S S ४ ) श्रीभार ( ७ ) विं लो ( १ ) कसंत ( ४ ) मसच्छि ( ७ यगणः ल ० गु ० तगणः जगणः गु ० S ७ ) तम् ॥ S ) दम् । 555 S 551 151 दि ( १ ) वा दीपा ( ४ ) इवाभा ( तथान्येषामपि प्रयोगाः— गु ० जगणः यगण: S 51 155 लो ( १ ) कवत्प्र ( ४ ) तिपत्त ( ७ गु ० भगणः तगणः S 5 ॥ 551 ७ ) न्ति य ( १ ) स्याग्रे क ( ४ ) वयोऽप ( गु ० गु ० यगणः जगणः si ) व्यो लौ ( १ ) किकोऽर्थः ( ४ ) परीक्ष ( ७ ल ० ल ० यगणः जगण: लो ( १ ) कव्यव ( ४ ) हारं प्र ( ७ ) ति स ( १ ) दृशौ बा ( ४ ) लपण्डि ( ७ इदानीं चकाराकृष्टं ` मकार ( ऽऽऽ ) विपुलोदाहरणम्— ७ ) रे ॥ S
) कैः ।
) तौ ॥
( १ ) ‘ शंकरं चन्द्ररेखाशिवाननम् ' इति लि. पुस्तके । ( २ ) एते विपुलाभेदाश्छन्द: कौस्तु-भादौ नोपलभ्यन्ते । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 289
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः १३७ गु ० रगणः मगणः गु ० गु ० S 555 5 S स ( १ ) र्वातिरि ( ४ ) क्तं लाव ( ७ ) ण्यं बि ( १ गु ० रगणः मगण: ल ० गु ० 1 I S 515 55 15 स्त्री ( १ ) लोकसृ ( ४ ) ष्टिस्त्वयै ( ७ ) व नि: ( व्यक्तिपक्षे श्रीकालिदासः -ल ० रगणः मगणः गु ० ल ० 7 515 S 55 S म ( १ ) नोभिरा ( ४ ) माः शृण्व ( ७ ) न्तौ र ( १ गु ० यगणः यगणः गु ० ल ० S 55 ISS ऽ । ष ( १ ) ड्जसंवा ( ४ ) दिनी: के ( ७ ) का द्वि ( ल ० रगणः मगण: गु ० गु ० यगणः जगण: गु ० f 5 5 151 S ) भ्रती चा ( ४ ) रुविभ्र ( ७ ) मा । मगण: जगणः गु ० 555 1 ऽ । S १ ) सामान्य ( ४ ) स्य वेध ( ७ ) सः ॥ यगणः जगण: 15 S ऽ । 5 ) थनेमि ( ४ ) स्वनोन्मु ( ७ ) खैः । मगणः जगण: 553 गु S ० १ ) धा भिन्ना: ( ४ ) शिखण्डि ( ७ ) भिः ॥ * ( २० वं ० १ / ३ ९ ) तगणः जगण: गु ० 1 515 SS S S 3 S 551 151 S अ ( १ ) थ प्रदो ( ४ ) षे दोष ( ७ ) ज्ञ: सं ( १ ) गु ० तगणः यगणः गु ० ल ० S S S 1 सू ( १ ) नुः सूनृ ( ४ ) तवाक्त्र ( ७ ) ष्टु - र्वि ( तृतीयपादे-ल ० रगणः यगणः गु ० गु ० 513 S S अ ( १ ) दूरव ( ४ ) र्तिनीं सि ( ७ ) द्धिं रा ( ल ० रगणः मगणः वेशाय ( ४ ) विशांप ( ७ ) तिम् । यगणः जगण: गु ० 55 S १ ) ससर्जी ( ४ ) र्जितश्रि ( ७ ) यम् ॥ ( र ० वं ० ११ ९ ३ ) भगणः जगण: गु ० 511 S १ ) जन्विग ( ४ ) णयात्म ( ७ ) नः । • जगणः जगण: गु ० 1 515 553 गु ० गु S ० 15. 151 3 उ ( १ ) पस्थिते ( ४ ) यं कल्या ( ७ ) णी ना ( १ ) म्नि कीर्ति ( ४ ) त एव ( ७ ) यत् ॥ ( र ० वं ० १/८७ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 290
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१३८ छन्दः शास्त्रम् गु ० मगणः यगणः गु ० S 555 S S 5 श्ला ( १ ) घ्यस्त्यागो ( ४ ) ऽपि वैदे ( ७ ) ह्या: ल ० रगणः मगण: गु ० । 513 553 A S अ ( १ ) नन्यजा ( ४ ) नेस्तस्या ( ७ ) सीत् ' सकारेणा ( IIS ) पि क्वचिद्विपुला दृश्यते ल ० भगणः यगणः गु ० ल ० î 153 - 5 । जि ( १ ) ते न ल ( ४ ) भते ल ( ७ ) क्ष्मीं मृ ( ल ० यगणः सगणः गु ० गु ० S 5 ' क्ष ( १ ) णविध्वं ( ४ ) सिनि का ( ७ ) ये का ( गु ० भगण: जगण: S 555 151 गु S ० प ( १ ) त्यु: प्राग्वं ( ४ ) शवासि ( ७ ) नः । गु ० यगण: जगण: गु ० hS 55 S सै ( १ ) व जाया ( ४ ) हिरण्म ( ७ ) यी ॥ ( र ० वं ० १५/६१ ) । यथा— तगणः जगण: गु ० íši s १ ) तेनापि ( ४ ) सुराङ्ग ( ७ ) नाः । तगणः जगण: गु ० 557 १ ) चिन्ता म ( ४ ) रणे र ( ७ ) णे? ॥ ( परा ० स्मृ ० ३।३८ ) संकीर्णाश्च विपुलाप्रकारा दृश्यन्ते । तथा च भामहेनोक्तम्— ल ० मगणः नगण: गु ० ल ० + h । 555 5 क्व ( १ ) चित्काले ( ४ ) प्रसर ( ७ ) ता क्व ( १ ल ० रगणः भगण: गु ० ल ० 1 513 511 5. शु ( १ ) नेव सा ( ४ ) रङ्गकु ( ७ ) लं त्व ( १ ! यगणः जगण: 153 गु S ० ) चिदाप ( ४ ) त्य निघ्न ( ७ ) ता । मगणः जगणः S 53 15 1 ) या भित्रं ( ४ ) द्विषां ब ( ७ ) लम् ॥ ( का ० लं ० २/५४ ) इत्यादयो विपुलाविकल्पाः संकीर्णाश्च कोटिशः ४ काव्येषु दृश्यन्ते । सर्वासां विपुलानां ( १ ) ‘ अनन्यजानेर्यस्यासीत् ' इति लि. पुस्तके । ' अनन्यजानेः सैवासीद् यस्माज्जाया ' * इति मुद्रिते रघुवंशे । ( २ ) ' यकारेण ' इति लि. पुस्तके । एते विपुलाभेदाश्छन्दः कौस्तुभादौ नोपलभ्यन्ते । ( ३ ) ' क्षणध्वंसिनि कायेऽस्मिन् ' इति मूले पाठः । ( ४ ) ‘ विषमसमायोर्भेदैराविरभूवन्ननुष्टुभि श्लोकाः । षोडशलक्षाण्यष्टात्रिंशत्साहस्रसागरशतानि ॥ ' ( वृ ० म ० को ० ५।१ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA