छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 311–320

पञ्चमोऽध्यायः नगण: जगण: जगणः रगणः 5 5 1 S स हि सु खितो ऽर्थि - ज - न - स्त - था - वि- धः ॥ ( १ ( २ ) ( ३ ) ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२ ) अस्य वैतालीयान्तर्गतत्वेऽपि विशेषसंज्ञार्थमिहोपन्यासः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रथम पाद में क्रमश: दो ( SIS ) एक लघु एवम् एक दीर्घ अक्षर हो । द्वितीय पाद में नगण १५ ९ नकार ( 111-111 ) रेफ ( 111 ) दो जगण ( 151-ISI ) रगण ( SIS ) मिलकर कुल ( १२ ) बारह अक्षर हो, तथा तृतीयपाद और चतुर्थपाद क्रमशः प्रथम पाद और द्वितीयपाद के लक्षणों वाला हो वह " अपरवक्र " वृत्त होता है । वैतालीय के अन्तर्गत आने पर भी विशेष सञ्ज्ञा विधानाऽर्थ इस प्रकरण में सूत्रकार के द्वारा प्रस्तुत किया गया है ॥ ४० ॥

' पुष्पिताग्रा नौ यौ, न्जौ ज्रौ ग् । ५।४१ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य प्रथमे पादे नकारौ ( IIIIII ) रेफ ( 515 ) यकारौ ( 155 ) च, द्वितीये नकार ( III ) जकारौ ( 151 ) जकार ( 151 ) रेफौ ( SIS ) गकार ( 5 ) श्च, तद्वृतं ‘ पुष्पिताग्रा ' नाम । तत्रोदाहरणम्— नगण: नगण: रगणः यगणः S स - म - सि - त - द - श - ना मृ - गा - य - ता - क्षी ( १ ) ( २ ) ( ३ ) ( ४५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२ ) नगण: जगणः जगण: रगणः S 51 15 S स्मित - सु - भ - गा प्रि - य - वा - दि - नी वि - द - ग्धा ( १ ) ( २ ) ( ३ ) ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२ ( १३ नगण: नगणः रगणः यगणः तो तोड 5 अ - प - ह - र - ति नृणां मनांसि रा- मा ( १२३४ ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२ ) । ) ( १ ) ' अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा ' इति प्रा ० पि ० सू ० २।३०८ । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१६० छन्दः शास्त्रम् नगणः जगणः जगणः रगणः S । डे S भ्र - म - र - कु - ला - निल - ते व पुष्पि- ता- ग्रा ॥ ( १२ ) ( ३४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२ ( १३ ) इयमप्यौपच्छन्दसकान्तर्गतां विशेषसंज्ञापनार्थमत्रोच्यते ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रथम पाद में दो नकार ( ॥।- 111 ) रेफ ( SIS ) तथा यकार ( ISS ) सम्मिलित हों, द्वितीयपाद में नकार ( III ) दो कार ( ISI - 151 ) रकार ( 515 ) तथा एक दीर्घ हो । इसके अलावा तृतीयपाद और चतुर्थपाद क्रमशः प्रथम - द्वितीय पादों के लक्षणों वाले हों, वह पुष्पिताग्रा वृत्त कहा जाता है । इस छन्द के मध्य गणना होने पर भी पुन: विशेष सञ्ज्ञा की सिद्धि के लिए में पाठ उपस्थापित किया गया है ॥४१ ॥

' यवमती र्जो ज, जौ ज्रौ ग् ।५।४२ यस्य प्रथमे पादे रेफ ( ऽ।ऽ ) जकारौ ( 151 ) भूयोऽपि रेफ ( SIS ) द्वितीये जकार ( 151 ) रेफौ ( SIS ) पुर्जकार ( 151 ) रेफौ ( SIS ) गुरु ( 5 नाम । अत्र संप्रदायात्पादव्यवस्था । तत्रोदाहरणम्— रगणः जगणः रगणः जगणः । ऽ 5 1 5 13 पद्म - क - न्तु को -म - ले क - रे विभा - ति ( १२ ) ( ३ ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२ ) जगण: रगणः जगणः रगणः S S S । S प्र - श - स्त - म- त्स्य - ला - ञ्छ - नं प- दे च य-का " औपछन्दसिक ” उसका प्रकृत प्रकरण ॥ जकारौ ( ISI ) भवतः, ) श्च, तद्वृत्तं ‘ यवमती ’ S स्याः । ( १ ) ( २ ) ( ३ ) ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२१३ ) रगणः जगणः रगणः जगणः 5 1 3 S साय - वा - वि - ता भ - वे - द्ध - ना - धि - का च ( १ ) ( २ ) ( ३ ) ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२ ) ( १ ) ' परावती ' इत्यपि नामान्तरं श्रीकृष्णमते । ( २ ) ' तथा च यस्या: ' इति लि. पु ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पञ्चमोऽध्यायः १६१ जगण: रगणः जगण: रगणः I S 1 र्ड 1 5 5 7 5 1 डे स - म - स्त - बन्धु - पू - जि - ता प्रिया च प - त्युः ॥ ( १ ( २ ) ( ३ ) ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १० ११ १२ १३ ) यवान्विता यवमतीत्यर्थः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रथम पाद में रेफ ( SIS ) जकार ( 151 ) पुनः रेफ ( SIS ) और जकार ( ISI ) हो, द्वितीय पाद में जकार ( 151 ) रेफ ( 515 ) पुनः जकार ( 151 ) रेफ ( SIS ) एवम् एक दीर्घ वर्ण हो, तथा तृतीय पाद प्रथम पाद के लक्षण वाला हो, और चतुर्थ पाद द्वितीयपाद के लक्षण से युक्त हो, तो वह " यवमती " वृत्त कहा जाता है ॥४२ ॥

' शिखैकोनत्रिंदशदेकत्रिंशदन्ते ग् । ५ । ४३ ॥ यस्य प्रथमे पादे एकोनत्रिंशद् ( २ ९ ) अक्षराणि, द्वितीये च एकत्रिंशत् ( ३१ ), द्वयोरपि ( १.२ ) पादयोरन्ते च प्रत्येकं गुरु: ( S ), तद्वृतं ' शिखा ' नाम । ' अर्धे ' ( पि ० सू ० ५।३१ ) इत्यधिकाराद्वितीयमप्यर्धं तादृशमेव । ' अन्ते ग् ' इति नियमार्थमेतत् । अन्ते एव गुरुर्नान्यत्र । तेन अयुक् ( १, ३ ) पादे अष्टाविंशति ( २८ ) रक्षराणि लघूनि, अन्ते गुरु ( १ ) -रेकः । युक् ( २,४ ) पादे त्रिंश ( ३० ) ल्लघवः, अन्ते गुरु ( १ ) श्च । तत्रोदाहरणम् — गु ० S ' अभिमतबकुलकुसुमघनपरिमलमिलदलिमुखरितहरिति मधौ सहचरमलयपवनरयतरलितसरसिजरजसि ( २ ९ ) गु ० 5 शयतरणिवितते । ( ३१ ) गु ० S विकसितविविधकुसुमसुलभसुरभिशरमदननिहतसकलजने ( २ ९ ) ( १ ) ‘ शिखैकान्नत्रिंश - ' दिति वैदिकपाठः । पिङ्गलसूत्र ( ४।४ ९ ) प्राकृतपिङ्गलसूत्र ( १।१२६ ) बोधित'शिखा'छन्दस्त्वस्माद्भिन्नमेव । ( २ ) ' अभिनव ' इति लि. पुस्तके । ( ३ ) ' मनसि शयवितते ' ति लि. लिखितोदाहरणपुस्तके च । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१६२ छन्दः शास्त्रम् ज्वलयति मम हृदयमविरतमिह सुतनु! तव विरहदहनविषमशिखा ॥ ( ३१ ) शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रथम चरण के आदि में ( २८ ) अक्षर लघु हो एवम् अन्त में एक दीर्घ वर्ण हो, ( कुल मिलाकर ( २ ९ ) उन्तीस वर्ण हो ) एवं द्वितीयपाद में तीस ( ३० ) लघु अक्षर आदि में, और एक ' अक्षर अन्त में ( कुल इकत्तीस ( ३१ ) अक्षर ) उपलब्ध हो | इसी प्रकार तृतीयपाद प्रथम पाद के समान उन्तीस ( २ ९ ) लघु गुरु वाला और चतुर्थ पाद पुनः द्वितीय पाद के समान तीस लघु और एक अन्त्य गुरु से संयुक्त हो, तो वह वृत्त " शिखा " कहलाता है ॥४३ ॥

मृतसञ्जीवनी – इयमेव शिखा पूर्वोक्ते महति बह्वक्षरे पादे अयुजि ( १,३ ) सति, पारिशेष्यादितरस्मिश्च युजि ( २,४ ) सति ' खञ्जा ' नाम च्छन्दो भवति । अयमर्थः-एकत्रिंशदक्षरो विषमः पादः कर्तव्यः, एकोनत्रिंशद ( २ ९ ) क्षरश्च समः पादः । शेषं यथाप्राप्तमेव । तत्रोदाहरणम्— गु ० S अपगत घनविशददशदिशि हृतजनदृशि परिणतकणकपिलकलमे ( ३१ ) गु ० प्रविकसदसमकुसुमघनपरिमलसुरभितमरुति शरदि समये । ( २ ९ ) गु ० शुचिशशिमहसि विवृतसरसिरुहि मुदितमधुलिहि विमलितधरणितले ( ३१ ) ( १ ) ' प्राकृतपिङ्गलसूत्र ( १।१२४ ) बोधित ' खञ्जा'छन्दस्त्वस्माद्भिन्नमेव । ' खजा ' इति नामान्तरमस्या: क्वचित् । ‘ शिखाखञ्जे दण्डकभेदौ । अत्र दर्शिते मात्रासमकप्रस्तावात्– इति वृ ० र ० पञ्चिका । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पञ्चमोऽध्यायः १६३ गु ० S किमपरमिह कमलमुखि! सुखमनुभवति मम हृदयकमलमधुना ॥ ( २ ९ ) अर्धसमवृत्ताधिकारो निवृत्तः । इति भट्टहलायुधविरचितायां छन्दोवृत्तौ पञ्चमोऽध्यायः । शिवप्रसादिनी - पूर्व में कही गयी शिखा ही महति = बहुअक्षरों से युक्त, अयुजि = प्रथम एवं तृतीय पाद होने की दशा में, अर्थात् प्रथम पाद एवं तृतीयपाद के आदि में तीस लघु एवं अन्त में एक गुरु वर्ण कुल ( ३१ ) इकतीस वर्ण हो, एवं द्वितीय और चतुर्थ पाद में शिखा छन्द के कहे हुए ( २ ९ ) उन्तीस वर्ण विद्यमान हो, तो उस वृत्त को " खञ्जा ” कहते हैं ॥ ४४ ॥

॥ इति सांख्य - योग - न्याय - वैशेषिक - पद- वाक्य पारावारीणेन मैथिलपण्डित-चित्तनारायणपाठकाऽऽह्वयेन कृतायां पिङ्गलछन्दः शास्त्रीय-शिवप्रसादिनीव्याख्यायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः

मृतसञ्जीवनी - विच्छिद्यते विभज्यते पदपाठोऽस्मिन्निति विच्छेदो विश्रामस्थानं, स च ' यतिरित्युच्यते । नन्वत्र शास्त्रे यतिशब्देन व्यवहारादर्शनान्निरर्थकं संज्ञाकरणम्! । नैष दोष:, यतिरित्यागमादिष्वाचार्यपारम्पर्यागता संज्ञेयं ' तनुमध्यादि ' वत् । तस्याः शिष्यव्युत्पत्त्यर्थमर्थकथनम् ' यतिर्विच्छेदः ' इति । अस्ति च लोके शास्त्रान्तरेषु च यति-संज्ञाव्यवहारः । अपि च ‘ यति: ' इत्यधिकार आसप्तमाध्यायपरिसमाप्तेः निर्देशेषूपतिष्ठते । समुद्रादिशब्दाः साकाङ्क्षत्वात् ' यतिः ' इत्यनेनैव शब्दस्याधिकरणव्युत्पत्त्या समुद्राद्यवच्छिन्नेष्वक्षरेषु यतिः कर्तव्येत्यर्थः यत्युपदेशोपनिषद्भवतिर—

समुद्रेन्द्रियरसादि-संबध्यन्ते । यति-सिध्यति । तत्रैषा ‘ यतिः सर्वत्र पादान्ते ’ इत्यस्योदाहरणम् – ' विशुद्धज्ञानदेहाय ' ( मी.श्लो.वा. १।१ ) इत्यादि । तस्यैव प्रत्युदाहरणम्— ' नमस्तस्मै महादेवा, -य शशाङ्कार्धधारिणे ' इत्यादि । ' श्लोकार्थे तु विशेषतः ' इत्यत्र संधिकार्याभावः स्पष्टविभक्तिकत्वं च विशेषः । तत्रोदाहरणं यथा— ( १ ) यतिश्छन्दोऽधिरूढानां शब्दानां या विधारणा । ' ( का.लं. ४।२४ ) इति भामहः । ( २ ) ' पादान्त एव केचिच्च पादमध्येऽपि केचन । यतिं वदन्ति तत्रापि विशेषः स्फुटमुच्यते ॥ धातुनामस्वभिन्नेषु यतिर्भवति नान्यथा । उपसर्गान्ततश्छेदः प्रत्ययादौ तयोःक्वचित् ॥ स्वरसन्धौ तु सम्प्राप्तसौन्दर्याद्यतिरिच्यते । तु चादयो न प्रयोज्या विच्छेदात्परतस्तथा । प्रत्ययादौ यतिर्नाम्नां षष्ठ्यामेवेति केचन । ' इति मन्दारमरन्दे ( शे.बि. ) । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः ' नमस्यामि सदोद्भूतमिन्धनीकृतमन्मथम् । ईश्वराख्यं परं ज्योतिरज्ञानतिमिरापहम् ॥ ' अत्र ' ईश्वराख्यम् ' इत्यस्य पूर्वमकारेण संयोगो न कर्तव्यः [ यथा - ] ' सुरासुरशिरोरत्नस्फुरत्किरणमञ्जरी ' - 1 पिञ्जरीकृतपादाब्जद्वन्द्वं वन्दामहे शिवम् ॥ ' १६५ । समासे प्रत्युदाहरणं ' समुद्रादिपदान्ते च व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके ' तत्र श्रूयमाणविभक्त्यन्तं व्यक्तविभक्तिकम् समासान्तर्भूतविभक्त्यन्तमव्यक्तविभक्तिकम् । तत्रोदाहरणं [ यथा— ] ‘ यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु ' ( मे.सं. १1१ ) इत्यादि । ‘ व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके ’ इति ' यतिः सर्वत्र पादान्ते ' इत्यनेन संबध्यते । तत्रोदाहरणम्-‘ वशीकृतजगत्कालं कण्ठेकालं नमाम्यहम् । महाकालं कलाशेषशशिलेखाशिखामणिम् ॥ ' अपि च । ‘ नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बिचन्द्रचामरचारवे । त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शम्भवे ॥ ' ‘ क्वचित्तु पदमध्येऽपि समुद्रादौ यतिर्भवेत् । यदि पूर्वापरौ भागौ तत्रोदाहरणम्— न स्यातामेकवर्णकौ ॥ ' ‘ पर्याप्तं तप्तचामी, – करकटकतटे श्लिष्टशीतेतरांशौ ' इत्यादि । तथा- - ' ' कूज -त्कोयष्टिकोला, –हलमुखरभुवः प्रान्तकान्तारदेशाः ' इत्यादि । तथा - ' हासो हस्ताग्र-संवा, —हनमपि तुलिता, — द्रीन्द्रसारद्विषोऽसौ इत्यादि । तथा— ' वैरिञ्चानां तथोच्चा, -रितरुचिरऋचां चाननानां चतुर्णाम् ' इत्यादि । तथा —— - ' खड्गे पानीयमाह्ला, – दयति च महिषं पक्षपाती पृथक्कः ' इत्यादि । समुद्रादाविति किम्? । पदमध्ये यतिः पादान्ते मा भूत् । तद्यथा — ‘ प्रणमत भवबन्धक्लेशनाशाय नारा, - यणचरणसरोजद्वन्द्वमानन्दहेतुम् ' इत्यादि । पूर्वोत्तरभागयोरेकाक्षरत्वे तु यतिर्दुष्यति । तत्रोदाहरणम्— ' एतस्या ग, – ण्डतलममलं गाहते चन्द्रकक्षाम् ' इत्यादि । ' एतस्या रा, जति सुमुखमिदं पूर्णचन्द्रप्रकाशम् । ' इत्यादि । तथा— ' सुरासुरशिरोनिघृ, –ष्टचरणारविन्दः शिवः ’ इत्यादि । ‘ पूर्वान्तवत्स्वरः संधौ क्वचिदेव परादिवत् ' । अस्यार्थः - योऽयं पूर्वपरयोरेकादेशः स्वरसंधौ विधीयते, स क्वचित्पूर्वस्यान्तवद्भवति क्वचित्परस्यादिवत् । तथा च पाणिनेः स्मरणम्- ' अन्तादिवच्च ' ( पा ० सू ० ६।१।८५ ) । तत्र पूर्वान्तवद्भावे उदाहरणम्— CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१६६ छन्दः शास्त्रम् ‘ स्यादस्थानो — पगतयमुनासंगमेवाभिरामा ' ( मे.सं. १।५१ ) । ‘ जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः ' इत्यादि । तथा-‘ दिक्कालाद्यनवच्छिन्ना - नन्तचिन्मात्रमूर्तये । स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ ' ( नौ.श. १ ) इत्यादि । परादिवद्भावे उदाहरणम्— ' स्कन्धं विन्ध्याद्रिबुद्ध्या, निकषति महिष - स्याहितोऽसूनहार्षीत् ' इत्यादि । ' शूलं शूलं तु गाढं प्रहर हर! हृषीकेश! केशोऽपि वक्र - श्चक्रेणाकारि किं ते ' इत्यादि । तत्र हि स्वरस्य परादिवद्भावे व्यञ्जनमपि तद्भक्तत्वात्तदादिवद्भवति । ‘ यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णकौ ' इत्यन्तादिवद्भावविधावपि संबध्यते । ' अस्या वक्रा — ब्जमवजितपू - र्णेन्दुशोभं विभाति ' इत्येवंविधा यतिर्न भवति । ‘ यणादेशः परादिवत् ’ इत्यस्योदाहरणम्— ‘ विततघनतुषारक्षोदशुभ्रांशुपूर्वा-स्वविरलपदमालां श्यामलामुल्लिखन्तः ' इत्यादि । ‘ नित्यं प्राक्पदसंबन्धाश्चादयः प्राक्पदान्तवत् ' । तेभ्यः पूर्वा यतिर्न कर्तव्येत्यर्थः । तत्रोदाहरणम्— ‘ स्वादु स्वच्छं च हिमसलिलं प्रीतये कस्य न स्यात् ’? इत्यादि । नित्यं प्राक्पदसंबन्धा इति किम्? । अन्येषां पूर्वपदान्तवद्भावो मा भूत् । तद् यथा— ‘ मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्या: ' ( मे.सं. ११३८ ) इत्यादि । तथा- - ' ' इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्गुह्यकस्तं ययाचे ' ( मे.सं. १।५ ) इत्यादि । ‘ परेण नित्यसंबन्धाः प्रादयश्च परादिवत् ' । तेभ्यः परा यतिर्न भवतीत्यर्थः । तत्रोदाहरणम्-' दुःखं मे प्र - क्षिपति हृदये दुःसहस्त्वद्वियोगः ' इत्यादि । परेण नित्यसंबन्धा इति किम्? । कर्मप्रवचनीयेभ्यः परापि यतिर्यथा स्यात् इति, तत्रोदाहरणम्-‘ प्रियं प्रतिस्फुरत्पादे मन्दायन्ते नखत्विषः । ' ' श्रेयांसि बहुविघ्नानि भवन्ति महतामपि ' इत्यादि । अयं CC - 0 तु. JK चादीनां Sanskrit प्रादीनां Academy चैकाक्षरत्वेनैकाक्षराणामेव , Jammmu. Digitized मदु पादान्ते पादान्त यतावन्तादिवद्भाव

षष्ठोऽध्यायः १६७ इष्यते, न त्वेनकाक्षराणां पदमध्ये यतौ । तत्र हि पदमध्येऽपि चामीकरादिष्विव यतेरभ्यनुज्ञातत्वात् । तत्र चादीनामुदाहरणम्-' प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतभ्रूविलासम् ' ( मे.सं. २।२८ ) इति । प्रादीनामुदाहरणम्-' द्वारारूढप्रमोदं हसितमिव परिस्पष्टमासा ' सखीभिः ' इत्यादि ।

( उक्थायाम् ) एकाक्षरायाम्—

( अत्युक्थायाम् ) द्यक्षरायाम्— कामच्छन्दः ( २।१ ) — दीहा वहा ।

( ' स्त्री ' इति नामान्तरं कामस्य च्छन्द: कौस्तुभादौ । )

( चारु — वृत्तचन्द्रिकायाम् )

( मध्यायाम् ) त्र्यक्षरायाम् ( १ ) ' परिस्पष्टमाशासखीभि: ' इति क. मु. पुस्तके । ( २ ) प्रस्तारगणना त्वष्टमाध्याये प्रपञ्चयिष्यते । अत्र तु श्रीमता भगवता पिङ्गलाचार्येण गायत्र्यांद्युत्कृतिपर्यन्तच्छन्दोऽनुसारीणि वृत्तानि दण्डकजातयश्च प्रदर्शिताः, न तूक्था-दिच्छन्दः पञ्चकानुसारीणि वृत्तानि । तानि च्छन्दांसि प्राकृतपिङ्गलच्छन्द: कौस्तुभ-प्रभृतिग्रन्थोपलब्धानि प्रदर्श्यन्ते । यथा-( ३ ) ‘ पूर्वाचार्यकृतं वृत्तचिह्नं ' इति क. मु. पुस्तके | ( ४ ) ‘ प्राकृतेष्वष्टभिर्माद्यैर्गोकर्णा ' च ' शशिप्रभा ' | ' रमणं ' चैव ' पाञ्चालं ' ' मृगेन्द्र'श्चैव ‘ मन्दरः ' ॥ ‘ कमलं ' चैव ‘ संज्ञार्श्व ' वृत्ताष्टकमुदीरितम् ॥ L CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१६८ छन्दः शास्त्रम् तालीच्छन्दः ( ३ । १ ) -शशीच्छन्दः ( ३ । २ ) -प्रियाच्छन्दः ( ३।३ ) — रमणच्छन्दः ( ३।४ ) — पञ्चालच्छन्दः ( ३ । ५ ) -मृगेन्द्रच्छन्दः ( ३।६ ) — मन्दरच्छन्दः ( ३।७ ) -कमलच्छन्दः ( ३।८ ) -तीर्णाच्छन्दः ( ४।१ ) — व्रीडाच्छन्दः ( ४ । २ ) -समृद्धिच्छन्दः ( ४।३ ) – सुमतिच्छन्दः ( ४।४ ) – लासिनीच्छन्दः ( ४।६ ) -सुमुखीच्छन्दः ( ४।७ ) -घारीच्छन्दः ( ४।११ ) -ताली ए जाणीए । गो कण्णो तिब्बणो ॥ प्रा ० पिं ० सू ० २।१२ ॥ ( ' नारी ' – वृ ०२० )

( ‘ केसा ’ – वृ ० र ० )

( ' मृगी ' इति छन्द: कौस्तुभादौ । ) सगणो रमणो । सहिओ कहिओ ॥ प्रा ० पिं ० सू ० २।१८ तक्कार जं दिट्ठ । पंचाल उक्किट्ठ ॥ प्रा ० पिं ० सू ० २।२०

( प्रतिष्ठायाम् ) चतुरक्षरायाम्—

गौ व्रीडा । वृ ०२० ३।७ र्गी समृद्धिः । वृ ० र ० ३।११ सुमतिः स्गौ । वृ ० र ० ३।१० ज्ग लासिनी । वृ ० र ० ३।८ ( ' नगाणिका ' - प्रा ० पिं ० सू ० २।३२ ) भ्गौ सुमुखी । वृ ०२० ३।९

CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA