छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 321–330

संमोहाच्छन्दः ( ५।१ ) — हारीच्छन्दः ( ५/५ ) -हंसच्छन्दः ( ५।७ ) – विदग्धकच्छन्दः ( ५।११ ) षष्ठोऽध्यायः १६ ९ ( ' धारि ' वा ० भू ० )

( ' पङ्किः ' इति नामान्तरं संमोहाख्यच्छन्दसः ) ( ' कन्या ' - ग ० पु ०, वृ ० र ० । ' कीर्णा ' वृ ० चं ० )

( ' हारीतबन्ध ' इति नामान्तरं हारीच्छन्दसः )

( ' पङ्क्तिः ' इति नामान्तरं हंसस्य छन्द: कौस्तुभादौ, छन्दोमञ्जर्यां न. ) – ' रो लगौ यदा स्याद्विदग्धकः ' । प्रियाच्छन्दः ( ५।१२ ) - ' सलगैः प्रिया ' इत्यधिकं छन्द: कौस्तुभवृत्तरत्नाकरादा-वुपलभ्यते, न प्राकृतपिङ्गले ॥ •

शिवप्रसादिनी – छन्दः शास्त्र में छन्दों से नियन्त्रित श्लोकाऽऽदिकों के पाद आदि के विभाग को ' यति ' नाम से कहा जाता है । अर्थात् विभक्त, चरण, वा अर्ध छन्द आदिकों की विश्रान्ति को ' यति ' कहा जाता है । इसका विस्तार इस प्रकार समझना चाहिए - विच्छिद्यते = विभज्यते पद पाठो अस्मिन्निति विच्छेदः = विश्रामस्थानम् = अर्थात् पदसमूहाऽऽत्मकवाक्य से अलग किया जाय पदपाठ जिस विश्रामस्थल में, उस विश्रामस्थलविशेष का नाम विच्छेद है, जिसका अपर नाम यति है । शंका - प्रकृत छन्दः शास्त्र में यति शब्द से व्यवहार होते नहीं देखा जाता है, अतः निरर्थक होने से यति सञ्ज्ञा विधायक सूत्र नहीं बनाना चाहिए? समाधान - यति सञ्ज्ञा विधान की नैरर्थक्याऽऽपत्ति दोष नहीं है, क्योंकि प्रकृतशास्त्र में उसका प्रयोग न होने पर भी, वेदापुराणाऽऽदिशास्त्रों में आचार्य परम्परा से तनु - मध्य आदि सञ्ज्ञाओं के समान आयी यह सञ्ज्ञा है, इस सञ्ज्ञा का प्रकृतशास्त्र में वर्णन शिष्य बुद्धि वैशद्याऽर्थ किया गया है, अन्यथा अन्यस्थल में आए हुए यति शब्द के अर्थ विषय में व्यामोह की प्रबलसम्भावना प्रकट होगी । अस्तु । अब सूत्र पर विचार करने CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१७० छन्दः शास्त्रम् के लिए सूत्र का स्मरण करते हैं - यतिर्विच्छेद इति । लोक व्यवहार के शब्दों में, और प्रकृत शास्त्र से भिन्नशास्त्रीय ग्रन्थों में “ यति ” सञ्ज्ञा का व्यवहार होते देखा जाता है । दूसरी बात यह है कि इस सूत्र से विहित यति सञ्ज्ञा का अधिकार षष्ठाऽध्याय से आरम्भ होकर सप्तमाऽध्याय पर्यन्त तक जाता है । " यति " कहाँ किया जाना चाहिए? इस पर शास्त्र में कहा गया है कि सभी श्लोकों में पाद के अन्त में, श्लोकाऽर्धस्थल में तो विशेषरूप से यति को किया जाना चाहिए । पाद के अन्त में यति का उदाहरण है-“ विशुद्ध ज्ञान देहाय, ” “ नमस्तस्मै महादेव, " य: शशाऽर्ध धारिणे, ” श्लोकाऽर्ध में तो विशेष रूप से यति करने योग्य है । यहाँ पर सन्धि कार्य का अभाव, और स्पष्ट विभक्ति वाला होना ही विशेषता है । इन सब विचारों का विस्तार हलायुध वृत्ति में हुआ है, अतः सन्देह निवृत्ति आदि के लिए वहीं का ग्रन्थ देखना चाहिए ॥१ ॥

' तंत्र गायत्रे छन्दसि वृत्तम्— तनुमध्या ' त्यौ ॥ ६ । २ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे तकार ( SSI ) यकारौ ( ISS ), तत् ‘ तनुमध्या ' नाम वृत्तम् । तत्रोदाहरणम्— तगण: यगणः तगणः यगणः 551133551153 ध - न्या त्रि - षु नी - चा; क - न्या त - नु - म - ध्या । ( १ ) षडक्षरचतुष्पादार्षगायत्रीच्छन्दसः प्रस्तारे क्रियमाणे चतुःषष्टिभेदा जायन्ते तत्र त्रयोदशोऽयं भेदः, प्राकृतपिङ्गले नायं वर्णितः । अत्र त्वेकमेव वृत्तं दर्शितम्, प्राकृतपिङ्गलच्छन्द: कौस्तुभादावुपलब्धानि वृत्तानि प्रदर्श्यन्ते । यथा-शेषाच्छन्दः ( ६।१ ) - ' बाराहा मत्ता जं कण्णा तीआ होतं हारा छक्का बंधो सेसा राआ छंदो ' ॥ प्रा ० पिं ० सू ० २।४२ ॥ ( ' शेषराज ' इत्यपि नामान्तरं रविदासमते, ' विद्युल्लेखा ' वृत्तरत्नाकरादौ शेषाख्यच्छन्दसः ) ।

। इति च नामान्तरं ' ( ' सोमराजी, शङ्खधारी ' इति नामान्तरे छन्द: कौस्तुभादौ शङ्खनार्याख्य-च्छन्दसः ) । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः १७१ तगणः यगण: तगणः यगणः 5 5 5 5 551153 श्रोणी - स्त - न - गु - र्वी '; उ - व - प - ति - भो - ग्या ॥ अत्र तु पादान्ते विशेषेण विश्रामः कर्तव्य इत्याम्नायः ॥ चतुरंसाच्छन्दः ( ६।१६ ) - ' ठउ चउरंसा फणिबइभासा । दिअवरकण्णो फुल रसवण्णो ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २।४८ ॥ ( ' शशिवदना, चण्डरसा, चतुर्वर्णा ' इति नामान्तराणि छन्दः कौस्तुभादौ चतुरंसाख्यच्छन्दसः । गारुडे ( पू ० खं ० २० ९ ।२ ) तु ' बालललिता ' इति ।

( ' विमोहा ' इति नामान्तरं वाणीभूषणे, ' वल्लरी ' इति छन्द: कौस्तुभादौ विज्जोहाख्यच्छन्दसः ) । अनघच्छन्दः ( ६।२५ ) - ' मो सश्चेदनघः ॥ ' अ ० वृ ० र ० तिलकाच्छन्दः ( ६।२८ ) - ( पिअ तिल्ल धुअं सगणेण जुअं । छअ वण्ण पओ कल अट्ठ धओ ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २।४४ ॥ ( रविदासमते ' डिल्ला, भद्र ' इति नामान्तरे तिलकाच्छन्दसः ) । वसुमतीच्छन्दः ( ६।२ ९ ) - ' त्सौ चेद्वसुमती ' इत्यधिकं छन्द: कौस्तुभादौ । मन्थानच्छन्दः ( ६।३७ ) - ' कामावआरेण अद्धेण पाएण । मत्ता दहा सुद्ध मंथाण सो मुद्ध ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २।५१ ॥ मालतीच्छन्दः ( ६।४६ ) - ' धअं सरवीअ मणीगुण तीय । दई लहु अंत स मालइ कंत ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २५५ ॥ ( ' सुमालतिका ' इति नामान्तरं वाणीभूषणे मालत्याख्यच्छन्दसः ) । दमनकच्छन्दः ( ६।६४ ) - दिअवर किअ भणहि सुपिअ । दमणअ गुणि फणिवइ भणि ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २।५७ ॥ ( १ ) ' इकोऽसवर्णे — ' ( पा ० सू ० ६।१।१२७ ) इति प्रकृतिभावः । ' भूयात् पतिभोग्या ' इति पाठः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१७२ छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - जिस गायत्री वृत्त के प्रत्येक पाद में तकार ( SSI ) और यकार ( ISS ) उपलब्ध हों, वह वृत्त ' तनुमध्या ' कही जाती है ॥ २ ॥

( उष्णिहि ) कुमारललिता सौ ग् ॥ ६।३ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे जकार ( 151 ) सकारौ ( 115 ) गकार ( 5 ) श्च तद्वृतं ‘ कुमारललिता ' नाम । त्रिभिश्चतुर्भिश्च यत्युपदेशं वर्णयन्ति । तत्रोदाहरणम्— जगणः सगणः गु ० । ऽ । S ( ३ ) ( ४ य - दी - य, -र - ति - भू - मौ जगणः सगणः गु ० S S S ( 3 ) ( कु - मा - र, -ल - लि - ता - सौ जगण: सगणः गु ० S । ऽ S ) ( ३ ) ( ४ ) वि - भा - ति, -ति - ल - का - ङ्कः जगणः सगणः गु ० S I S S ४ ) ( ३ ) ( ४ ) कु - ला - न्य, ट ति ना - री ॥। ( १ ) ‘ अत्र त्वेकमेव वृत्तं दर्शितम्, प्राकृतपिङ्गलच्छन्द: कौस्तुभप्रभृतिग्रन्थोपलब्धानि वृत्तानि प्रदर्श्यन्ते यथा— ( २ ) उक्त सप्ताक्षरप्रस्तारस्य त्रिंशत्तमो ( ३० ) भेद: ' कुमारललिता ' इति प्रसिद्धः । शीर्षाच्छन्दः ( ७।१ ) — ' सत्ता दीहा जाणेही कण्णा ती गो माणेही । चाउद्दाहा मत्ताणा सीसारूअं छंदाणा ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २।६५ ॥ हंसमालाच्छन्दः ( ७।२० ) - ' सरगा हंसमाला । ' मदलेखाच्छन्दः ( ७।२५ ) - ' म्सौ गः स्यात् मदलेखा ॥ ' समानिकाच्छन्दः ( ७।४३ ) - ' चारि हार किज्जही तिणि गंध दिज्जही । सत्त अक्खरा ठिआ सा समाणिआ पिआ ' । चूडामणिच्छन्दः मधुमतीच्छन्दः करहञ्चीच्छन्दः सुवासच्छन्दः ( प्रा ० पिं ० सू ० २।५ ९ ॥ ( ७।५३ ) - ' चूडामणिस्तभगाः ॥ ' ( ७।९ ० ) – ' ननगा मधुमती ॥ '

७।११२ ) - ' भणउ सुवासउ लहु सुविसेसउ । रचि चतुमत्तह भगणइ अंतह ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २।६१ ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः १७३ अत्र केचिद् द्वाभ्यां ( २ ) पञ्चभि ( ५ ) श्च यतिमिच्छन्ति । तत्रोदाहरणम् ---जगण: सगणः गु ० जगण: * सगणः गु ० 15 ॥ 5 S डिं III 5 5 इ - दं ( २ ), व - द - न - प - द्मं ( ५ ) प्रि - ये ( २ ), त - व वि - भा - ति ( ५ ) । जगणः सगणः गु ० जगण: सगणः गु ० S डि I S इ - ह ( २ ), व्र - ज - ति मु - ग्धे ( ५ ) म - नो ( २ ), भ्र - म - र - तां मे ( ५ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस उष्णिक् छन्द के प्रत्येक पाद में जगण ( 151 ) सगण ( 115 ) गुरू ( 5 ) अक्षर मिलता हो, वह छन्द ( वृत्त ) “ कुमारललिता ” कहलाती है ॥३ ॥

( अनुष्टुभिः ) माणवकाक्रीडितकं भूतौ लगौ ॥ ६ । ४ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे भकार ( SII ) तकारौ ( SSI ) लकार ( । ) गकारौ ( S ) च, ( १ ) ‘ अत्र तु चत्वार्येव वृत्तानि दर्शितानि, परंतु प्राकृतपिङ्गलच्छन्द: कौस्तुभप्रभृतिच्छन्दो-ग्रन्थेष्वन्यान्यपि छन्दांस्युपलभ्यन्ते । ' यथा-पद्ममालाच्छन्दः ( ८।१ ९ ) – ' पद्ममाला च रौ गौ ' ( छन्दः कौस्तुभादौ ॥ ) मोदच्छन्दः ( ८।५२ ) - ' स भगा गो यदि मोदः । ' अ ० वृ ० २० तुङ्गाच्छन्दः ( ८।६४ ) – ' तरलणअणि तुंगो पढमगणसुरंगो । णगणजुअलबद्धो गुरुजुअलपसिद्धो ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २।७३ ॥ मृत्युञ्जयच्छन्दः ( ८।६ ९ ) – ' तो मोगला मृत्युञ्जयः । ' अ ० वृ ० र ० लताच्छन्दः ( ८।७५ ) - ' रौ यलौ गुरुः स्याल्लता ' ( क्वचित् ) कमलच्छन्दः ( ८।९ ६ ) – ' पढम गण विप्पओ विहु तह णरेंदओ । गुरुसहित अंतिणा कमल एम भत्तिणा ॥ ' प्रा ० पिं ० सू ० २ | ७५ ॥ गजगतिच्छन्दः ( ८ । १२० ) – ' नभलगा गजगतिः ' ( छन्दोमञ्जर्याम् ) ॥ सुविलासाच्छन्दः ( ८।१३२ ) - ' सुविलासा सरौ ग्लौ हि ( छन्दः कौस्तुभादौ ) ॥ सुचन्द्राभाच्छन्दः ( ८।१४६ ) - ' सुचन्द्राभा यूौ ग्लौ ' ( छन्दः कौस्तुभादौ ॥ ) अचलच्छन्दः ( ८।२५६ ) - ' वसुलमचलमिति ' ( क्वचित् ) ( २ ) उक्ताष्टाक्षरप्रस्तारस्य त्र्यधिकशततमोऽयं ( १०३ ) भेदो ' माणवकाक्रीडितकं ' इति प्रसिद्धः । छ ० शा -०२ JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१७४ छन्दः शास्त्रम् तत् ‘ माणवकाक्रीडितकं ’ ” नाम वृत्तम् ॥ तत्रोदाहरणम्-भगणः तगणः ल ० गु ० भगणः तगणः ल ० गु ० ॥ र्ड 5। ' ' $ ऽ फोर्ड ॥ ऽ ऽ ॥ ऽ माणव - का ( ४ ), क्रीडि - त - कं ( ४ ) य: कुरु - ते ( ४ ), वृद्ध - व - याः । भगणः तगणः ल ० गु ० भगणः तगणः ल ० गु ० 5115 S 5715 SIIS हास्यम - सौ ( ४ ), याति ज - ने ( ४ ) भिक्षुरि - व ( ४ ), स्त्रीच - प - लः ॥ अत्र चतुर्भि ( ४ ) श्चतुर्भिश्च यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस अनुष्टुप् छन्द के प्रत्येक पाद में भगण ( SII ) तगण ( SSI ) ' लघु वर्ण ( । ) एवं गुरूवर्ण ( S ) हों, तो वह ' मानवकाक्रीडितक ' छन्द के नाम से जाना जाता है || ४ || चित्रपदा ' भौ गौ ॥ ६।५ ॥ मृतसञ्जीवनी — यस्य पादे भकारौ ( SII.SII ) गकारौ ( 5.5 ) च भवतस्तत् ‘ चित्रपदा ’ नाम वृत्तम् । तत्रोदाहरणम्— भगणः भगण: गु ० गु ० 5 175 175 5 यस्य मुखे प्रिय - वा - णी भगणः भगणः गु ० गु ० 51151755 चित्रप - दापि च लक्ष्मी -अत्र पादान्ते यतिः ॥ भगण: भगण: गु ० गु ० ॥ ऽ । चेतसि सज्जन - ता च । भगणः भगणः गु ० गु ० S 55 स्तं पुरुषं न ज - हा - ति । शिवप्रसादिनी - जिस अनुष्टुप् छन्द के प्रत्येक पाद में दो भगण ( SII - SII ) तथा दो गुरू ( S - S ) विद्यमान हो, वह " चित्रपद्य " वृत्त कहा जाता है ॥५ ॥

विद्युन्माला मौ गौ ॥ ६।६ ॥ ( १ ) ' माणवकम् ' इति नामान्तरं छन्दः कौस्तुभवृत्तरत्नाकरादौ ॥ ( २ ) उक्ताष्टाक्षरप्रस्तारभेदानां मध्ये पञ्चपञ्चाशत्तमो ( ५५ ) भेदश्चित्रपदेति नाम्ना प्रसिद्धः । ' वितानम् ' इति नामान्तरं चित्रपदायाः ' वितानमन्यत् ' पिं ० सू ० ५।८ इति रीत्या । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मकारौ ( ऽऽऽ.ऽऽऽ ) गकारौ ( 5.5 ) च नाम वृत्तम् ॥ तत्रोदाहरणम् अत्र चतुर्भि ( मगणः मगण: गु ० गु ० 5 डे र्ड S 5 5 विद्युन्मा - ला ( ४ ), लोलान् भोगान् मगणः मगणः गु ० गु ० S S र्ड SS S S मुक्त्वा मु - क्तौ ( ४ ), यत्नं कु - र्यात् । मगणः मगणः 5 5 5 5 SS गु S ० गु S ० ध्यानोत्पन्नं ( ४ ), निःसा - मा - न्यं मगणः मगणः गु ० गु ० 55 5 5 5 S सौख्यं भो- ( ४ ), क्तुं यद्या - का - सेत् ॥ ४ ) श्चतुर्भिश्च यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस अनुष्टुप् छन्द के प्रतिपाद में दो मगण दो गुरू ( S - S ) हो, उस छन्द को “ विद्युन्माला ” कहते हैं ॥ ६ ॥

। हंसरुतं नौ गौ ॥६।७ ॥ ] मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मगण ( SSS ) नगणौ ( III ) गकारौ ( ' हंसरुतं ' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्— १७५ तद् ' विद्युन्माला ' ' ( SSS SSS ) और 5.5 ) च भवतस्तद् ( १ ) उक्ताष्टाक्षरप्रस्तारे सर्वगुर्वात्मक आद्यो भेदो ' विद्युन्माला ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । " विज्जूमाला मत्ता सोला पाए कण्णा चारी लोला । एअरूअं चारी पाआ भत्ती खत्ती विज्जू राआ ॥ ' ( प्रा ० पिं ० सू ० २२६७ ) विद्युल्लेखा इति नामान्तरम् । एतदतिरिक्तानि ' समानिका - प्रमाणिका - वितान- नाराचक'- प्रभृतीनि च्छन्दांसि पञ्चमाध्याये समालोच्यानि । ( २ ) उक्ताष्टाक्षरप्रस्तारभेदेषु सप्तपञ्चाशत्तमो भेदो ( ५७ ) ' हंसरुतं ' इति नाम्ना प्रसिद्धः-लिखितपुस्तकेऽस्य सूत्रस्य नवमत्वेन, भुजगशिशुसृतालक्षणात्मकस्याग्रिमसूत्रस्य चाष्टमत्वेन निर्देश: । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१७६ मगणः नगण: iii लावण्यं वपुषि मगणः नगणः 55 नैष्ठुर्यं मनसि शिवप्रसादिनी - जिस छन्द: शास्त्रम् गु ० गु ० मगणः नगण: गु ० गु ० 5 5 555 S S का ते लोकाती - तमति - सौ - म्यम् गु ० गु ० मगणः नगण: गु ० गु ० S S ऽ ऽ ऽ ॥ । 5 S य - ते द्वैविध्यं किमिति ध - त्से?

नगण ( III ) तथा दो दीर्घ वर्ण उपलब्ध हों वह " हंसरूत " वृत्त कहलाता है ॥ ७ ॥

( ' बृहत्याम् ) ( १ ) अत्र तु द्वावेव भेदौ संदर्शितौ, परन्तु प्राकृतपिङ्गलच्छन्दः कौस्तुभप्रभृतिग्रन्थेषूपलब्धा भेदाः प्रकाश्यन्ते यथा— रूपामालीच्छन्दः ( ९ ।१ ) - ' णाआराआ जप्पे सारा ए चारी कृष्णा हंते हारा ए । ' रूपामाला ' ' कर्पूरम् ' स्निग्धाच्छन्दः ( ९ ।७ ) बिम्बच्छन्दः ( ९।९ ६ ) ' बिम्बा ' इति नामान्तरं अट्ठादाहा मत्ता पाआए रूआमाली छंदा जंपीए ॥

- स्निग्धा ( स्याद्भममा यत्र हराननयुगैर्यतिः । ' ( श्रीकृष्ण:) - ' रइअ फणि बिंब एसो गुरुजुअल सव्वसेसो । सिरहि दिअ मज्झ राओ गुणह गुणि एसहाओ । '

क्वचित् । वाणीभूषणे तु गणभेदेन बिम्बलक्षणमुक्तम् । महालक्ष्मीच्छन्दः ( ९ ।१४७ ) – ' दिट्ठ जोहा गणा तिणिआ णाअराएण जा विण्णिआ । मासअद्धेण पाअ ट्ठिअं जाण मुद्धे महालच्छिअं ॥। ' प्रा ० २ । ७७ ॥ ' वीरलक्ष्मी ' नामान्तरमस्य । कुसुमिताच्छन्दः ( ९ ।१५२ ) - ( कुसुमिता नरौ रो यदा । ' क्वचित् । भुजङ्गसंगताच्छन्दः ( ९ ।१७२ ) - ' सजरैर्भुजङ्गसंगता । ' छन्द: कौस्तुभे । भद्रिकाच्छन्दः ( ९ ।१८७ ) - ' भद्रिका भवति रो नरौ ' वृत्तरत्नाकरे । मणिमध्यच्छन्दः ( ९ ।१ ९९ ) – ' स्यान्मणिमध्यं चेद्भमसाः । ' छन्दःकौस्तुभे । ' मणिबन्ध ' इति श्रुतबोधे । सारङ्गिकाच्छन्दः ( ९ । २०८ ) - ' दिअवर कण्णो सअणं पअ पअ मत्तागणणं । सुरमुणिमत्ता लहिअं सहि सरगिक्का कहिअं । '

CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः १७७ ' भुजगशिशुसृता नौ म् ॥६।८ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे नकारौ ( 111.111 ) मकार ( ऽऽऽ ) श्च भवति, तत् ' भुजगशिशुसृता ' नाम वृत्तम् । तत्रोदाहरणम्-नगण: नगण: मगण: नगण: नगण: मगणः S S इयम - धिकत - रं ( ७ ), रम्या विकच – कुवल - य ( ७ ), - श्यामा । नगण: नगण: मगणः नगण: नगण: मगणः 1115 I S डे 115 55 रमय - ति हृदयं ( ७ ), यूनां भुजग- शिशुसृ - ता ( ७ ), नारी ॥ वक्रगतिरित्यर्थः ॥ शिशुशब्दस्य सार्थकत्वात् । अन्यैरप्युक्तम्— ' अभ्यस्यता नु तरणीगतिवक्रभावा-नुन्मूलिताः फणिशिशोर्भवतापराधाः । ' इति सप्तभिर्द्वाभ्यां च यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद में दो नगण ( III - II! ) और एक ' सारसा, शार्ङ्गिका ' इत्यपि नामान्तरे सारङ्गिकायाः क्वचित् ।

' कुसुमवती, ' पवित्रा, ' ' पारन्तीयम् ' इति नामान्तराणि पाइत्ताख्यस्य । तोमरच्छन्दः ( ९ । ३४४ ) – ' जसु आइ हत्थ विआण तह ब पओहर जाण । पभणेइ णाअणरिंद इम माणु तोमरछंद ॥ '

कमलच्छन्दः ( ९ ।५१२ ) - ' सरसगणरमणिआ दिअगणजुअ पलिआ । गुरु धरिअ पइपउ दहकलअ कमलउ । '

' कमला ' इत्यपि नामान्तरं कमलस्य क्वचित् । ( १ ) चतुष्पादार्षबृहतीपादघटकीभूतानां नवाक्षराणां प्रस्तारे क्रियमाणे द्वादशाधिकपञ्च-शतभेदा ( ५१२ ) भवन्ति । तत्र ( ६४ ) चतुःषष्टितमोऽयं भेदो ‘ भुजगशिशुसृता ’ इति नाम्ना प्रसिद्धः, अस्या एव ' भुजगशिशुभृता ', ' भुजगशिशुयुता ', ' भुजग-शिशुवृता ', ' भुजगशिशुसुता ' इति नामान्तराणि छन्दःकौस्तुभादौ लभ्यन्ते । गारुडे तु ‘ शिशुभृता ' इत्येव, ' नौ मः शिशुभृता भवेत् । ' ( १।२० ९ ।५ ) इति । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१७८ छन्दः शास्त्रम् मगण ( SSS ) होते हैं, वह छन्द “ भुजगशिशुभृता ' नाम वाली होती है । इस छन्द में सात एवं दो अक्षरों पर यति हुआ करती है ॥ ८ ॥

' हलमुखीन स् ॥ ६।९ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे रेफ ( SIS ) नकार ( III ) सकारा ( 15 ) भवन्ति तद्वृतं ' हलमुखी ' । तत्रोदाहरणम्-रगणः नगणः सगणः 513 गण्डयो ( ३ ), - रतिश - यकृशं ( रगणः नगणः सगणः 5 15 आयतं ( ३ ), कलह - निरतं ( रगणः नगणः सगणः 513 ६ ) यन्मुखं ( ३ ), प्रकट - दशनम् ( ६ ) ॥ रगणः नगणः सगणः I 5 । ऽ ६ ) तां स्त्रियं ( ३ ), त्यज ह - लमुखीम् ( ६ ) । त्रिभिः षड्भिश्च यतिरित्याम्नायः । शिवप्रसादिनी - जिस श्लोक के प्रत्येक पाद में रगण ( SIS ) नगण ( III ) एवं सगण ( IIS ) मिलते हों, वह छन्द " हलमुखी " नाम वाला होता है । इस छन्द में तीन और छः अक्षरों पर यति होगा ॥ ९ ॥

( ' पङ्क्तौ ) ( १ ) उक्तनवाक्षरप्रस्तारस्यैकपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽयं मेदो ( २५१ ) ' हलमुखी ' ति नाम्ना ख्यातः । कलिकातामुद्रिते प्राचीनपुस्तके हंसरुतलक्षणसूत्रस्यास्मात् सूत्रात् प्रथमं निर्देशः । “ हलमुखीति संज्ञात्वेऽपि पिप्पल्यादेराकृतिगणत्वात् ङीप् भवतीति ' नखमुखात् संज्ञायाम् — ' ( पा ० सू ० ४ | १ | ५८ ) इत्यस्य न प्रवृत्तिः । " - इति वेङ्कटाचलसूरिः । ( २ ) पङ्क्तिच्छन्दःपादघटकीभूतानां दशाक्षराणां प्रस्तारे क्रियमाणे चतुर्विंशत्यधिकसहस्रभेदा ( १०२४ ) जायन्ते । तेष्वत्र षडेव भेदाः प्रदर्शिताः सन्ति, परंतु प्राकृतपिङ्गलच्छन्दः कौस्तुभादिग्रन्थेषूपलभ्यमाना भेदा अपि प्रदर्श्यन्ते । यथा— कलगीतच्छन्दः ( १० । १०० ) - ' कलगीतं सतयगाः शरैर्बाणैर्यतिर्भवेत् ' 1 । मं ० म ० । आन्दोलिकाच्छन्दः ( १०।१२ ९ ) - ' आन्दोलिका ततरगाः सायकैः

दीपकमालाच्छन्दः ( १० । ३२७ ) - ' दीपकमाला भो मजौ गुरुः । ' क्वचित् । पथ्याच्छन्दः ( १० । ३३१ ) - ' रो यजौ च पथ्या गुरूत्तरा । ' ' लोचनं ' इति क्वचित् । ' मरालिका ' इति नामान्तरं ' शिवाननशरैर्यतिः ' इति विशेषश्च कृष्णीये । . CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA