छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 331–340

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 331–340

पृष्ठ 331

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 331 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः १७ ९ ' शुद्धविराट् म्सौ जगौ ॥ ६।१० ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मकार ( ऽऽऽ ) सकार ( 115 ) जकार ( 151 ) गकारा ( 5 ) भवन्ति तद्वृतं ' शुद्धविराड् ' नाम । तत्रोदाहरणम्-मगणः सगणः जगण: गु ० मगणः सगणः जगण: गु ० I I ši iš iš is ऽ ऽ ऽ 113 15 15 विश्वं ति - ष्ठति कु - क्षिकोट - रे वक्रे य - स्य सरस्वती स - दा । मगणः सगणः जगण: गु ० मगणः सगणः जगण: गु ० I ss 1 iš 15 15 1 5 55 s 113 अस्मद्वं - शपिता - महा गु - रुर् ब्रह्मा शुद्धविराट् पुनातु नः । मनोरमाच्छन्दः कमलाच्छन्दः कमलाया एव सुषमाच्छन्दः ( १०।३४४ ) – ' नरजगैर्भवेन्मनोरमा । ' छन्द: कौस्तुभे । ' शास्त्रसागरैः । ' इति यतिरप्युक्तः कृष्णीये । ( १० । ३६४ ) – ' कमला स्यात्सज्ञगगा विच्छिन्ना सायकैः शरैः । ' मं ० म ० । ' संयुता ' इति नाम प्राकृतपिङ्गले । ( १० । ३ ९ ७ ) -' कण्णो पढमो हत्थो जुअलो कण्णो तिअलो हत्थो पअलो । सोला कलआ छक्का वलआ एसा सुसमा दिट्ठासुसमा । '

प्रा ० २।९ ७ ॥

माणिक्यमालाच्छन्दः ( १०१४०० ) -' न्यभा माणिक्यमाला गावृतुभिः सायकैर्यतिः । ' मं ० म ० ॥ सारवतीच्छन्दः ( १०।४३ ९ ) - ' दीह लहूजुअ दीहलहू सारवई धुअ छंद कहू । अंत पओहर ठानु धआ चोदहमत्तविरामकआ । '

प्रा ० २।९ ५ ॥

' हारवती ' इत्यपि नामान्तरं सारवत्याः । अमृतगतिच्छन्दः ( १० । ४ ९ ६ ) - ' दिअवर हार पअलिआ पुण वि तह ि करिआ । वसुल वे गुरुसहिआ अमिअगइ, धुअ कहिआ । ' प्रा ० २१ ९९ ।१ ' त्वरितगतिः, अमृततिलका, अमृतगतिका ' इति नामान्तराणि अमृतगतेः । ' कुलटा ' इति कृष्णीये । ' कलटा स्यान्नजनगाः पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिः । ' इति विशेषश्च तत्र । हंसीच्छन्दः ( १०।४ ९ ७ ) - ' हंसी मभनगैः प्रोक्ता यतिर्वेदैर्गुहाननैः । ' कृष्णीये । रञ्जिताच्छन्दः ( १०।७४७ ) - ' रञ्जिता रजसा लो गो विरामः सायकर्तुभिः । मं ० म ० ॥ पञ्चचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽयं भेदः ( ३४५ ) ' शुद्ध विराट् ' ( १ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्य नाम्ना प्रसिद्धः । ' विराट् ' इत्यपि नामान्तरं क्वचित् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 332

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 332 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८० छन्दः शास्त्रम् अत्र पादान्ते यतिः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद में मगण ( SSS ) अन्त्य गुरू ( S ) वर्ण उपलब्ध हों वह वृत्त " शुद्धविराम " सञ्ज्ञा को इस छन्द के पादान्त में यति होगी ॥ १० ॥

' पणवो म्नौ युगौ ॥ ६।११ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे मकार ( SSS ) नकार ( III ) यकार ( भवन्ति तद्वृतं ' पणवो ' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्— सगण ( 115 ) और धारण करता है 1 155 ) गकारा ( 5 ) मगणः नगणः यगण: गु ० मगणः नगणः यगण: गु ० ऽ ऽ ऽ ॥ डिडे 5 55 5 ॥ 115 3 5 मीमांसा - रस ( ५ ), - म - मृतं पी - त्वा शास्त्रोक्तिः कटु ( ५ ), - रि - तरा भा - ति | मगणः नगणः यगण: गु ० मगणः नगणः यगणः गु ० ऽ ऽ ऽ ॥ 153 5 S 553 11 S एवं सं - सदि ( ५ ), - वि - दुषां मध्ये जङ्गमो जय ( ५ ), - प - णबन्ध - त्वात् ॥ अत्र पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस श्लोक के प्रत्येक पाद में मगण ( SSS ) नगण ( 111 ) यगण ( ISS ) और एक गुरू ( S ) वर्ण क्रमिक रूप में उपलब्ध हों, तो वह वृत्त " पणव ” नाम वाला होता है । इस छन्द में पाँच - पाँच अक्षरों पर यति होती है रुक्मवती भूमौ स्गौ ॥६।१२ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे भकार ( 511 ) मकार ( SSS ) सकार ( भवन्ति तद्वृतं ' रुक्मवती ' नाम । तत्रोदाहरणम्-भगणः मगणः सगणः गु ० भगणः मगणः सगणः गु ० I S 5115 5 3 11s S पादत - ले पद्मो - दरगौ - रे राजति यस्या ऊर्ध्वगरे - खा ॥ ११ ॥

115 ) गकारा ( 5 ) । ( १ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकविंशत्यधिकशततमोऽयं भेदः ( १२१ ) ' पणव ' नाम्ना ख्यातः । ' प्रणव ' इत्यपि नामान्तरम् । ( २ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्य नवनवत्यधिकशततमोऽयं भेदो ( १ ९९ ) ' रुक्मवती ' नाम्ना प्रसिद्धः । अस्या नामान्तराणि यथा - ' रूपवती ' इति छन्दोमञ्जरी, ' विलाश ' क्वचित्, ' चम्पकमाला ' प्राकृतपिङ्गले । तल्लक्षणं यथा—

' हार ठवीजे काहलदुज्जे कंतिअपुत्ता एगुरुजुत्ता ।

हत्थ करीजे हार ठबीजे चंपकमाला छंद कहीजे ॥ ' प्रा ० २।९ ३ ॥

पादान्ते यतिः । ' शरैर्बाणैर्यतिर्भवेत् । इति मन्दारमरन्दे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 333

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 333 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः १८१ भगण A: मगणः I सगणः गु ० भगणः मगणः सगणः गु ० 5115 S डे 115 5 5115 S सा भवति स्त्री लक्षणयुक्ता रुक्मव - ती सौभाग्यवती च ॥ शिवप्रसादिनी - जिस श्लोक के प्रतिपाद में भगण ( 511 ) मगण ( 555 ) सगण ( 115 ) और एक - एक दीर्घाऽक्षर हों, वह " रूक्मवती " वृत्त कहा जाता है । इस छन्द के पाद्यन्त में यति होती है ॥१२ ॥

' मयूरसारिणी ज ग ॥ ६।१३ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे रेफ ( SIS ) जकारौ ( 151 ) रेफ ( 515 ) गकारौ ( 5 ) च, तद्वृत्तं ' मयूरसारिणी ' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्-रगण: जगणः रगणः गु ० रगण: जगणः रगणः गु ० 15 SISISISIS isi sis S या वना - न्तराण्यु - पै - ति र - न्तुं या भुजङ्गभोग - सक्तचि - त्ता । रगणः जगणः रगण: गु ० रगण: जगणः रगणः गु ० S 15 SISIS S 513 डि 15 13 s या द्रुतं प्रयाति सन्नतां सा तां मयू - रसारिणीं विज - ह्यात् ॥ अत्र पादान्ते यतिः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में रगण ( 515 ) जगण ( 151 ) रगण ( SIS ) तथा अन्तिम वर्ण गुरू सञ्ज्ञक उपलब्ध हो, वह वृत्त ' मयूरसारिणी ' के नाम से

व्यवहार किया जाता है । इस छन्द के पादान्त में यति होती है ॥ १३ ॥

' मत्ता म्भौ स्गौ ॥ ६।१४ ॥

मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मकार ( SSS ) भकार ( 511 ) सकार ( 115 ) गकारा: ( 5 ), तद्वृत्तं ' मत्ता ' नाम । तत्रोदाहरणम्— मगणः भगणः सगणः गु ० मगण: भगणः सगणः गु ० S SS S Tim's s S 5535 स्वैरोल्ला - पै: ( ४ ), श्रुति - पटुपे - यैर् ( ६ ) गीतक्री - डा ( ४ ), सुर - तविशे - षैः ( ६ ) । ( १ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकसप्तत्यधिकशततमोऽयं भेदो ' मयूरसारिणीनाम्ना ' प्रसिद्धः । भेदो ( २४१ ) ' मत्ता ' नाम्ना ( २ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकचत्वारिंशाधिकद्विशततमोऽयं प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 334

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 334 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८२ छन्दः शास्त्रम् मगणः भगणः सगणः गु ० मगण: भगणः सगणः ग् ० 5555 ॥। ऽ ऽ ss s s वासागा - रे ( ४ ), कृत - सुरता - नां ( ६ ) मत्ता ना - री ( ४ ), रम - यति चे - तः ( ६ ) ॥ चतुर्भिः षड्भिश्च यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिसके प्रत्येक पाद में मगण ( SSS ) भगण ( SII ) सगण ( 115 ) तथा अन्त्यगुरू वर्ण हों, वह वृत्त " मत्ता " नाम वाला होता है । इस छन्द में चार अक्षरों एवं छः अक्षरों पर यति उपस्थित होती है ॥१४ ॥

' उपस्थिता त्जौ जगौ ॥ ६।१५ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे तकार ( 551 ) जकारौ ( 151 ), जकार ( 151 ) गकारौ ( 5 ) च, तद्वृत्तं ' उपस्थिता ' नाम । तत्रोदाहरणम्-तगण: जगण: जगण: गु ० तगणः जगण: जगण: गु ० 55 5 S S ॥ ऽ । ऽ एषा ( २ ), ज - गदेक - मनोह - रा ( ८ ) कन्या ( २ ), क - नकोज्ज्व - लदीधि - ति: ( ८ ) । तगणः जगण: जगण: गु ० तगणः जगण: जगणःगु ० 55 SIISI 55 ॥ऽ ॥ ऽ । ऽ लक्ष्मी ( २ ), - रि - व दान - वसूद - नं ( ८ ) पुण्यै ( २ ), -र्न - रनाथ - मुपस्थि - ता ( ८ ) ॥ अत्र द्वाभ्यामष्टाभिश्च यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रतिपाद में तगण ( SS1 ) दो जगण ( 15। - 151 ) तथा अन्तिम में एक गुरू अक्षर हो, तो उसे “ उपस्थिता " वृत्त के नाम से कहा जाता है । इस छन्द के अन्तर्गत दो और आठ अक्षरों पर यति होती है ॥ १५ ॥

( त्रिष्टुभि ) ३ इन्द्रवज्रा तौ ज्गौ ग् ॥६।१६ ॥ ( १ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्य पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽयं भेदः ( ३६५ ) ' उपस्थिता ' नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) त्रिष्टुप्पादघटकीभूतानामेकादशाक्षराणां प्रस्तारे कृतेऽष्टचत्वारिंशाधिका द्विसहस्रभेदा ( २०४८ ) जायन्ते । तेषु द्वादश भेदा एवात्र निर्दिष्टाः, परं प्राकृतपिङ्गलच्छन्द: -कौस्तुभप्रभृतिग्रन्थेषूपलब्धा बहुशो भेदाः प्रकाश्यन्ते यथा— ( ३ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽयं ( ३५७ ) भेदः ' इन्द्रवज्रा ' ( इति नाम्ना प्रसिद्धः । एतल्लक्षणं प्राकृतपिङ्गले यथा— CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 335

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 335 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः १८३ ' दिज्जे तआराजुअला पएसु अंते णरेंदो गुरुजुग्ग सेसं । जंपे फणिंदा धुअ ' इदंवज्जा ' मत्ता दहा अट्ठ समा सुसज्जा ॥ ' ( २।११५ ) ' हरास्यतुभिर्यति: । ' इति विशेष: कृष्णीये । मालतीच्छन्दः ( ११।१ ) -' कुंतीपुत्ता पंचा दिण्णा जाणीआ अंते कंता एक्का हारा माणीआ । पाआ पाआ मत्ता दिट्ठा बाईसा मालत्तीछंदा जंपंता णाएसा ॥ ' प्रा ० २।११३ || राजहंसीच्छन्दः ( ११।१५२ ) - ' राजहंसी नरौ रो गौ यतिः स्यादृतुसायकैः ॥ ' कृष्णीये. कुपुरुषजनिताच्छन्दः ( ११।१ ९ २ ) - ' कुपुरुषजनिता ननौर्गौ गः ॥ ' वृ ०० परि ०. उपस्थितच्छन्दः ( ११ । २८६ ) – ' उपस्थितमिदं जः सस्तगौ गः ॥ ' वृत्तसारप्रभृतिषु. ' शिखण्डितम् ' इति नामान्तरम् उपस्थितच्छन्दसः छन्द: कौस्तुभादौ. विध्वङ्कमालाच्छन्दः ( ११ । २ ९ ६ ) - ' विध्वङ्कमाला भवेत्तौ तगौ गः ॥ ' वृ ० र ० परि ० चन्द्रिकाच्छन्दः ( ११।३२० ) - ' ननगगलगगैश्चन्द्रिका स्यात् ॥ ' वृत्तसारे. मेरुरूपाच्छन्दः ( ११।३४५ ) - ( म: सो जो गुरुयुग्ममेरुरूपा । ' वृत्तसारे. गुणाङ्गीच्छन्दः ( ११ । ३५३ ) - ' म्तौ जगौ गः स्थादब्धिनगैर्गुणाङ्गी ॥ ' अ ० वृ ० र ० वन्दिताच्छन्दः ( ११ । ३६३ ) – ' नरगजा गुरुर्वन्दिता मता ॥ ' वृत्तसारे. ' कामिनी ' ' भद्रिका ' इति नामान्तरे । अनवसिताच्छन्दः ( ११।४०० ) - ' अनवसिता न्यौ भ्गौ गुरुरन्ते ॥ ' वृत्तरत्नाकरे. बन्धुच्छन्दः ( ११।४३ ९ ) - । ' णीलसरूअह एक करीजे तिण्णि भआगण तत्थ भणीजे सोलह मत्तह पाअ ठवीजे दुग्गुरु अंतहि बंधु कहीजे ॥ '

प्रा ० २।१०१ ॥

( ११।४८७ ) - ' स्यादनुकूला भतनगगाश्चेत् । ' अनुकूलाच्छन्दः: ‘ मौक्तिकमाला ' इति वृत्तरत्नाकरे, ' श्रीः ' इति वृत्तसारे गारुडे अस्या च नामान्तरे एवानुकूलाया । ‘ पञ्चभिः षड्भिरेव च ' इति यतिरप्युक्ता गारुडे ' पू ० २० ९ ।१० ॥ ( ११।५८६ ) – ' त्रिभिर्यैर्लगाभ्यां च मन्दाकिनी ॥ ' अ ० वृ ० र ० ॥ मन्दाकिनीच्छन्दः ( ११ । ७०४ ) – ' ननरलगुरुभिः सुभद्रिका ॥ ' छन्दः कौस्तुभादौ. सुभद्रिकाच्छन्दः ( ११।७३२ ) – ' उपचित्रमिदं सससा लगौ । ' वृत्तरत्नाकरे. उपचित्रच्छन्दः ( ११।७४८ ) – ' नन्दिनी सजसैर्गाभ्यां युक्ता बाणर्तुभेदिना ॥ ' कृष्णीये । नन्दिनीच्छन्दः CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 336

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 336 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८४ छन्द: शास्त्रम् मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे तकारौ ( 551.551 ) जकार ( ISI ) गकारौ ( 5 ) गकार ( S ) श्च, तद्वृतं ' इन्द्रवज्रा ' तत्रोदाहरणम्— तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० I IiI S si isi 5 5 यस्यां त्रि - षट्सप्त - ममक्ष - रं स्याद् तगण I: तगण: जगण: गु ० गु ० 5 5 S S गत्या वि - लक्षीकृ - तहंस— कान्ते! अपि च-तगणः तगणः जगणः गु ० गु ० 155 15 55 ये दुष्ट - दैत्या इ - ह भूमि- लो - के तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० S S S तानिन्द्र - वज्राद - पि दारु - णा - ङ्गान् तथा— तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० 5 5 1 8 5 1 S S ह्रस्वं सु - जये! न - वमं च त - द्वत् । तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० ऽ ऽ । ऽ ऽ । is is S तामिन्द्र - वज्रां ब्रुवते क - वी - न्द्राः ॥ ( श्रु ० बो ० २१ ) तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० 55 1 551 151 5I 15 द्वेषं व्य - धुगद्वि – जदेव - स - वे । तगणः तगणः जगणः गु ० गु ० 55155 115155 जि व्याजीव- यद्यः १ स - ततं न - म - स्ते ॥ धारावलिकाच्छन्दः ( ११।७८ ९ ) - ' तोरस्तलौ गुरुर्धारावलिका ॥ ' वृत्तसारे मोटनकच्छन्दः ( ११।८७७ ) – ' स्यान्मोटनकं तजजाश्च लगौ । ' सुमुखीच्छन्दः ( ११।८८० ) -' दिअवर हार लहूजुअला वलअ परिट्ठिअ हत्थअला । पअ कल चोदह जंप अही कइवर जाणइ सो सुमुही ॥ '

प्रा ० २।१०३ ॥

अस्यां ‘ पृषत्कऋतुभिर्यतिः । ' इति कृष्णः । दमनकच्छन्दः ( ११।१०२४ ) -' दिअवरजुअ लहुजुअलं पअ पअ पअलिअवलअं । चउपद चउवसुकलअं दमणअ फणि भण ललिअं ॥ '

प्रा ० २।१० ९ ॥

सान्द्रपदच्छन्दः ( ११ । १५११ ) - ' सान्द्रपदं भ्तौ नगलघुभिश्च ॥ ' छन्दःकौस्तुभादौ । ( १ ) ‘ प्राजीजपत् ' इति स्यात् । ' जि अभिभवे ' ( धा ० पा ० १।९ ४६ ) इत्यस्माण्णिजन्ताल्लुङ् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 337

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 337 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः तगण: तगण A: जगण: गु ० गु ० तगणः तगण: जगण: गु ० SSISSI SIS S 551 551 151 S गोब्राह्मणस्त्रीव्र - तिभिर्विरुद्धं मोहात्करोत्यल्प - मतिर्नृपो तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० तगणः तगण: जगणः गु ० I SISSI ISIS S S SISSI 1 5 १८५ गु ० S यः । गु ० S तस्येन्द्र - वज्राभिहतस्य पा - तः क्षोणीध - रस्येव भवत्य - व- श्यम् ॥ पादान्ते यतिः ॥ शिवप्रसादिनी -- जिस छन्द के प्रतिपाद दो तगण ( SSI - 551 ) एक जगण ( ISI ) तथा अन्त में दो गुरू वर्णों से समाविष्ट हो, वह “ इन्द्रवज्रा " नामक वृत्त होता है । इस छन्द के पादान्त में यति लगता है ॥ १६ ॥

उपेन्द्रवज्रा ज्तौ ज्गौ ग् ॥ ६।१७ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे जकार ( 151 ) तकार ( 551 ) जकारा ( 151 ) गकारो ( ऽ.ऽ ) च, तद्वृतम् ‘ उपेन्द्रवज्रा ' नाम ॥ तत्रोदाहरणम् – जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० । ऽ । ऽ 1 SIISIS 5 151 SSI ISIS S भवन्न - खाः कुन्द - दलश्रि- यो ये नमन्ति लक्ष्मीस्त- नलेख - ने - ऽपि । जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० isi 5 5 5 । S S उपेन्द्र! -वज्राधि - ककर्क - श - त्वं कथं गतास्ते रिपुदार - णा - याम्? ॥ अत्र पादान्ते यतिः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद जगण ( 151 ) तगण ( 551 ) जगण ( ISI ) और अन्त में दो दीर्घ वर्णों से समन्वित हो, वह छन्द “ उपेन्द्रवज्रा ” कहलाता है । यहाँ पर भी पादान्त यति का नियम है ॥ १७ ॥

आद्यन्तावुपजातयः ॥ ६।१८ ॥ ( १ ) ' गोब्राह्मणस्त्री ' इत्यादि पद्यमेकमेवोदाहृतं लि. पुस्तके । ( २ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्याष्टपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽयं ( ३५८ ) भेदः ' उपेन्द्रवज्रा ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । एतल्लक्षणं प्राकृतपिङ्गले यथा-' णरेंद एक्का तअणा सुसज्जा पओहरा कण्णगणा मुणिज्जा । उविंदवज्जा फणिराअदिट्ठा पढंति छेआ सुहवण्णसट्ठा ॥ ' ( २।११७ ) ' बाणऋतुभिर्यतिः । ' इति मन्दारमरन्दे । ' उपेन्द्रमाला ' इति नामान्तरमुपजाते: कृष्णीये । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 338

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 338 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८६ छन्दः शास्त्रम् मृतसञ्जीवनी – ' आद्यन्तौ'- इति अनन्तरोक्तौ इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोः पादावाह । तौ यदा विकल्पेन यथेष्टं भवतस्तदा ' उपजातय: प्रस्तारवशाच्चतुर्दशप्रकारा जायन्ते । तत्रोदाहरणम्— उपेन्द्रवज्रा जगणः तगणः जगणः गु ० गु ० इंडोर्ड 5155 अत्रोप - जातिर्वि - विधा वि - द - ग्धैः इन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० ।ऽ । ऽ ऽ । जि 15 55 अतः प्र - यत्नः प्र - थर्मं वि - धे - यो उपेन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० 551551 5 S संयोज्य ' - ते तु व्यवहार - का- ले । इन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगणः गु ० गु ० 15557 । ऽ । ऽऽ । S नृपेण पुंरत्न- परीक्ष — णा — य ॥ एवमन्यान्यप्युपजात्युदाहरणानि कुमारसम्भवादिकाव्येषु द्रष्टव्यानि । समवृत्तप्रस्तावे प्रसङ्गादुपजातीनामुपन्यासो लाघवार्थः । केचिदिदं सूत्रं न्यायोपलक्षणपरं व्याचक्षते । तेन ( १ ) उपजायतश्च प्रस्तारगत्या चतुर्दश भवन्ति तन्नामलक्षणोदाहरणादीनि प्रदर्श्यन्ते यथा--( २ ) ' प्रयोज्यते तव्यवहारकाले ' इति षष्ठः । ' कीर्ति ( १ ) र्वाणी ( २ ) माला ( ३ ) शाला ( ४ ) हंसी ( ५ ) माया ( ६ ) जाया ( ७ ) वाला ( ८ ) । आर्द्रा ( ९ ) भद्रा ( १० ) प्रेमा ( ११ ) रामा ( १२ ) ऋद्धि ( १३ ) बुद्धि ( १४ ) स्तासां नामानि ( प्रा ० पि ० सू ० २।१२२ ) -( १ ) कीर्तिः-यथा-जगण: तगुणः जगण: गु ० गु ० I SISSI IS ISS स मानुषीं मेरु - सखः पितृणां इन्द्रवज्रा तगुणः तगुणः जगणः गु॰गु ० SSISSI SIS S मेनां मु - नीनाम - पि मान - नी- या -इन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० ऽ ऽ । ऽऽ ॥ऽ । 55 तद्व्या कु - लस्यस्थि - तये स्थि - ति - ज्ञः । इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गुगु

SSISS । 15155

मात्मानु - रूपां वि - धिनोप - ये - मे ॥

CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation कुमारसं USA ० १।१८ )

पृष्ठ 339

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 339 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः १८७ ( २ ) वाणी - यथा-इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगणः गु ० गु ० जगणः तगणः जगणः गु ० गु ० 51551 S 15 5 51 यः पूर - यन्कीच - करन्ध्र - भागान् दरीमुखोत्थेन समीर - णे - न । इन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० 557 551 15 उद्गास्य - तामिच्छ - ति किन्न -रा - णां ( ३ ) माला- यथा-उपेन्द्रवज्रा —जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० 15155 SISS AA कपोल - कण्डूः क - रिभिर्वि - ने - तुं इन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० यत्र स्नु - तक्षीर - तया प्र - सू - तः ( ४ ) शाला- यथा— इन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० S S तानप्र - दायित्व - मिवोप - ग - न्तुम् ॥ ( कुमारसं ० ११८ ) उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगण: जगणःगु ० गु ० डिड्डिो डि S S विघट्टितानां स - रलद्रु - मा - णाम् । इन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० 55155115155 सानूनि गन्धः सु - रभीक - रो - ति ॥ ( कुमारसं ० १।९ ) इन्द्रवज्रा गु ० तगणः तगण: जगणः गु ० गु ० उद्वेज - यत्यङ्गु - लिपार्ष्णि - भा - गान् मार्गे शि - लीभूत- हिमेऽपि य - त्र । उपेन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० ' तगणः तगण: जगण: गु ०० S S न दुर्व - हश्रोणि - पयोथ - रा - र्ता भिन्दन्ति मन्दां ग - तिमश्व - मु - ख्यः ॥ ( कुमारसं ० १।११ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 340

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 340 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८८ छन्दः शास्त्रम् ( ५ ) हंसी-यथा-उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० पदं तुषारस्तु - तिधौत - र - तं उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगणः जगण: गु ० गु ० विदन्ति मार्गं न खरन्ध्र - मु - तै इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० डंडी ड्डी डिज S यस्मिन्न- दृष्ट्वापि हतद्वि- पा – नाम् । इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० I र्मुक्ताफ - लैः केस - रिणां कि - रा - ताः ॥ ( कुमारसं ० १।६ ) ‘ विपरीताख्यानिकी— ' ( पिं ० सू ० ५।४८ ) इत्यनुसारेण ' विपरीताख्यानिकी ' इति नामान्तरं हंसीच्छन्दसः । ( ६ ) माया-यथा-उपेन्द्रवज्रा ' जगणः तगणः जगण: गु ० गु ० 151 557 157 3 3 प्रसीद विश्राम्य - तु वीर! व - ज्रं उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० डिगड्डो निर्ड बिभेतु मोघीकृ - तबाहु - वी - र्यः ( ७ ) जाया-यथा-इन्द्रवज्रा तगुणः तगणः जगणः गु ० गु ० कालक्र - मेणाथ तयोः प्र - वृ - ते उपेन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० डिड्डिी डि शरैर्म - दीयैः कतमः सु - रा - रिः? । इन्द्रवज्रा तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० ऽ ऽ । S S स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फुरिताध - रा - भ्यः ॥ ( कुमारसं ० ३।९ ) उपेन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगणः गु ० गु ० जिड्डी डिज S S स्वरूप - योग्ये सु - रतप्र - स - ङ्गे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA