छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 331–340
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 331–340
पृष्ठ 331
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः १७ ९ ' शुद्धविराट् म्सौ जगौ ॥ ६।१० ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मकार ( ऽऽऽ ) सकार ( 115 ) जकार ( 151 ) गकारा ( 5 ) भवन्ति तद्वृतं ' शुद्धविराड् ' नाम । तत्रोदाहरणम्-मगणः सगणः जगण: गु ० मगणः सगणः जगण: गु ० I I ši iš iš is ऽ ऽ ऽ 113 15 15 विश्वं ति - ष्ठति कु - क्षिकोट - रे वक्रे य - स्य सरस्वती स - दा । मगणः सगणः जगण: गु ० मगणः सगणः जगण: गु ० I ss 1 iš 15 15 1 5 55 s 113 अस्मद्वं - शपिता - महा गु - रुर् ब्रह्मा शुद्धविराट् पुनातु नः । मनोरमाच्छन्दः कमलाच्छन्दः कमलाया एव सुषमाच्छन्दः ( १०।३४४ ) – ' नरजगैर्भवेन्मनोरमा । ' छन्द: कौस्तुभे । ' शास्त्रसागरैः । ' इति यतिरप्युक्तः कृष्णीये । ( १० । ३६४ ) – ' कमला स्यात्सज्ञगगा विच्छिन्ना सायकैः शरैः । ' मं ० म ० । ' संयुता ' इति नाम प्राकृतपिङ्गले । ( १० । ३ ९ ७ ) -' कण्णो पढमो हत्थो जुअलो कण्णो तिअलो हत्थो पअलो । सोला कलआ छक्का वलआ एसा सुसमा दिट्ठासुसमा । '
प्रा ० २।९ ७ ॥
माणिक्यमालाच्छन्दः ( १०१४०० ) -' न्यभा माणिक्यमाला गावृतुभिः सायकैर्यतिः । ' मं ० म ० ॥ सारवतीच्छन्दः ( १०।४३ ९ ) - ' दीह लहूजुअ दीहलहू सारवई धुअ छंद कहू । अंत पओहर ठानु धआ चोदहमत्तविरामकआ । '
प्रा ० २।९ ५ ॥
' हारवती ' इत्यपि नामान्तरं सारवत्याः । अमृतगतिच्छन्दः ( १० । ४ ९ ६ ) - ' दिअवर हार पअलिआ पुण वि तह ि करिआ । वसुल वे गुरुसहिआ अमिअगइ, धुअ कहिआ । ' प्रा ० २१ ९९ ।१ ' त्वरितगतिः, अमृततिलका, अमृतगतिका ' इति नामान्तराणि अमृतगतेः । ' कुलटा ' इति कृष्णीये । ' कलटा स्यान्नजनगाः पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिः । ' इति विशेषश्च तत्र । हंसीच्छन्दः ( १०।४ ९ ७ ) - ' हंसी मभनगैः प्रोक्ता यतिर्वेदैर्गुहाननैः । ' कृष्णीये । रञ्जिताच्छन्दः ( १०।७४७ ) - ' रञ्जिता रजसा लो गो विरामः सायकर्तुभिः । मं ० म ० ॥ पञ्चचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽयं भेदः ( ३४५ ) ' शुद्ध विराट् ' ( १ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्य नाम्ना प्रसिद्धः । ' विराट् ' इत्यपि नामान्तरं क्वचित् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 332
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८० छन्दः शास्त्रम् अत्र पादान्ते यतिः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद में मगण ( SSS ) अन्त्य गुरू ( S ) वर्ण उपलब्ध हों वह वृत्त " शुद्धविराम " सञ्ज्ञा को इस छन्द के पादान्त में यति होगी ॥ १० ॥
' पणवो म्नौ युगौ ॥ ६।११ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे मकार ( SSS ) नकार ( III ) यकार ( भवन्ति तद्वृतं ' पणवो ' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्— सगण ( 115 ) और धारण करता है 1 155 ) गकारा ( 5 ) मगणः नगणः यगण: गु ० मगणः नगणः यगण: गु ० ऽ ऽ ऽ ॥ डिडे 5 55 5 ॥ 115 3 5 मीमांसा - रस ( ५ ), - म - मृतं पी - त्वा शास्त्रोक्तिः कटु ( ५ ), - रि - तरा भा - ति | मगणः नगणः यगण: गु ० मगणः नगणः यगणः गु ० ऽ ऽ ऽ ॥ 153 5 S 553 11 S एवं सं - सदि ( ५ ), - वि - दुषां मध्ये जङ्गमो जय ( ५ ), - प - णबन्ध - त्वात् ॥ अत्र पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस श्लोक के प्रत्येक पाद में मगण ( SSS ) नगण ( 111 ) यगण ( ISS ) और एक गुरू ( S ) वर्ण क्रमिक रूप में उपलब्ध हों, तो वह वृत्त " पणव ” नाम वाला होता है । इस छन्द में पाँच - पाँच अक्षरों पर यति होती है रुक्मवती भूमौ स्गौ ॥६।१२ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे भकार ( 511 ) मकार ( SSS ) सकार ( भवन्ति तद्वृतं ' रुक्मवती ' नाम । तत्रोदाहरणम्-भगणः मगणः सगणः गु ० भगणः मगणः सगणः गु ० I S 5115 5 3 11s S पादत - ले पद्मो - दरगौ - रे राजति यस्या ऊर्ध्वगरे - खा ॥ ११ ॥
115 ) गकारा ( 5 ) । ( १ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकविंशत्यधिकशततमोऽयं भेदः ( १२१ ) ' पणव ' नाम्ना ख्यातः । ' प्रणव ' इत्यपि नामान्तरम् । ( २ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्य नवनवत्यधिकशततमोऽयं भेदो ( १ ९९ ) ' रुक्मवती ' नाम्ना प्रसिद्धः । अस्या नामान्तराणि यथा - ' रूपवती ' इति छन्दोमञ्जरी, ' विलाश ' क्वचित्, ' चम्पकमाला ' प्राकृतपिङ्गले । तल्लक्षणं यथा—
' हार ठवीजे काहलदुज्जे कंतिअपुत्ता एगुरुजुत्ता ।
हत्थ करीजे हार ठबीजे चंपकमाला छंद कहीजे ॥ ' प्रा ० २।९ ३ ॥
पादान्ते यतिः । ' शरैर्बाणैर्यतिर्भवेत् । इति मन्दारमरन्दे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 333
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः १८१ भगण A: मगणः I सगणः गु ० भगणः मगणः सगणः गु ० 5115 S डे 115 5 5115 S सा भवति स्त्री लक्षणयुक्ता रुक्मव - ती सौभाग्यवती च ॥ शिवप्रसादिनी - जिस श्लोक के प्रतिपाद में भगण ( 511 ) मगण ( 555 ) सगण ( 115 ) और एक - एक दीर्घाऽक्षर हों, वह " रूक्मवती " वृत्त कहा जाता है । इस छन्द के पाद्यन्त में यति होती है ॥१२ ॥
' मयूरसारिणी ज ग ॥ ६।१३ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे रेफ ( SIS ) जकारौ ( 151 ) रेफ ( 515 ) गकारौ ( 5 ) च, तद्वृत्तं ' मयूरसारिणी ' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्-रगण: जगणः रगणः गु ० रगण: जगणः रगणः गु ० 15 SISISISIS isi sis S या वना - न्तराण्यु - पै - ति र - न्तुं या भुजङ्गभोग - सक्तचि - त्ता । रगणः जगणः रगण: गु ० रगण: जगणः रगणः गु ० S 15 SISIS S 513 डि 15 13 s या द्रुतं प्रयाति सन्नतां सा तां मयू - रसारिणीं विज - ह्यात् ॥ अत्र पादान्ते यतिः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में रगण ( 515 ) जगण ( 151 ) रगण ( SIS ) तथा अन्तिम वर्ण गुरू सञ्ज्ञक उपलब्ध हो, वह वृत्त ' मयूरसारिणी ' के नाम से
व्यवहार किया जाता है । इस छन्द के पादान्त में यति होती है ॥ १३ ॥
' मत्ता म्भौ स्गौ ॥ ६।१४ ॥
मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मकार ( SSS ) भकार ( 511 ) सकार ( 115 ) गकारा: ( 5 ), तद्वृत्तं ' मत्ता ' नाम । तत्रोदाहरणम्— मगणः भगणः सगणः गु ० मगण: भगणः सगणः गु ० S SS S Tim's s S 5535 स्वैरोल्ला - पै: ( ४ ), श्रुति - पटुपे - यैर् ( ६ ) गीतक्री - डा ( ४ ), सुर - तविशे - षैः ( ६ ) । ( १ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकसप्तत्यधिकशततमोऽयं भेदो ' मयूरसारिणीनाम्ना ' प्रसिद्धः । भेदो ( २४१ ) ' मत्ता ' नाम्ना ( २ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकचत्वारिंशाधिकद्विशततमोऽयं प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 334
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८२ छन्दः शास्त्रम् मगणः भगणः सगणः गु ० मगण: भगणः सगणः ग् ० 5555 ॥। ऽ ऽ ss s s वासागा - रे ( ४ ), कृत - सुरता - नां ( ६ ) मत्ता ना - री ( ४ ), रम - यति चे - तः ( ६ ) ॥ चतुर्भिः षड्भिश्च यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिसके प्रत्येक पाद में मगण ( SSS ) भगण ( SII ) सगण ( 115 ) तथा अन्त्यगुरू वर्ण हों, वह वृत्त " मत्ता " नाम वाला होता है । इस छन्द में चार अक्षरों एवं छः अक्षरों पर यति उपस्थित होती है ॥१४ ॥
' उपस्थिता त्जौ जगौ ॥ ६।१५ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे तकार ( 551 ) जकारौ ( 151 ), जकार ( 151 ) गकारौ ( 5 ) च, तद्वृत्तं ' उपस्थिता ' नाम । तत्रोदाहरणम्-तगण: जगण: जगण: गु ० तगणः जगण: जगण: गु ० 55 5 S S ॥ ऽ । ऽ एषा ( २ ), ज - गदेक - मनोह - रा ( ८ ) कन्या ( २ ), क - नकोज्ज्व - लदीधि - ति: ( ८ ) । तगणः जगण: जगण: गु ० तगणः जगण: जगणःगु ० 55 SIISI 55 ॥ऽ ॥ ऽ । ऽ लक्ष्मी ( २ ), - रि - व दान - वसूद - नं ( ८ ) पुण्यै ( २ ), -र्न - रनाथ - मुपस्थि - ता ( ८ ) ॥ अत्र द्वाभ्यामष्टाभिश्च यतिरित्याम्नायः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रतिपाद में तगण ( SS1 ) दो जगण ( 15। - 151 ) तथा अन्तिम में एक गुरू अक्षर हो, तो उसे “ उपस्थिता " वृत्त के नाम से कहा जाता है । इस छन्द के अन्तर्गत दो और आठ अक्षरों पर यति होती है ॥ १५ ॥
( त्रिष्टुभि ) ३ इन्द्रवज्रा तौ ज्गौ ग् ॥६।१६ ॥ ( १ ) उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्य पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽयं भेदः ( ३६५ ) ' उपस्थिता ' नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) त्रिष्टुप्पादघटकीभूतानामेकादशाक्षराणां प्रस्तारे कृतेऽष्टचत्वारिंशाधिका द्विसहस्रभेदा ( २०४८ ) जायन्ते । तेषु द्वादश भेदा एवात्र निर्दिष्टाः, परं प्राकृतपिङ्गलच्छन्द: -कौस्तुभप्रभृतिग्रन्थेषूपलब्धा बहुशो भेदाः प्रकाश्यन्ते यथा— ( ३ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽयं ( ३५७ ) भेदः ' इन्द्रवज्रा ' ( इति नाम्ना प्रसिद्धः । एतल्लक्षणं प्राकृतपिङ्गले यथा— CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 335
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः १८३ ' दिज्जे तआराजुअला पएसु अंते णरेंदो गुरुजुग्ग सेसं । जंपे फणिंदा धुअ ' इदंवज्जा ' मत्ता दहा अट्ठ समा सुसज्जा ॥ ' ( २।११५ ) ' हरास्यतुभिर्यति: । ' इति विशेष: कृष्णीये । मालतीच्छन्दः ( ११।१ ) -' कुंतीपुत्ता पंचा दिण्णा जाणीआ अंते कंता एक्का हारा माणीआ । पाआ पाआ मत्ता दिट्ठा बाईसा मालत्तीछंदा जंपंता णाएसा ॥ ' प्रा ० २।११३ || राजहंसीच्छन्दः ( ११।१५२ ) - ' राजहंसी नरौ रो गौ यतिः स्यादृतुसायकैः ॥ ' कृष्णीये. कुपुरुषजनिताच्छन्दः ( ११।१ ९ २ ) - ' कुपुरुषजनिता ननौर्गौ गः ॥ ' वृ ०० परि ०. उपस्थितच्छन्दः ( ११ । २८६ ) – ' उपस्थितमिदं जः सस्तगौ गः ॥ ' वृत्तसारप्रभृतिषु. ' शिखण्डितम् ' इति नामान्तरम् उपस्थितच्छन्दसः छन्द: कौस्तुभादौ. विध्वङ्कमालाच्छन्दः ( ११ । २ ९ ६ ) - ' विध्वङ्कमाला भवेत्तौ तगौ गः ॥ ' वृ ० र ० परि ० चन्द्रिकाच्छन्दः ( ११।३२० ) - ' ननगगलगगैश्चन्द्रिका स्यात् ॥ ' वृत्तसारे. मेरुरूपाच्छन्दः ( ११।३४५ ) - ( म: सो जो गुरुयुग्ममेरुरूपा । ' वृत्तसारे. गुणाङ्गीच्छन्दः ( ११ । ३५३ ) - ' म्तौ जगौ गः स्थादब्धिनगैर्गुणाङ्गी ॥ ' अ ० वृ ० र ० वन्दिताच्छन्दः ( ११ । ३६३ ) – ' नरगजा गुरुर्वन्दिता मता ॥ ' वृत्तसारे. ' कामिनी ' ' भद्रिका ' इति नामान्तरे । अनवसिताच्छन्दः ( ११।४०० ) - ' अनवसिता न्यौ भ्गौ गुरुरन्ते ॥ ' वृत्तरत्नाकरे. बन्धुच्छन्दः ( ११।४३ ९ ) - । ' णीलसरूअह एक करीजे तिण्णि भआगण तत्थ भणीजे सोलह मत्तह पाअ ठवीजे दुग्गुरु अंतहि बंधु कहीजे ॥ '
प्रा ० २।१०१ ॥
( ११।४८७ ) - ' स्यादनुकूला भतनगगाश्चेत् । ' अनुकूलाच्छन्दः: ‘ मौक्तिकमाला ' इति वृत्तरत्नाकरे, ' श्रीः ' इति वृत्तसारे गारुडे अस्या च नामान्तरे एवानुकूलाया । ‘ पञ्चभिः षड्भिरेव च ' इति यतिरप्युक्ता गारुडे ' पू ० २० ९ ।१० ॥ ( ११।५८६ ) – ' त्रिभिर्यैर्लगाभ्यां च मन्दाकिनी ॥ ' अ ० वृ ० र ० ॥ मन्दाकिनीच्छन्दः ( ११ । ७०४ ) – ' ननरलगुरुभिः सुभद्रिका ॥ ' छन्दः कौस्तुभादौ. सुभद्रिकाच्छन्दः ( ११।७३२ ) – ' उपचित्रमिदं सससा लगौ । ' वृत्तरत्नाकरे. उपचित्रच्छन्दः ( ११।७४८ ) – ' नन्दिनी सजसैर्गाभ्यां युक्ता बाणर्तुभेदिना ॥ ' कृष्णीये । नन्दिनीच्छन्दः CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 336
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८४ छन्द: शास्त्रम् मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे तकारौ ( 551.551 ) जकार ( ISI ) गकारौ ( 5 ) गकार ( S ) श्च, तद्वृतं ' इन्द्रवज्रा ' तत्रोदाहरणम्— तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० I IiI S si isi 5 5 यस्यां त्रि - षट्सप्त - ममक्ष - रं स्याद् तगण I: तगण: जगण: गु ० गु ० 5 5 S S गत्या वि - लक्षीकृ - तहंस— कान्ते! अपि च-तगणः तगणः जगणः गु ० गु ० 155 15 55 ये दुष्ट - दैत्या इ - ह भूमि- लो - के तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० S S S तानिन्द्र - वज्राद - पि दारु - णा - ङ्गान् तथा— तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० 5 5 1 8 5 1 S S ह्रस्वं सु - जये! न - वमं च त - द्वत् । तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० ऽ ऽ । ऽ ऽ । is is S तामिन्द्र - वज्रां ब्रुवते क - वी - न्द्राः ॥ ( श्रु ० बो ० २१ ) तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० 55 1 551 151 5I 15 द्वेषं व्य - धुगद्वि – जदेव - स - वे । तगणः तगणः जगणः गु ० गु ० 55155 115155 जि व्याजीव- यद्यः १ स - ततं न - म - स्ते ॥ धारावलिकाच्छन्दः ( ११।७८ ९ ) - ' तोरस्तलौ गुरुर्धारावलिका ॥ ' वृत्तसारे मोटनकच्छन्दः ( ११।८७७ ) – ' स्यान्मोटनकं तजजाश्च लगौ । ' सुमुखीच्छन्दः ( ११।८८० ) -' दिअवर हार लहूजुअला वलअ परिट्ठिअ हत्थअला । पअ कल चोदह जंप अही कइवर जाणइ सो सुमुही ॥ '
प्रा ० २।१०३ ॥
अस्यां ‘ पृषत्कऋतुभिर्यतिः । ' इति कृष्णः । दमनकच्छन्दः ( ११।१०२४ ) -' दिअवरजुअ लहुजुअलं पअ पअ पअलिअवलअं । चउपद चउवसुकलअं दमणअ फणि भण ललिअं ॥ '
प्रा ० २।१० ९ ॥
सान्द्रपदच्छन्दः ( ११ । १५११ ) - ' सान्द्रपदं भ्तौ नगलघुभिश्च ॥ ' छन्दःकौस्तुभादौ । ( १ ) ‘ प्राजीजपत् ' इति स्यात् । ' जि अभिभवे ' ( धा ० पा ० १।९ ४६ ) इत्यस्माण्णिजन्ताल्लुङ् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 337
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः तगण: तगण A: जगण: गु ० गु ० तगणः तगण: जगण: गु ० SSISSI SIS S 551 551 151 S गोब्राह्मणस्त्रीव्र - तिभिर्विरुद्धं मोहात्करोत्यल्प - मतिर्नृपो तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० तगणः तगण: जगणः गु ० I SISSI ISIS S S SISSI 1 5 १८५ गु ० S यः । गु ० S तस्येन्द्र - वज्राभिहतस्य पा - तः क्षोणीध - रस्येव भवत्य - व- श्यम् ॥ पादान्ते यतिः ॥ शिवप्रसादिनी -- जिस छन्द के प्रतिपाद दो तगण ( SSI - 551 ) एक जगण ( ISI ) तथा अन्त में दो गुरू वर्णों से समाविष्ट हो, वह “ इन्द्रवज्रा " नामक वृत्त होता है । इस छन्द के पादान्त में यति लगता है ॥ १६ ॥
उपेन्द्रवज्रा ज्तौ ज्गौ ग् ॥ ६।१७ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे जकार ( 151 ) तकार ( 551 ) जकारा ( 151 ) गकारो ( ऽ.ऽ ) च, तद्वृतम् ‘ उपेन्द्रवज्रा ' नाम ॥ तत्रोदाहरणम् – जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० । ऽ । ऽ 1 SIISIS 5 151 SSI ISIS S भवन्न - खाः कुन्द - दलश्रि- यो ये नमन्ति लक्ष्मीस्त- नलेख - ने - ऽपि । जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० isi 5 5 5 । S S उपेन्द्र! -वज्राधि - ककर्क - श - त्वं कथं गतास्ते रिपुदार - णा - याम्? ॥ अत्र पादान्ते यतिः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद जगण ( 151 ) तगण ( 551 ) जगण ( ISI ) और अन्त में दो दीर्घ वर्णों से समन्वित हो, वह छन्द “ उपेन्द्रवज्रा ” कहलाता है । यहाँ पर भी पादान्त यति का नियम है ॥ १७ ॥
आद्यन्तावुपजातयः ॥ ६।१८ ॥ ( १ ) ' गोब्राह्मणस्त्री ' इत्यादि पद्यमेकमेवोदाहृतं लि. पुस्तके । ( २ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्याष्टपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽयं ( ३५८ ) भेदः ' उपेन्द्रवज्रा ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । एतल्लक्षणं प्राकृतपिङ्गले यथा-' णरेंद एक्का तअणा सुसज्जा पओहरा कण्णगणा मुणिज्जा । उविंदवज्जा फणिराअदिट्ठा पढंति छेआ सुहवण्णसट्ठा ॥ ' ( २।११७ ) ' बाणऋतुभिर्यतिः । ' इति मन्दारमरन्दे । ' उपेन्द्रमाला ' इति नामान्तरमुपजाते: कृष्णीये । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 338
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८६ छन्दः शास्त्रम् मृतसञ्जीवनी – ' आद्यन्तौ'- इति अनन्तरोक्तौ इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोः पादावाह । तौ यदा विकल्पेन यथेष्टं भवतस्तदा ' उपजातय: प्रस्तारवशाच्चतुर्दशप्रकारा जायन्ते । तत्रोदाहरणम्— उपेन्द्रवज्रा जगणः तगणः जगणः गु ० गु ० इंडोर्ड 5155 अत्रोप - जातिर्वि - विधा वि - द - ग्धैः इन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० ।ऽ । ऽ ऽ । जि 15 55 अतः प्र - यत्नः प्र - थर्मं वि - धे - यो उपेन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० 551551 5 S संयोज्य ' - ते तु व्यवहार - का- ले । इन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगणः गु ० गु ० 15557 । ऽ । ऽऽ । S नृपेण पुंरत्न- परीक्ष — णा — य ॥ एवमन्यान्यप्युपजात्युदाहरणानि कुमारसम्भवादिकाव्येषु द्रष्टव्यानि । समवृत्तप्रस्तावे प्रसङ्गादुपजातीनामुपन्यासो लाघवार्थः । केचिदिदं सूत्रं न्यायोपलक्षणपरं व्याचक्षते । तेन ( १ ) उपजायतश्च प्रस्तारगत्या चतुर्दश भवन्ति तन्नामलक्षणोदाहरणादीनि प्रदर्श्यन्ते यथा--( २ ) ' प्रयोज्यते तव्यवहारकाले ' इति षष्ठः । ' कीर्ति ( १ ) र्वाणी ( २ ) माला ( ३ ) शाला ( ४ ) हंसी ( ५ ) माया ( ६ ) जाया ( ७ ) वाला ( ८ ) । आर्द्रा ( ९ ) भद्रा ( १० ) प्रेमा ( ११ ) रामा ( १२ ) ऋद्धि ( १३ ) बुद्धि ( १४ ) स्तासां नामानि ( प्रा ० पि ० सू ० २।१२२ ) -( १ ) कीर्तिः-यथा-जगण: तगुणः जगण: गु ० गु ० I SISSI IS ISS स मानुषीं मेरु - सखः पितृणां इन्द्रवज्रा तगुणः तगुणः जगणः गु॰गु ० SSISSI SIS S मेनां मु - नीनाम - पि मान - नी- या -इन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० ऽ ऽ । ऽऽ ॥ऽ । 55 तद्व्या कु - लस्यस्थि - तये स्थि - ति - ज्ञः । इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गुगु
SSISS । 15155
मात्मानु - रूपां वि - धिनोप - ये - मे ॥
CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation कुमारसं USA ० १।१८ )
पृष्ठ 339
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः १८७ ( २ ) वाणी - यथा-इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगणः गु ० गु ० जगणः तगणः जगणः गु ० गु ० 51551 S 15 5 51 यः पूर - यन्कीच - करन्ध्र - भागान् दरीमुखोत्थेन समीर - णे - न । इन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० 557 551 15 उद्गास्य - तामिच्छ - ति किन्न -रा - णां ( ३ ) माला- यथा-उपेन्द्रवज्रा —जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० 15155 SISS AA कपोल - कण्डूः क - रिभिर्वि - ने - तुं इन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० यत्र स्नु - तक्षीर - तया प्र - सू - तः ( ४ ) शाला- यथा— इन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० S S तानप्र - दायित्व - मिवोप - ग - न्तुम् ॥ ( कुमारसं ० ११८ ) उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगण: जगणःगु ० गु ० डिड्डिो डि S S विघट्टितानां स - रलद्रु - मा - णाम् । इन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० 55155115155 सानूनि गन्धः सु - रभीक - रो - ति ॥ ( कुमारसं ० १।९ ) इन्द्रवज्रा गु ० तगणः तगण: जगणः गु ० गु ० उद्वेज - यत्यङ्गु - लिपार्ष्णि - भा - गान् मार्गे शि - लीभूत- हिमेऽपि य - त्र । उपेन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० ' तगणः तगण: जगण: गु ०० S S न दुर्व - हश्रोणि - पयोथ - रा - र्ता भिन्दन्ति मन्दां ग - तिमश्व - मु - ख्यः ॥ ( कुमारसं ० १।११ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 340
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८८ छन्दः शास्त्रम् ( ५ ) हंसी-यथा-उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० पदं तुषारस्तु - तिधौत - र - तं उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगणः जगण: गु ० गु ० विदन्ति मार्गं न खरन्ध्र - मु - तै इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० डंडी ड्डी डिज S यस्मिन्न- दृष्ट्वापि हतद्वि- पा – नाम् । इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० I र्मुक्ताफ - लैः केस - रिणां कि - रा - ताः ॥ ( कुमारसं ० १।६ ) ‘ विपरीताख्यानिकी— ' ( पिं ० सू ० ५।४८ ) इत्यनुसारेण ' विपरीताख्यानिकी ' इति नामान्तरं हंसीच्छन्दसः । ( ६ ) माया-यथा-उपेन्द्रवज्रा ' जगणः तगणः जगण: गु ० गु ० 151 557 157 3 3 प्रसीद विश्राम्य - तु वीर! व - ज्रं उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० डिगड्डो निर्ड बिभेतु मोघीकृ - तबाहु - वी - र्यः ( ७ ) जाया-यथा-इन्द्रवज्रा तगुणः तगणः जगणः गु ० गु ० कालक्र - मेणाथ तयोः प्र - वृ - ते उपेन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० डिड्डिी डि शरैर्म - दीयैः कतमः सु - रा - रिः? । इन्द्रवज्रा तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० ऽ ऽ । S S स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फुरिताध - रा - भ्यः ॥ ( कुमारसं ० ३।९ ) उपेन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगणः गु ० गु ० जिड्डी डिज S S स्वरूप - योग्ये सु - रतप्र - स - ङ्गे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA