छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 341–350

षष्ठोऽध्यायः १८ ९ उपेन्द्रवज्रा जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० isi s si isi s S मनोर - मं यौव - नमुद्र - ह - न्त्या ( ८ ) बाला- यथा— इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा जगण: तगण: जगणः गु ० गु ० S S गर्भोऽभवद्भूध - रराज - प - ल्याः ॥ ( कुमारसं ० १।१ ९ ) इन्द्रवज्रा तगणः तगण: जगण: गु ० गु ० तगणः तगण: जगणः गु ० गु ० 5 5 1 551 ( 5 15 5 5 51 5 31 ( 5 ) S यं सर्व - शैलाः परिकल्प्य व - त्सं मेरौ स्थिते दोग्ध - रि दोह - द - क्षे । उपेन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० § 5 S 1 5 51 131 § 5 S S भास्वन्ति रत्नानि महौषधी - श्च पृथूप - दिष्टां दु - दुहुर्ध - रि - त्रीम् ॥ ( ९ ) आर्द्रा - यथा-उपेन्द्रवज्रा जगणः तगणः जगणः गु ० गु ० i si ssi siss दिवाक - राद्रक्ष - ति गु - हा - सु इन्द्रवज्रा ( कुमारसं ० १।२ ) इन्द्रवज्रा तगणः तगण: जगणः गु ० गुळे 551 551151 5 5 लीनं दिवाभीत - मिवान्ध - का - रम् । उपेन्द्रवज्रा “ तगणः तगणः जगणः गु ० गु ० जगणः तगणः जगणः गु ० गु ० 55 155 1151 SS क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्र - प - न्ने ( १० ) भद्रा — यथा— इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगणः गु ० S अस्त्युत्तरस्यां दिशि देव - ता -छ ० शा ०-२२ डिर्ड S है । S S ममत्व - मुच्चैः शि - रसां स - ती - व ॥ ( कुमारसं ० १।१२ ) उपेन्द्रवज्रा गु ० जगणः तगण: जगणः गु ० गु ० त्मा हिमाल - यो नाम नगाधि - रा - जः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१ ९ ० छन्दः शास्त्रम् इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगण: गु ० गु ० जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० इंडोर्डडो S 5 S 15 17557 S S पूर्वापरौ तोय - निधी व - गा - ह्य स्थितः पृथिव्या इ - व मान - द - ण्डः ॥ ' आख्यानिकी- ' ( पिं ० सू ० नामान्तरं भद्राच्छन्दसः । ( ११ ) प्रेमा-यथा-उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० अनन्त - रत्नप्रभवस्य य - स्य इन्द्रवज्रा तगणः तगण: जगणः गु ० गु ० 5 5 1 5 5 1 1 5 1 5 s एको हि दोषो गु - णसंनि - पा - ते ( १२ ) रामा-यथा— इन्द्रवज्रा तगणः तगणः जगणः गु ० गु ० 55755115153 यश्चाप्स - रोविभ्र - ममण्ड - ना - नां उपेन्द्रवज्रा ' जगणः तगणः जगण: गु ० गु ० बलाह- कच्छेद - विभक्त - रा - गा-( कुमारसं ० १।१ ) ५।३७ ) इत्यनुसारेण ' आख्यानिकी ' इति उपेन्द्रवज्रा जगणः तगण: जगण: गु ० गु ० S हिमं न सौभाग्य - विलोपि जा - तम् । उपेन्द्रवज्रा जगणः तगणः जगण: गुग्गु ० 1 5 1 5 5 1 1 51 5's निमज्ज - तीन्दोः कि - रणेष्वि - वा - ङ्कः ॥ ( कुमारसं ० १।३ ) इन्द्रवज्रा तगण: तगणः जगण: गु ० 551 55 1 संपाद - यित्रीं शिखरैर्बिभर्ति । उपेन्द्रवज्रा जगणः तगणः जगण: गु ० गु ० S S मकाल - सन्ध्यामि - व धातु - म - त्ताम् ॥ ( कुमारसं ० १।४ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः १ ९ १ वंशस्थ - इन्द्रवंशापादयोरपि संकरादु पजातयो स्वल्पभेदानां प्रयोगानुसारेणोपजातयो ज्ञेयाः ( १३ ) ऋद्धि : -यथा-उपेन्द्रवज्रा जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० भवन्ति । शालिनी - वातोर्मोपादयोः, अन्येषामपि । इन्द्रवज्रा ' तगण: तगण: जगण: गु ० गु ० 557 557 157 3 3 प्रसन्न- दिक्पांसु विविक्त - वा - तं शङ्खस्व - नानन्त - रपुष्प - वृ - ष्टि । उपेन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा ' जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० जगणः तगणः जगण: गु ० गु ० 1571575 5 151 5 31 15 15 5 शरीरि - णां स्थाव - रजङ्ग - मा - नां सुखाय तज्जन्म - दिनं ब - भू - व ॥ ( कुमारसं ० १।२३ ) ( १४ ) बुद्धिः -यथा-इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा तगण: तगण: जगणः गु ० गु ० जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० S S S यत्रांशु - काक्षेप - विलज्जि - ता - नां यदृच्छ - या किंपु - रुषाङ्ग — ना - नाम् । उपेन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० जगणः तगणः जगण: गु ० गु ० S S दरीगृ - हद्वार- विलम्बि - बि - म्बा- स्तिरस्क - रिण्यो ज - लदा भवन्ति ॥ ( कुमारसं ० १।१४ ) ( १ ) अत्र वंशस्थेन्द्रवंशयोरपि प्रस्तारे कृते चतुर्दशधा उपजातयो भवन्ति तासां स्वरूपोदाहरणादीनि यथाक्रमं प्रकाश्यन्ते, यथा--प्रथमो भेदः - यथा-इन्द्रवंशा वंशस्थम् तगण: तगणः जगणः रगणः जगण: तगण: जगणः रगणः 5 डोर्ड डीडी डॉडे डि. डा डि डोडे किं ब्रूथ रे! व्योम - चरा म - हासुराः स्मरारि - सूनुप्र - तिपक्ष - वर्तिनः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१ ९ २ छन्दः शास्त्रम् वंशस्थम् ' जगण: तगण: जगण: रगणः 1 मदीय - बाणत्र - णवेद - ना हि सा द्वितीयो भेदः - यथा-वंशस्थम् जगण ': तगण: जगण: रगणः वंशस्थम् जगणः तगण: जगणः रगणः 1 5 1 5 5 1 1 31 513 धुना क थं विस्मृतिगोच - रीकृता? ॥ ( कुमारसं ० १५/४० ) इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगणः रगणः S पुरोग - तं दैत्य- चमूम - हार्णवं दृष्ट्वाभि - तश्चक्षु - भिरे म - हा - सुराः । वंशस्थम् वंशस्थम् ‘ जगणः तगणःजगण रगण: जगणः तगणः जगणः रगणः S स्मरारि - सूनोर्न - यनैक - कोणके तृतीयो भेदः — यथा— इन्द्रवंशा ' तगणः तगणः जगणः रगणः 55155 151515 डिड्डिी जि डोंड ममुर्भ - टास्तस्य- रणेऽव – हेलया ॥ ( कुमारसं ० १५।४ ९ ) इन्द्रवंशा तगण: तगण: जगणः रगणः 551 5511 51 51's निम्नाः प्र - देशाः स्थ - लतामु - पागमन् निम्नत्व - मुच्चैर - पि सर्व - तश्च ते । वंशस्थम् जगणः ' तगणः जगण रगण: I 15155 1 15 15 15 तुरङ्ग - माणां व्र - जतां खु - रैः क्षता चतुर्थो भेदः — यथा— वंशस्थम् जगणः ' तगण: जगण रगणः परस्परं वज्र - धरस्य सैनिका CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. वंशस्थम् जगणः तगणः जगणः रगणः 15155 115 1 513 रथैर्ग - जेन्द्रैः प - रितः स - मीकृताः ॥ ( कुमारसं ० १४।४४ ) वंशस्थम् जगणः तगण: जगणः रगणः डीडी डीडीडे ( द्विषोऽपि योद्धुं प्र - वरोद्धृ - तायुधाः । Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः १ ९ ३ इन्द्रवंशा ' तगणः तगण: जगणः रगणः 551551151 šis S वैतालि - कश्रावि - तमान - सत्क्रमा-पञ्चमो भेदः - यथा -इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगण: रगणेः 551 55 151513 ऊर्ध्वकृ - तास्या र विदत्त - दृष्टयः इन्द्रवंशा तगणः तगणः जगणः रगणः 55 डिडीडे वंशस्थम् ' जगण: तगण: जगण: रगणः išissi 151 5 15 भिधान - मीयुर्वि - जयैषिणो रणे ॥ ( कु ० सं ० १५/५२ ) वंशस्थम् जगण: तगण: जगणः रगणः 151 55 1 131 5 15 समेत्य सर्वे सु - रविद्विषः पुरः । वंशस्थम् जगण: तगण: जगणः रगणः 15155 श्वानः स्व - रेण श्रवणान्त - शातिना मिथो रु - दन्तः क - रुणेन निर्ययुः ॥ ( कु ० सं ० १५।२४ ) षष्ठो भेदः - यथा-इन्द्रवंशा इन्द्रवंशा तगण: तगण: जगण: रगण: " तगणः तगण: जगणः रगणः 557551151515 अभ्याज - तोऽभ्याग - ततूर्ण - तर्णका- न्निर्याण - हस्तस्य पुरो दु - धुक्षतः । इन्द्रवंशा वंशस्थम् तगणः तगणः जगणः रगणः जगण: तगण: जगण: रगणः 5515 51 151 513 वर्गाद्द्र - वां हुंकृ - तिचारु निर्यती- मरिर्म - धोरैक्ष - त गोम- तल्लिकाम् ॥ ( शिशुपा ० १२/४१ ) सप्तमो भेदः - यथा -वंशस्थम् इन्द्रवंशा जगणः तगण: जगणः रगणः तगणः तगणः जगणः रगणः 1 515 5 1 151 513 न जाम - दग्न्यः क्ष - यकाल - रात्रिकृत् स क्षत्रियाणां स - मराय वल्गति CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१ ९ ४ छन्दः शास्त्रम् इन्द्रवंशा तगण: तगण: जगणः रगणः 531 551151513 येन त्रि - लोकीस - भटेन तेन ते अष्टमो भेदः - यथा-वंशस्थम् ' जगण: तगण: जगण: रगणः 151551 S 155 निवार्य - माणैर - भितोऽनु - यायिभि-वंशस्थम् जगण: तगण: जगण: रगणः अपाति गृध्रैर - भिमौलि चाकुलै-नवमो भेदः-यथा-इन्द्रवंशा तगण: तगण: जगण: रगणः S 1551151513 खातं खु - रै रथ्य - तुरङ्ग - पुङ्गवै-वंशस्थम् जगण: तगणः जगणः रगण: 7551151513 गतं दि - गन्तान् प्र - खरैः समीरणै-दशमो भेदः - यथा-वंशस्थम् ' जगणः तगण: जगण: रगणः 151551151 513 नितान्त - मुत्तुङ्ग - तुरङ्ग- हेषितै-CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. वंशस्थम् जगण: तगणः जगण: रगणः 151 55 11 5 $ 15 कुतोऽव - काशः स ह विग्र - हग्रहे? । ( कु ० सं ० १५।३७ ) वंशस्थम् जगण: तगण: जगण: रगणः 51 5 ISIS र्ग्रहीतु - कामैरि - व तं मु - हुर्मुहुः । इन्द्रवंशा तगणः तगणःजगणः रगणः 551551151 513 र्भविष्य - देतन्म - रणोप - देशिभिः ॥ वंशस्थम् जगणः तगणः जगणः रगणः 151551151 513 रुपत्य - कानां क - नकस्थ - लीरजः । इन्द्रवंशा तगण: तगण: जगणः रगणः 5575 51 151 513 र्दाहभ्रमं भूरि बभार भूयसा ॥ ( कु ० सं ० १४/२० ) इन्द्रवंशा तगणः तगणः जगणः रगणः 551551 131 515 रुद्दाम Digitized - दान द्वानुद्धि by 93: Foullaion प ि nds शतैः ।

षष्ठोऽध्यायः १ ९ ५ वंशस्थम् जगण: तगण: जगण: रगणः 5 चलद्धव - जस्यन्द - ननेमि - निःस्वनै-" एकादशो भेदः - यथा-इन्द्रवंशा तगण: तगण: जगणः रगणः 551551151513 श्रुत्वेति वाचं वि - यतो ग - रीयसीं वंशस्थम् ' जगणः तगण: जगण: रगण: 15755115151 प्रकम्पि - ताशेष - जगत्र - योऽपि स-द्वादशो भेदः - यथा— वंशस्थम् जगण: तगण: जगणः रगणः SIS कटुस्व - रैः प्राल - पथाम्ब — रस्थिताः इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगणः रगणः SS ISS 551 । ऽ । ऽ 1 श्वानः प्र - मत्ता इ - व कार्ति के निशि त्रयोदशो भेदः - यथा— इन्द्रवंशा ' तगणः तगणः जगणः रगणः 551551 झिंडीडे पद्म - र - नन्वीत — वधूमु - खद्युतो इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगणः रगणः SSISSI ISI SIS श्चाभून्निरुच्छ्वास - मथाकु - लं नभः ॥ ( कुमारसं ० १४।४१ ) इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगणः रगण: 551 SSI IS 515 क्रोधाद - हंकार - परो महासुरः । इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगणः रगणः S ना - कम्प- प - तोच्चैर्दिवमभ्य - धाच्च सः ॥ ( कु ० सं ० १५।३ ९ ) वंशस्थम् जगण: तगणः जगणः रगणः शिशोर्ब - लात्षद्दि - नजात - कस्य किम्? ॥ इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगण: रगण: 551 SS IS स्वैरं व - नान्ते मृ - गधूर्त - का इव ॥ ( कुमारसं ० १५।४१ ) वंशस्थम् जगणः तगणः जगणः रगणः 15155 गता न हंसैः श्रियमात - पत्रजाम् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१ ९ ६ छन्दः शास्त्रम् तथा शालिनीवातोर्मीपादयोरन्येषामपि स्वल्पभेदानां प्रयोगानुसारेणोपजातयो ज्ञेयाः । इन्द्रवंशा तगण: तगण: जगण: रगणः दूरेऽभवन्भोज - बलस्य गच्छतः चतुर्दशो भेद: -यथा--वंशस्थम् जगण: तगण: जगणः रगण: 151551 51 551 is 1 513 महाच - मूनाम - धिपाः स - मन्ततः इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगणः रगणः ऽ ऽऽऽ SISSI ISI SIS A तस्थुर्वि - नम्रक्षि - तिपाल - सङ्कुले इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगणः रगणः I ssissiísi 515 शैलोप- मातीत - गजस्य निम्नगाः ॥ ( शिशुपा ० १२।६१ ) इन्द्रवंशा तगण: तगण: जगणः रगणः SSI SS ॥ऽ । ऽ । ऽ संनह्य सद्यः सु - तरामु - दायुधाः । इन्द्रवंशा तगणः तगण: जगण: रगणः ऽ ऽ । ऽ ऽ 7 डीडे तस्याङ्ग - द्वारि बहिः प्र - कोष्ठके ॥ ( कुमारस ० १५।६ ) ( १ ) तुल्यसंख्याकवर्णपादयोरेवोपजातित्वमिति न नियमः, किंतु भिन्नसंख्याकवर्णपाद-योरपि । यथा— रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं काकुत्स्थं करुणामयं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम् । राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिम्, वन्दे रामाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥ इति पद्ये ऊनविंशत्यक्षरपादकेन ( १ ९ ) शार्दूलविक्रीडितेन सहैकविंशत्यक्षर-पादकस्रग्धरावृत्तस्य पादद्वयेन मिश्रणादुपजातित्वम् । एवमेवानुष्टुब्बृहत्योरपि संकरादुपजातिः इति नव्याः । वस्तुतस्तु सर्वैरपि छन्दः शास्त्रकारैरुपजातेः समवृत्ताधि-कार एवाम्नानात्, विषमाक्षरवृत्तमिश्रणस्याप्युपजातित्वेऽर्धसमविषमवृत्तेष्वतिव्याप्तेः, ‘ अत्रानुक्तं गाथा ' ( पि ० सू ० ८।१ ) इति सूत्रवैयर्थ्यप्रसङ्गात्, छन्दोभङ्गदोषस्य निर्विषयत्वापत्तेश्च समाक्षरयोर्द्वयोर्मिश्रणमेवोपजातित्वमिति युक्तम् । तथा च रत्नाकरे-‘ इत्थं ’ पदप्रयोगोऽपि स्वरसतः सङ्गच्छते । यत्तु - ' रामं लक्ष्मणपूर्वजं ' इत्युदाहृतम्, तत्र गाथात्वमेव सुवचम् । अत एव— CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः १ ९ ७ शिवप्रसादिनी - आद्यन्तौ = यहाँ आद्यन्तौ शब्द से अव्यवहित पूर्व में कहे गये क्रमश: ' इन्द्रवज्रा ' और ' उपेन्द्रवज्रा छन्दों के पाद कहे जाते हैं । उन दोनों के पाद जब विकल्प से प्रयोक्ता के इच्छानुसार प्रयुक्त होने लगते है, तब वह छन्द " उपजाति ” के नाम से कहा जाता है । अर्थात् जिस छन्द का कोई पाद, इन्द्रवज्रा छन्द के लक्षण से युक्त हो, तथा कोई पाद उपेन्द्रवज्रा छन्द के लक्षण से युक्त हो, तो उस छन्द को “ उपजाति ” कहते हैं । इसी प्रकार वंशस्थवृत्त के साथ इन्द्रवज्रा लक्षण और शालिनी के साथ वातोर्मि के लक्षण मिलने पर भी उपजाति छन्द होता है ॥ उपजाति छन्द अनेक प्रकार का हुआ करता है । इन्द्रवज्रा से उपेन्द्रवज्रा के मिलने पर जो जाति छन्द होता है, उसके भेद प्रस्तावाऽनुसार चौदह प्रकार के हुआ करते हैं ॥ १८ ॥

दोधकं भौ भूगौ ग् ॥ ६।१ ९ ॥ मृतसञ्जीवनी — यस्य पादे भगणास्त्रयो ( 511.511.511 ) गकारौ ( 5.5 ) च भवतस्तद् ‘ दोधकं ’ ” नाम वृत्तम् । तत्रोदाहरणम्— भगणः भगणः भगण: गु ० गु ० भगणे: भगण भगणः गु ० गु ० 511.517517 5 5 115 11 5 11 5 5 दोधक - मर्थवि - रोधक - मु - ग्रं स्त्री- -चप - लं युधि कातर - चि - त्तम् । भगणः भगणः भगण: गु ० गु ० भगणः भगणः भगण: गु ० गु ० S S ऽ ॥ ऽ 5 स्वार्थप- रं मति- हीनम - मा - त्यं मुञ्चति यो नृप - तिः स सु - खी स्यात् ॥ ‘ यो विश्वात्मा विधिजविषयान् प्राश्य भोगान् स्थविष्ठान् पश्चाच्चान्यान् स्वमतिविभवाञ्ज्योतिषा स्वेन सूक्ष्मान् । सर्वानेतान् पुनरपि शनैः स्वात्मनि स्थापयित्वा हित्वा सर्वान् विशेषान् विगतगुणगणः पात्वसौ नस्तुरीयः ॥ ' ( मां ० उ ० भा ० २ ) इति शङ्करभगवत्पादीयश्लोके ' न च चतुर्थपादे वृत्तलक्षणाभावादसाङ्गत्य-, गाथालक्षणस्य तत्र सुसम्पादत्वात् । ' इत्यानन्दज्ञानोक्तः । एतेन-माशङ्कनीयम् रत्नानि रत्नाकर! मावमंस्थाः । ' इत्याद्यपि व्याख्या-‘ कल्लोलवेल्लितदृषत्परुषप्रहारै नातीवोपयुज्यन्ते । क्वचिल्लौकिके तम् । भागवताद्युदाहरणानि त्वार्षत्वाल्लौकिके ' ति प्राचां मतमेव तथा दर्शनं तु दोष एवेति ' समाक्षरजातिद्वयमिश्रणमेवोपजातित्वमि निर्बाधम् ॥ शततमो ( ४३ ९ ) भेदो ' दोधक ' इति ( १ ) उक्तैदशाक्षरप्रस्तारस्योनचत्वारिंशदधिकचतुः नाम्ना ' प्रसिद्धः । ' बन्धुः ' इति नामान्तरं वा ० भू ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१ ९ ८ छन्दः शास्त्रम् अत्र पादान्ते यतिः । दोग्धीति दोधकः । केनाप्युपायेन राजानं दोग्धि । शिवप्रसादिनी - जिस छन्द का प्रथम पाद तीन भगण ( 511-511-511 ) के साथ-साथ अन्त के दो दीर्घ वर्णों से युक्त हो, उस छन्द को " दोधक " कहते हैं । पादान्त यति का नियम है ॥ १ ९ ॥ शालिनी मृतौ त्गौ ग् समुद्रऋषयः ॥ ६ । २० ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मगणतगणौ, ( ऽऽऽ ऽऽ 1 ) तगणो, ( ऽऽ 1 ) गकारौ ( ऽ.ऽ ) च भवतस्तद्वृतं ‘ शालिनी ' नाम । चतुर्षु, सप्तसु च यतिः मगणः तगणः तगण: गु ० गु ० 55 35 5 1 S IIII S शस्त्रश्या - मा ( ४ ) स्निग्ध - मुग्धाय - ता - क्षी ( ७ ) मगणः तगणः तगणः गु ० गु ० 555 5 डो S S S पीनश्रो - णि ( ४ ) र्दक्षिणावर्त - ना - भि: ( ७ ) । मगणः तगणः तगणः गु ० गु ० 55 5 S 51551 S मध्ये क्षा - मा ( ४ ) पीव - रोरुस्त - नी या ( ७ ) मगणः तगणः तगण: गु ० गु ० 5 s s ऽ । ऽ ऽ । ऽ S श्लाघ्या भ - र्तुः ( ४ ) शालि - नी कामिनी स्यात् ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद में एक मगण ( ऽऽ।-ऽऽ। ) एवं अन्त में दो दीर्घ उपलब्ध हों, वह वृत्त “ शालिनी है । इस छन्द के चार और सांत अक्षरों पर यति होती है ॥२० ॥

वातोर्मी म्भौ त्गौ ग् च ' ॥ ६।२१ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मगणभगणतगणा: ( ऽऽऽ.511.551 भवतस्तद्वृत्तं ‘ वातोर्मी ’ ’ नाम । चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः । चकारो । तत्रोदाहरणम् – ( 555 ) दो तगण ” नाम वाला होता ) गकारौ ( 5.5 ) च यत्यनुकर्षणार्थः । ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्योननवत्यधिकद्विशततमोऽयं ( २८ ९ ) भेदः ' शालिनी ' इति नाम्ना ख्यातः । ( २ ) ' गश्चतुःस्वरा ' इति लि. पुस्तकेऽधिकः पाठः । ( ३ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य पञ्चाधिकत्रिशततमो ( ३०५ ) भेदो ' वातोर्मी ' इति नाम्ना ख्यातः । वातोर्मीशालिन्योर्भगणतगणस्थान एव भेदः । अतएवानयोर्मिश्रणात्पूर्व-CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA