छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 351–360

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 351–360

पृष्ठ 351

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 351 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः १ ९९ तथोदाहरणम्-मगणः भगण: तगणः गु ० गु ० 555 1155 S S यात्युत्से - कं ( ४ ) सप - दि प्राप्य - किं - चि ( ७ ) -मगणः भगणः तगणः गु ० गु ० 5 5 5 5 11 5 57 3 3 त्स्याद्वा य - स्या ( ४ ) श्चप - ला चित्त वृत्ति: ( ७ ) । मगणः भगणः तगण: गु ० गु ० 55 5 55 या दीर्घा -ङ्गी ( ४ ) स्फुट - शब्दाट्ट - हा - सा ( ७ ) मगणः भगणः तगणः गु ० गु ० S $ ISSISS 551 त्याज्या सा स्त्री ( ४ ) द्रुत - वातोर्मि - मा - ला ( ७ ) ॥ वातोर्मीति स्त्रियां ‘ कृदिकारादक्तिन: ' ( व्या. वार्ति. ) इति ङीष् शिवप्रसादिनी- - जिस वृत्त का समस्त पाद मगण ( SSS ) । भगण ( 511 ) तगण ( ऽऽ । ) वाला हो, वह वृत्त " वातोर्मि ' नाम वाला होता है । इस छन्द के चार और सात अक्षरों पर यति होती है ॥२१ ॥

भ्रमरविलसितं म्भौ लौ ग् ॥ ६।२२ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मगणभगणनगणलकारगकाराः ( 555.5 ॥.॥ 1.1.5 ) भवन्ति तद् ‘ ‘ भ्रमरविलसितं ’ नाम । चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्— मगण: भगणः नगण: ल ० गु ० SSSS 15 किं ते व - क्रं ( ४ ) चल - दलक - चि - तं? ( ७ ) मगणः भगणः नगणः ल ० गु ० 2 S 555 S किं वा प - द्मं ( ४ ) भ्रम - रविल - सि - तम्? ( ७ ) । वदुपजातयो भवन्ति । एकलघुविभिन्नतायामिव लघुद्वयविभिन्नतायामप्युपजातयो भवन्तीति वृत्तिकृता ‘ तथा शालिनी ' ( पृ ० १३१ पं ० १ ) त्यादिना सिद्धान्तितत्वात् । ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य नवाधिकसहस्रतमो ( १०० ९ ) भेदो ' भ्रमरविलसितम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । अत्र चतुर्थपादान्ते ' सि ' इति वर्णस्य ' गन्ते ' ( १।१० ) इति सूत्राद्गुरुत्वातिदेशः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 352

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 352 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०० छन्दः शास्त्रम् मगणः भगणः नगणः ल ० गु ० ऽ ऽ ऽ ऽ S इत्येवं मे ( ४ ) जन - यति म - न - सि ( ७ ) मगण: भगणः नगण: ल ० गु ० S 3 5 10 15 भ्रान्तिं कान्ते! ( ४ ) परि - सरस - र - सि ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के समस्त पाद में मगण ( SSS ) भगण ( SII ) नगण ( III ) तथा अन्त में क्रम से एक लघु - गुरु अक्षर हो, वह " भ्रमरविलासिता ” वृत्त कहा जाता है, जहाँ पर चार और सात अक्षरों के उपरान्त यति की स्थिति होती है ॥२२ ॥

रथोद्धता नौ लौ ग् ॥६।२३ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे रगणनगणरगणलकारगकारा ( 515.111.515.1.5 ) भवन्ति तद्वृतं ‘ ‘ रथोद्धता ' नाम । तत्रोदाहरणम्— रगणः I नगण: रगण: ल ० गु ० रगणः नगणः रगणः ल ० गु ० 5 13 1 11 513 is 513 111513 या करो - ति विविधैर्विटैः स - मं सङ्गतिं परगृ - हे रता च या । रगणः A. नगणः रगणः ल III ० गु ० रगणः नगणः रगणः ल ० गु ० ऽ । ऽ ॥। ऽ । ऽ । S SIS SI S म्लानय - त्युभय - तोऽपि बा - न्ध - वान् मार्गधू - लिरिव सा रथो - द्ध - ता ॥ पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के समस्त पादों में रगण ( SIS ) नगण ( III ) रगण ( SIS ) के उपरान्त एक लघु अक्षर, और उसके बाद पादान्त में एक गुरू वर्ण विद्यमान हो, तो उस छन्द की “ रथोद्धता ” सञ्ज्ञा होती है । यहाँ पर यति का स्थान पादान्त मे निर्धारित है ॥२३ ॥

स्वागता नौ भुगौ ग् ॥ ६।२४ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे रगणनगणौ ( SIS.III ) भगणो ( SII ) गकारौ ( ऽ.ऽ ) च ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्यैकोनशताधिकषट्शततमो ( ६ ९९ ) ऽयं भेदो ' रथोद्धता ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 353

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 353 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः २०१ तद्वृत्तं ‘ " स्वागता ' नाम । तत्रोदाहरणम् रगणः नगण: भगणः गु ० गु ० रगण: नगण: भगण: गु ० गु ० 515 3 ॥। 5 ॥ ऽ ऽ S आहवं प्रविश- तो यदि रा - हुः पृष्ठत - श्चरति वायुस - मे - तः । रगणः नगण: भगणः गु ० गु ० रगणः नगण: भगण: गु ० गु ० 5 1 3 1 11 5 11 3 š 5151 SIISS प्राणवृत्तिरपि यस्य श - री - रे स्वागता भवति तस्य ज - य - श्रीः ॥ पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के समस्त पाद में रगण ( 515 ) नगण ( III ) भगण ( SII ) तथा अन्त में दो दीर्घ वर्ण उपलब्ध हो, तो उस छन्द की " स्वागता ” सञ्ज्ञा मानी गयी है । इस छन्द में भी पादान्त यति होने का नियम है ॥ २४ ॥

वृन्ता नौ गौ ग् ॥ ६।२५ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे नगणौ ( III. 111 ) सगणः ( 115 ) गकारौ ( ऽ.ऽ ) च तद्वृत्तं ‘ ' वृन्ता ' नाम । अत्र मण्डूकप्लुतिन्यायेन ' समुद्रऋषय ' इत्यनुवर्तन्ते । यतिः । तत्रोदाहरणम्— नगण: नगणः सगणः गु ० गु ० 113 5 5 द्विजगु - रु ( ४ ) परि - भवका - री - यो ( ७ ) नगणः नगणः सगणः गु ० गु ० S नरप - ति ( ४ ) रति- धनलु - ब्धा - त्मा ( ७ ) । नगणः नगणः सगणः गु ० गु ० I II ध्रुवमि - ह ( ४ ) निप - तति पा - प्रो - ऽसौ ( ७ ) नगण: नगणः सगणः गु ० गु ० 5 फलमि - व ( ४ ) पव - नहतं - वृ - न्तात् ( ७ ) । तेन चतुर्भिः सप्तभिश्च त्रिचत्वारिंशदधिकचतुःशततमो ( ४४३ ) भेदः ' स्वागता ' ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य इति नाम्ना ख्यातः । ' पद्मिनी ' इति चन्द्रिकायाम् । ( २ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ( २५६ ) भेदो ' वृन्ता ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ' वृत्ता ' इति वैदिकपाठः । ' पृथ्वी ' इति क्वचित् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 354

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 354 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०२ छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - जिस श्लोक के प्रत्येक पाद में दो नगण ( III - III ) एक सगण ( IIS ) और अन्त में दो दीर्घ वर्ण उपस्थित रहे, तो उस छन्द को " वृन्ता " कहते हैं । यहाँ पर मण्डुक प्लुति न्याय से " समुद्र ऋषय: " ( पि ० सू ० ६ । २० ) चार संख्या के उपलक्षक समुद्र एवं सात संख्या के स्मारक " ऋषि " शब्द अनुवृत्त होते हैं । अतः इस छन्द में चार तथा सात अक्षरों के अनन्तर यति उपस्थित होता है ॥ २५ ॥

श्येनी जौ लौ ग् ॥६।२६ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे रगणजगणौ ( SIS.ISI ) रगणलकारौ ( SIS.I ) गकार ( S ) श्च तद्वृर्त्तं ' ' श्येनी ' नाम । तत्रोदाहरणम्-रगण: जगण: रगणः ल ० गु ० रगण: जगण: रगणः ल ० गु ० SISI SI SIS 5131515135 । ऽ । S क्रूरदृष्टिराय - ताम्रना - सि- का चञ्चला - कठोर - तीक्ष्णना - दि - नी । रगणः जगणः रगण: ल ० गु ० रगणः जगणः रगणः ल ० गु ० 515 575 1 युद्धकाङ्क्षिणी स - दामिष - प्रि - या श्येनिके - व सा वि - गर्हिता - ङ्ग - ना ॥ अत्र पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पादों में एक रगण ( 515 ) एक जगण ( ISI ) पुनः एक रगण ( SIS ) तथा अन्त में क्रमश: एक लघु एवम् एक गुरु वर्ण हो, तो वह वृत्त ‘ श्येनी ' नाम वाला होता है ॥२६ ॥

विलासिनी ज्रौ जगौ ग् ॥६।२७ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे जगणरगणौ ( 151.515 ) जगणो ( 151 ) गकारौ ( 5.5 ) च तद्वृत्तं ‘ ३ विलासिनी ' नाम । तत्रोदाहरणम् जगण: रगणः जगण: गु ० गु ० जगणः रगणः जगण: गु ० गु ० विलासि - नी विलो - कितैः स - का - मं दधाति कामस- त्त्वचेष्टि - तं या । ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य त्र्यशीत्यधिकशततमो ( ६८३ ) भेदः ' श्येनी ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ' सेनिका ' वा ० भू ० । ' वैतिका ' वृ ० २० । ( २ ) सूत्रमेतद्वैदिकैर्न पठ्यते । ( ३ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य द्विचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमो ( ३४२ ) भेदो ' विलासिनी ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 355

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 355 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः २०३ जगण: रगण: जगण: गु ० गु ० जगणः रगण: जगण: गु ० गु ० 515 ऽ । ऽ । 55 ISISISISIS S करोति चञ्चला - क्षिदृष्टि - पा - तै- र्यतात्मनश्च यो- गिनोऽपि म - त्तान् ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के सभी पादों में जगण ( 151 ) रगण ( SIS ) और दो गुरू वर्ण हों, वह “ विलासिनी " वृत्त ( छन्द ) होता है । इस छन्द में यति का नियम नहीं है || २७ || ( जगत्याम् ) ( १ ) जगतीछन्दः पादघटकीभूतानां द्वादशसंख्यकानामक्षराणां प्रस्तारे कृते षण्णवत्यधिकचतुः सहस्रभेदा ( ४० ९ ६ ) जायन्ते । तेषु चात्र षोडशभेदा एव निर्दिष्टाः परं प्राकृत-पिङ्गलादिग्रन्थेष्वन्येऽपि भेदा उपलभ्यन्ते; ते चात्र विनिर्दिश्यन्ते । यथा— विद्याधरच्छन्दः ( १२।१ ) -' चारी कण्णा पाए दिण्णा सव्वासारा पाआअंते दिज्जे कंता चारी हारा । छण्णावेआ · मत्ता गण्णा चारी पाआ विज्जाहारा जंपे सारा णाआराआ । ' प्रा ० पि ० सू ० २।१२८ ॥ जलधरमालाच्छन्दः ( १२।२४१ ) – ' अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ ' वृत्तरत्नाकरे । अभिनवतामरसच्छन्दः ( १२।८८० ) - ' अभिनवतामरसं नजजाद्यः ' । एतदेव ' ललित ' पदनाम्ना प्रसिद्धं वृत्तरत्नाकरे । मालतीच्छन्दः ( १२।१३ ९ २ ) - ' भवति नजावथ मालती जरौ ' वृत्तरत्नाकरे । दुग्धच्छन्दः ( १२।१३ ९ ५ ) - ' दुग्धवृत्तं रभजरैरुदीरितम् । ’ ललिताच्छन्दः ( १२ । १३ ९ ७ ) – ' धीरैरभाणि ललिता तभौ जरौ ' वृत्तरत्नाकरादिषु । प्रियंवदाच्छन्दः ( १२।१४०० ) – ' भुवि भवेन्नभजरै: प्रियंवदा वृत्तरत्नाकरादिषु । महितोज्ज्वलाच्छन्दः ( १२।१४७२ ) - ' ननभरसहिता महितोज्ज्वला ' वृत्तरत्नाकरे । मताच्छन्दः ( १२।१४ ९ ६ ) – ' मता नरौ नरौ भिन्ना वज्रकोणैर्गुहाननैः । ' ' बहुमता ' इति वृ ० म ० को ० जलमालाच्छन्दः ( १२।१५ ९९ ) - ' जलमाला भभमसाः सागरैर्वसुभिर्यतिः । ' चन्द्रवर्त्मच्छन्दः ( १२।१ ९ ७१ ) -‘ चन्द्रवर्त्म गदितं तु रनभसैः ' वृत्तरत्नाकरछन्दोमञ्जर्यादिषु । ( १२।२०२३ ) - ' ललना स्याद्भतनसैश्छिन्ना स्वर्द्रुमहीधरैः । ' ललनाच्छन्दः सारङ्गच्छन्दः ( १२।२३४१ ) — सो पिंगले दिट्ठ । ' जा चारितक्कारसंभेअउक्किट्ठ सारंगरूअक्क जा तीअवीसामसंजुत्त पाएहि णाजाणिए कांति अण्णोण्णभाएहि ॥ ’ प्रा ० पि ० सू ० २।१३७ ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 356

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 356 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०४ छन्दःशास्त्रम्

जगती ॥ ६ । २८ ॥

मृतसञ्जीवनी – अधिकारोऽयमाध्यायपरिसमाप्तेः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम-स्तज्जगतीत्येवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति च " तोटकं स: " ( ६।३२ ) तज्जगतीपादस्य लक्षणं भवति ॥ शिवप्रसादिनी - छठवें अध्याय की समाप्ति पर्यन्त जगती सञ्ज्ञा का अधिकार चलेगा । अतः इस जगती सञ्ज्ञा के लक्षणों से लक्षित प्रकृत अध्याय की समाप्तिपर्यन्त तत् तत् सूत्रों द्वारा विहित सकल छन्द एक होकर जगती सञ्ज्ञा वाले होगें । इसलिए आगे कहे जाने वाले जो “ तोटकं स: " ( पि ० सू ० ६ । ३३ ) इत्यादिसूत्रों द्वारा तोटक आदि छन्दों के लक्षण कहने वाले हैं वे सब के सब वे सभी जगती पाद के अक्षरों की सञ्ज्ञा के बोधक होंगे 1 । तोटक लक्षण का तात्पर्य तोटक लक्षण के अवसर पर व्यक्त होगा ॥२८ ॥

वंशस्था ज्तौ ज्रौ ॥ ६।२ ९ ॥ मृतसञ्जीवनी - – यस्य पादे जगणतगणौ ( 151.551 ) जगणरगणौ ( 151.515 ) च भवतस्तद्वृत्तं " वंशस्था ' नाम । तत्रोदाहरणम्— जगण: तगण: जगण: रगणः जगणः तगणः जगणः रगणः ऽ । ऽ ऽ ॥ डोडे डिडिडोडि S 7513 विशुद्ध - वंशस्थ - मुदार - चेष्टितं गुणप्रि - यं मित्र- मुपास्स्व सज्जनम् । मौक्तिकदामच्छन्दः ( १२।२ ९ २६ ) – ' चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम ' वृ ० र ० परिशिष्टे, प्रा ० पि ० सू ० २।१३ ९ ॥ भामिनीच्छन्दः ( १२।३५११ ) - ( भामिनी स्याद्भभभभास्त्रिभिर्यतिचतुष्टयम् । ' मोदकच्छन्दः ( १२।३८ ९ ५ ) -' तोडअछं विपरीअ ट्ठविज्ज्सु मोदहछंदह णाम करिज्जसु । चारि गणा भगणा सुपसिद्धउ पिंगल जंप कित्तिहिलुद्धउ ॥ ' प्रा ० पि ० सू ० २।१४१ ॥ तोटकच्छन्दसो विपरीतस्थापनेन मोदकच्छन्दो जायते ।

तरलनयनीच्छन्दः ( १२।४० ९ ६ ) -' णगण णगण कर चउगुण सुकइ कमलमुहि फणि भण ।

तरलणअणि सब करु लहु सब गुरु जवउ णवरि कहु ॥

। ' प्रा ० पि ० सू ० २।१४३ ॥ ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य त्रिशतद्व्यशीत्यधिकैकसहस्रतमो भेदो ( १३८२ ) ' वंशस्था ' इति नाम्ना ख्यातः । छन्दोमञ्जरीप्रभृतिषु च ग्रन्थेष्वेतद्वृतं ‘ वंशस्थविलम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । अत्र ' गुहास्यऋतुभिर्यतिः । ' मं ० म ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 357

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 357 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ठोऽध्यायः २०५ जगण: तगण: जगण: रगणः I S S S विपत्ति - मग्नस्य कराव - लम्बनं शिवप्रसादिनी - जिस छन्द में रगण ( SIS ) हो, वह " वंशस्था " वृत्त इन्द्रवंशा तौ जगण: तगण: जगणः रगणः S 57 करोति यत्प्राण - परिक्र - येण सः ॥ पादान्ते यतिः । जगण ( 151 ) तगण ( 551 ) एवं जगण ( 151 ) कहलाता है ॥ २ ९ ॥

ज्रौ ॥ ६।३० ॥

मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे तगणौ ( 551.551 ) जगणरगणौ ( 151.515 ) च तद्वत्तं ' इन्द्रवंशा ' नाम तत्रोदाहरणम्-तगण: तगण: जगण: रगण: 551551151515 कुर्वीत यो देव - गुरुद्वि - जन्मना-तगण: तगण: जगण: रगणः 551557 157513 तस्येन्द्र - वंशेऽपि गृहीत - जन्मनः तगण: तगण: जगण: रगणः 5575 SIISIS IS मुर्वीप - ति: पाल - नमर्थ - लिप्सया । तगण: तगण: जगण: रगणः 551551151 513 संजाय - ते श्रीः प्र - तिकूल - वर्त्तिनी ॥ अत्रापि पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पादों में दो तगण ( SS1-551 ) तथा जगण ( 151 ) रगण ( 515 ) विद्यमान हों, वह " इन्द्रवंशा " नामक वृत्त होता है । इस छन्द के पादान्त में यति उपस्थित होता है ॥ ३० ॥

द्रुतविलम्बितं भौ भौ ॥ ६ । ३१ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणभगणौ ( 111.511 ) भगणरगणौ ( 511.515 ) च भवतस्तद्वृत्तं ‘ द्रुतविलम्बितं ' नाम । तत्रोदाहरणम्-नगण: भगण: भगणः रगणः नगण: भगणः भगणः रगणः 117577577513 1511517513 द्रुतगतिः पुरुषो धन- भाजनं भवति मन्दग - तिश्च सु - खोचितः । ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य त्रिशतैकाशीत्यधिकैकसहस्रतमो ( १३८१ ) भेद: ' इन्द्रवंशा ' नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) उक्ताद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य चतुःशतचतुःषष्ठ्यधिकैकसहस्रतमो ( १४६४ ) भेदो ' द्रुतविलम्बित ' नाम्ना ख्यातः, ' उज्ज्वला ' इति नामान्तरम् मं ० म ० । ' सुन्दरी ' इति प्रा ० पि ० सू ० २।१४५ । छ ० शा०-२३. CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 358

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 358 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०६ छन्दः शास्त्रम् नगण: भगण: भगणः रगणः नगण: भगणः भगण: रगणः 51 51 515 17511 5 1515 द्रुतविलम्बित - खेलग - तिर्नृपः सकल - राज्यसु - खं प्रिय - मश्नुते ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पादों में नगण ( III ) भगण ( 511 ) तथा भगण ( SII ) एवं रगण ( SIS ) हों, वह वृत्त " द्रुतविलम्बित " कहलाता है, जहाँ पादाऽन्त में यति होने का नियम है ॥ ३१ ॥

तोटकं सः ॥ ६ । ३२ ॥

मृतसञ्जीवनी – जगतीत्यधिकारे एकपादे सकारा भवन्ति तद्वृत्तं ' तोटकं ' सगणः सगणः सगणः सगणः S त्यज तो - टकम- म - र्थनियो - गकरं सगणः सगणः सगणः सगणः II I उपधा - भिरशु - द्धमतिं सचिवं शिवप्रसादिनी – जगतीछन्द के यावद्भिः सकारै ( 115 ) र्जगतीपादः पूर्यते, तावन्त " नाम । तत्रोदाहरणम्— सगणः सगणः सगणः सगणः प्रमदा - धिकृतं व्यसनो - पहतम् । सगणः सगणः सगणः सगणः II I I नरना - यक! भी - रुकमा युधिकम् ॥ पादान्ते यतिः । अधिकाराऽनुसार जब तक बारह अक्षर पूर्ण न हो जाय, तब तक वहाँ सगण का व्यवहार किया जाना उचित होता है । अर्थात् जिसके प्रत्येक पाद में चार सगण एक साथ उपस्थित हों, वह ' तोटक वृत्त ' कहलाता है । इसमें भी पादान्त यति का नियम है ॥३२ ॥

पुटो नौ म्यौ वसुसमुद्राः ॥ ६ । ३३ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणौ ( IIIIII ) मगणयगणौ ( ऽऽऽ. I ऽऽ ) च तद्वृत्तं ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तशतषट्पञ्चाशदधिकैकसहस्रतमो ( १७५६ ) भेदः ' तोटक ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) इतः परं “ अस्य चोदाहरणान्तरमपि यथा—

अमुना यमुनाजलकेलिमृता सहसा तरसा परिरभ्य धृता ।

हरिणा हरिणाकुलनेत्रवती न ययौ नवयौवनभारवती ” ॥

इति क्वचिदृश्यते । एतत्प्रक्षिप्तमिव प्रतिभाति, भेदान्तराभाव उदाहरणान्तरस्य वैयर्थ्यात् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 359

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 359 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' ' पुटो ' नाम षष्ठोऽध्यायः । अष्टभिश्चतुर्भिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्— नगण: नगण: मगण: यगणः 5 5 S 155 न विचलति कथञ्चि ( ८ ) न्यायमार्गा ( नगणः नगण: मगण: यगण: 1 155 5 5 द्वसुनि शिथिल - मुष्टिः ( ८ ) पा - र्थिवो यः ( नगण: नगण: मगण: यगणः तो 17 55 S अमृत - पुट इ – वासौ ( ८ ) पु — ण्यकर्मा ( नगण: नगण: मगणः यगणः 5 S भवति जगति सेव्य: ( ८ ) सर्वलोकैः ( शिवप्रसादिनी— जिस छन्द के प्रतिपाद में दो नगण ( २०७

४ ) -४ ) ।

४ ) -४ ) ॥

111-111 ) एक मगण ( 555 ) तथा एक यगण ( ISS ) उपलब्ध हो वह “ पुट " वृत्त होता है । यहाँ पर आठ अक्षरों के अनन्तर और चार अक्षरों के अनन्तर यति होता है ॥ ३३ ॥

जलोद्धतगतिसौ सौ रसर्तवः ॥ ६।३४ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे जगणसगणौ ( 151.115 ) पुनरपि तावेव ( 151.115 ) तद्वृत्तं ‘ जलोद्धतगति ' र्नाम । षड्भिः षड्भिश्च यतिः । जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः भनक्ति समरे ( ६ ) बहून - पि रिपून् ( ६ ) हरिः प्र - भुरसौ ( ६ ) भुजोर्जि - तबल: ( ६ ) । जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जिवडे डे जलोद्ध - तगति- ( ६ ) र्यथैव मकर- ( ६ ) स्तरन - निकरं ( ६ ) करेण परितः ( ६ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में जगण ( 151 ) सगण ( 115 ) एक बार ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्सप्तत्यधिकपञ्चशततमो ( ५७६ ) भेदः ' पुट ' इति नाम्ना ख्यातः । ग्रन्थान्तरेषु चास्यैव ' श्रीपुट ' इति नाम प्रसिद्धम् । ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्याष्टशतषडशीत्यधिकैकसहस्रतमो ( १८८६ ) भेदो ' जलोद्धत-गतिः ' इति नाम्ना ख्यातः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 360

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 360 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०८ छन्दः शास्त्रम् आकर पुनः जगण ( ISI ) और सगण ( IIS ) आवे, वह वृत्त " जलोद्धतगति " नाम से कहा जाता है । यहाँ पर छह अक्षरों के उपरान्त यति ( उच्चारण विराम ) की व्यवस्था मानी गयी है || ३४ || ' ततं नौ मौ ॥ ६ । ३५ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणौ ( IIIIII ) मगणरगणौ ( ऽऽऽ. SIS ) च तत् ' ततं नाम ॥ नगणः नगण: मगणः रगणः नगण: नगण: मगणः रगणः 1775535 कुरुक - रुणमि - यं गाढो - त्कण्ठिका यदुत्त - नय! च - कोरीभा राधिका । नगणः नगण: मगणः रगणः नगण: नगण: मगणः रगणः mm ड्ड्डे 5 3 11 553 513 विरह - दहन — सङ्गाद —ङ्गः कृशा पिबतु तव मुखेन्दोर्बिम्बं दृशा ॥ शिवप्रसादिनी – जिसके वृत्त के प्रतिपाद में दो नगण ( III - III ) एक मगण ( SSS ) और एक रगण ( SIS ) उपस्थित हों, उस वृत्त को " तत " नाम से कहा जाता है । यहाँ पर यति ( उच्चारण के विराम ) का नियम नहीं होता है ॥ ३५ ॥

कुसुमविचित्रा न्यौ - न्यौ ॥ ६ । ३६ ॥ ३ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणयगणौ ( III.155 ) पुनरपि तावेव ( 111.155 ) तत् ' ४ कुसुमविचित्रा ' नाम । ( १ ) एतदादीनि ' चञ्चलाक्षिका- ' इत्यन्तानि सूत्राणि वैदिकैर्न पठ्यन्ते । ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य अष्टाशीत्यधिकैकसहस्रतमभेदः ( १०८८ ) ' ततम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ( ३ ) अत्र क्वचित् — मणिमाला त्यौ त्यौ । इति सूत्रमधिकं पठ्यते । व्याख्यातं चैतदन्यैः- ' अत्र प्रतिपादं तगणः, यगणः, तगणः, यगणश्च एतद्वृतं मणिमालाख्यं भवति । अस्मिन् वृत्ते षड्भिः षड्भिर्यतिरि’ति । द्वादशाक्षरप्रस्तारस्य एकाशीत्यधिकसप्तशततमोऽयं भेद: ( ७८१ ) उदाहरणं तु—

वृन्दारकवृन्दामन्दीकृतवन्द्यं वन्दे जननन्दं स्कन्दं शिवकन्दम् ।

चण्डीकृतसन्धं बन्धुं गुणसिन्धुं कुन्दं पदकुन्दं वन्देऽमरवन्द्यम् ॥

इति । ' त्यौ त्यौ मणिमाला छिन्ना गुहवक्त्रैः ' वृ ० र ० । ( ४ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्सप्तत्यधिकनवशततमो ( ९ ७६ ) भेद: ' कुसुमविचित्रा ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । अत्र ' भिद्रसै रसैः ' मं ० म ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA