छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 351–360
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 351–360
पृष्ठ 351
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः १ ९९ तथोदाहरणम्-मगणः भगण: तगणः गु ० गु ० 555 1155 S S यात्युत्से - कं ( ४ ) सप - दि प्राप्य - किं - चि ( ७ ) -मगणः भगणः तगणः गु ० गु ० 5 5 5 5 11 5 57 3 3 त्स्याद्वा य - स्या ( ४ ) श्चप - ला चित्त वृत्ति: ( ७ ) । मगणः भगणः तगण: गु ० गु ० 55 5 55 या दीर्घा -ङ्गी ( ४ ) स्फुट - शब्दाट्ट - हा - सा ( ७ ) मगणः भगणः तगणः गु ० गु ० S $ ISSISS 551 त्याज्या सा स्त्री ( ४ ) द्रुत - वातोर्मि - मा - ला ( ७ ) ॥ वातोर्मीति स्त्रियां ‘ कृदिकारादक्तिन: ' ( व्या. वार्ति. ) इति ङीष् शिवप्रसादिनी- - जिस वृत्त का समस्त पाद मगण ( SSS ) । भगण ( 511 ) तगण ( ऽऽ । ) वाला हो, वह वृत्त " वातोर्मि ' नाम वाला होता है । इस छन्द के चार और सात अक्षरों पर यति होती है ॥२१ ॥
भ्रमरविलसितं म्भौ लौ ग् ॥ ६।२२ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मगणभगणनगणलकारगकाराः ( 555.5 ॥.॥ 1.1.5 ) भवन्ति तद् ‘ ‘ भ्रमरविलसितं ’ नाम । चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्— मगण: भगणः नगण: ल ० गु ० SSSS 15 किं ते व - क्रं ( ४ ) चल - दलक - चि - तं? ( ७ ) मगणः भगणः नगणः ल ० गु ० 2 S 555 S किं वा प - द्मं ( ४ ) भ्रम - रविल - सि - तम्? ( ७ ) । वदुपजातयो भवन्ति । एकलघुविभिन्नतायामिव लघुद्वयविभिन्नतायामप्युपजातयो भवन्तीति वृत्तिकृता ‘ तथा शालिनी ' ( पृ ० १३१ पं ० १ ) त्यादिना सिद्धान्तितत्वात् । ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य नवाधिकसहस्रतमो ( १०० ९ ) भेदो ' भ्रमरविलसितम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । अत्र चतुर्थपादान्ते ' सि ' इति वर्णस्य ' गन्ते ' ( १।१० ) इति सूत्राद्गुरुत्वातिदेशः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 352
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०० छन्दः शास्त्रम् मगणः भगणः नगणः ल ० गु ० ऽ ऽ ऽ ऽ S इत्येवं मे ( ४ ) जन - यति म - न - सि ( ७ ) मगण: भगणः नगण: ल ० गु ० S 3 5 10 15 भ्रान्तिं कान्ते! ( ४ ) परि - सरस - र - सि ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के समस्त पाद में मगण ( SSS ) भगण ( SII ) नगण ( III ) तथा अन्त में क्रम से एक लघु - गुरु अक्षर हो, वह " भ्रमरविलासिता ” वृत्त कहा जाता है, जहाँ पर चार और सात अक्षरों के उपरान्त यति की स्थिति होती है ॥२२ ॥
रथोद्धता नौ लौ ग् ॥६।२३ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे रगणनगणरगणलकारगकारा ( 515.111.515.1.5 ) भवन्ति तद्वृतं ‘ ‘ रथोद्धता ' नाम । तत्रोदाहरणम्— रगणः I नगण: रगण: ल ० गु ० रगणः नगणः रगणः ल ० गु ० 5 13 1 11 513 is 513 111513 या करो - ति विविधैर्विटैः स - मं सङ्गतिं परगृ - हे रता च या । रगणः A. नगणः रगणः ल III ० गु ० रगणः नगणः रगणः ल ० गु ० ऽ । ऽ ॥। ऽ । ऽ । S SIS SI S म्लानय - त्युभय - तोऽपि बा - न्ध - वान् मार्गधू - लिरिव सा रथो - द्ध - ता ॥ पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के समस्त पादों में रगण ( SIS ) नगण ( III ) रगण ( SIS ) के उपरान्त एक लघु अक्षर, और उसके बाद पादान्त में एक गुरू वर्ण विद्यमान हो, तो उस छन्द की “ रथोद्धता ” सञ्ज्ञा होती है । यहाँ पर यति का स्थान पादान्त मे निर्धारित है ॥२३ ॥
स्वागता नौ भुगौ ग् ॥ ६।२४ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे रगणनगणौ ( SIS.III ) भगणो ( SII ) गकारौ ( ऽ.ऽ ) च ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्यैकोनशताधिकषट्शततमो ( ६ ९९ ) ऽयं भेदो ' रथोद्धता ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 353
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः २०१ तद्वृत्तं ‘ " स्वागता ' नाम । तत्रोदाहरणम् रगणः नगण: भगणः गु ० गु ० रगण: नगण: भगण: गु ० गु ० 515 3 ॥। 5 ॥ ऽ ऽ S आहवं प्रविश- तो यदि रा - हुः पृष्ठत - श्चरति वायुस - मे - तः । रगणः नगण: भगणः गु ० गु ० रगणः नगण: भगण: गु ० गु ० 5 1 3 1 11 5 11 3 š 5151 SIISS प्राणवृत्तिरपि यस्य श - री - रे स्वागता भवति तस्य ज - य - श्रीः ॥ पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के समस्त पाद में रगण ( 515 ) नगण ( III ) भगण ( SII ) तथा अन्त में दो दीर्घ वर्ण उपलब्ध हो, तो उस छन्द की " स्वागता ” सञ्ज्ञा मानी गयी है । इस छन्द में भी पादान्त यति होने का नियम है ॥ २४ ॥
वृन्ता नौ गौ ग् ॥ ६।२५ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे नगणौ ( III. 111 ) सगणः ( 115 ) गकारौ ( ऽ.ऽ ) च तद्वृत्तं ‘ ' वृन्ता ' नाम । अत्र मण्डूकप्लुतिन्यायेन ' समुद्रऋषय ' इत्यनुवर्तन्ते । यतिः । तत्रोदाहरणम्— नगण: नगणः सगणः गु ० गु ० 113 5 5 द्विजगु - रु ( ४ ) परि - भवका - री - यो ( ७ ) नगणः नगणः सगणः गु ० गु ० S नरप - ति ( ४ ) रति- धनलु - ब्धा - त्मा ( ७ ) । नगणः नगणः सगणः गु ० गु ० I II ध्रुवमि - ह ( ४ ) निप - तति पा - प्रो - ऽसौ ( ७ ) नगण: नगणः सगणः गु ० गु ० 5 फलमि - व ( ४ ) पव - नहतं - वृ - न्तात् ( ७ ) । तेन चतुर्भिः सप्तभिश्च त्रिचत्वारिंशदधिकचतुःशततमो ( ४४३ ) भेदः ' स्वागता ' ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य इति नाम्ना ख्यातः । ' पद्मिनी ' इति चन्द्रिकायाम् । ( २ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ( २५६ ) भेदो ' वृन्ता ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ' वृत्ता ' इति वैदिकपाठः । ' पृथ्वी ' इति क्वचित् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 354
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०२ छन्दः शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - जिस श्लोक के प्रत्येक पाद में दो नगण ( III - III ) एक सगण ( IIS ) और अन्त में दो दीर्घ वर्ण उपस्थित रहे, तो उस छन्द को " वृन्ता " कहते हैं । यहाँ पर मण्डुक प्लुति न्याय से " समुद्र ऋषय: " ( पि ० सू ० ६ । २० ) चार संख्या के उपलक्षक समुद्र एवं सात संख्या के स्मारक " ऋषि " शब्द अनुवृत्त होते हैं । अतः इस छन्द में चार तथा सात अक्षरों के अनन्तर यति उपस्थित होता है ॥ २५ ॥
श्येनी जौ लौ ग् ॥६।२६ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे रगणजगणौ ( SIS.ISI ) रगणलकारौ ( SIS.I ) गकार ( S ) श्च तद्वृर्त्तं ' ' श्येनी ' नाम । तत्रोदाहरणम्-रगण: जगण: रगणः ल ० गु ० रगण: जगण: रगणः ल ० गु ० SISI SI SIS 5131515135 । ऽ । S क्रूरदृष्टिराय - ताम्रना - सि- का चञ्चला - कठोर - तीक्ष्णना - दि - नी । रगणः जगणः रगण: ल ० गु ० रगणः जगणः रगणः ल ० गु ० 515 575 1 युद्धकाङ्क्षिणी स - दामिष - प्रि - या श्येनिके - व सा वि - गर्हिता - ङ्ग - ना ॥ अत्र पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पादों में एक रगण ( 515 ) एक जगण ( ISI ) पुनः एक रगण ( SIS ) तथा अन्त में क्रमश: एक लघु एवम् एक गुरु वर्ण हो, तो वह वृत्त ‘ श्येनी ' नाम वाला होता है ॥२६ ॥
विलासिनी ज्रौ जगौ ग् ॥६।२७ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे जगणरगणौ ( 151.515 ) जगणो ( 151 ) गकारौ ( 5.5 ) च तद्वृत्तं ‘ ३ विलासिनी ' नाम । तत्रोदाहरणम् जगण: रगणः जगण: गु ० गु ० जगणः रगणः जगण: गु ० गु ० विलासि - नी विलो - कितैः स - का - मं दधाति कामस- त्त्वचेष्टि - तं या । ( १ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य त्र्यशीत्यधिकशततमो ( ६८३ ) भेदः ' श्येनी ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ' सेनिका ' वा ० भू ० । ' वैतिका ' वृ ० २० । ( २ ) सूत्रमेतद्वैदिकैर्न पठ्यते । ( ३ ) उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य द्विचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमो ( ३४२ ) भेदो ' विलासिनी ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 355
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः २०३ जगण: रगण: जगण: गु ० गु ० जगणः रगण: जगण: गु ० गु ० 515 ऽ । ऽ । 55 ISISISISIS S करोति चञ्चला - क्षिदृष्टि - पा - तै- र्यतात्मनश्च यो- गिनोऽपि म - त्तान् ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के सभी पादों में जगण ( 151 ) रगण ( SIS ) और दो गुरू वर्ण हों, वह “ विलासिनी " वृत्त ( छन्द ) होता है । इस छन्द में यति का नियम नहीं है || २७ || ( जगत्याम् ) ( १ ) जगतीछन्दः पादघटकीभूतानां द्वादशसंख्यकानामक्षराणां प्रस्तारे कृते षण्णवत्यधिकचतुः सहस्रभेदा ( ४० ९ ६ ) जायन्ते । तेषु चात्र षोडशभेदा एव निर्दिष्टाः परं प्राकृत-पिङ्गलादिग्रन्थेष्वन्येऽपि भेदा उपलभ्यन्ते; ते चात्र विनिर्दिश्यन्ते । यथा— विद्याधरच्छन्दः ( १२।१ ) -' चारी कण्णा पाए दिण्णा सव्वासारा पाआअंते दिज्जे कंता चारी हारा । छण्णावेआ · मत्ता गण्णा चारी पाआ विज्जाहारा जंपे सारा णाआराआ । ' प्रा ० पि ० सू ० २।१२८ ॥ जलधरमालाच्छन्दः ( १२।२४१ ) – ' अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ ' वृत्तरत्नाकरे । अभिनवतामरसच्छन्दः ( १२।८८० ) - ' अभिनवतामरसं नजजाद्यः ' । एतदेव ' ललित ' पदनाम्ना प्रसिद्धं वृत्तरत्नाकरे । मालतीच्छन्दः ( १२।१३ ९ २ ) - ' भवति नजावथ मालती जरौ ' वृत्तरत्नाकरे । दुग्धच्छन्दः ( १२।१३ ९ ५ ) - ' दुग्धवृत्तं रभजरैरुदीरितम् । ’ ललिताच्छन्दः ( १२ । १३ ९ ७ ) – ' धीरैरभाणि ललिता तभौ जरौ ' वृत्तरत्नाकरादिषु । प्रियंवदाच्छन्दः ( १२।१४०० ) – ' भुवि भवेन्नभजरै: प्रियंवदा वृत्तरत्नाकरादिषु । महितोज्ज्वलाच्छन्दः ( १२।१४७२ ) - ' ननभरसहिता महितोज्ज्वला ' वृत्तरत्नाकरे । मताच्छन्दः ( १२।१४ ९ ६ ) – ' मता नरौ नरौ भिन्ना वज्रकोणैर्गुहाननैः । ' ' बहुमता ' इति वृ ० म ० को ० जलमालाच्छन्दः ( १२।१५ ९९ ) - ' जलमाला भभमसाः सागरैर्वसुभिर्यतिः । ' चन्द्रवर्त्मच्छन्दः ( १२।१ ९ ७१ ) -‘ चन्द्रवर्त्म गदितं तु रनभसैः ' वृत्तरत्नाकरछन्दोमञ्जर्यादिषु । ( १२।२०२३ ) - ' ललना स्याद्भतनसैश्छिन्ना स्वर्द्रुमहीधरैः । ' ललनाच्छन्दः सारङ्गच्छन्दः ( १२।२३४१ ) — सो पिंगले दिट्ठ । ' जा चारितक्कारसंभेअउक्किट्ठ सारंगरूअक्क जा तीअवीसामसंजुत्त पाएहि णाजाणिए कांति अण्णोण्णभाएहि ॥ ’ प्रा ० पि ० सू ० २।१३७ ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 356
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०४ छन्दःशास्त्रम्
जगती ॥ ६ । २८ ॥
मृतसञ्जीवनी – अधिकारोऽयमाध्यायपरिसमाप्तेः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम-स्तज्जगतीत्येवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति च " तोटकं स: " ( ६।३२ ) तज्जगतीपादस्य लक्षणं भवति ॥ शिवप्रसादिनी - छठवें अध्याय की समाप्ति पर्यन्त जगती सञ्ज्ञा का अधिकार चलेगा । अतः इस जगती सञ्ज्ञा के लक्षणों से लक्षित प्रकृत अध्याय की समाप्तिपर्यन्त तत् तत् सूत्रों द्वारा विहित सकल छन्द एक होकर जगती सञ्ज्ञा वाले होगें । इसलिए आगे कहे जाने वाले जो “ तोटकं स: " ( पि ० सू ० ६ । ३३ ) इत्यादिसूत्रों द्वारा तोटक आदि छन्दों के लक्षण कहने वाले हैं वे सब के सब वे सभी जगती पाद के अक्षरों की सञ्ज्ञा के बोधक होंगे 1 । तोटक लक्षण का तात्पर्य तोटक लक्षण के अवसर पर व्यक्त होगा ॥२८ ॥
वंशस्था ज्तौ ज्रौ ॥ ६।२ ९ ॥ मृतसञ्जीवनी - – यस्य पादे जगणतगणौ ( 151.551 ) जगणरगणौ ( 151.515 ) च भवतस्तद्वृत्तं " वंशस्था ' नाम । तत्रोदाहरणम्— जगण: तगण: जगण: रगणः जगणः तगणः जगणः रगणः ऽ । ऽ ऽ ॥ डोडे डिडिडोडि S 7513 विशुद्ध - वंशस्थ - मुदार - चेष्टितं गुणप्रि - यं मित्र- मुपास्स्व सज्जनम् । मौक्तिकदामच्छन्दः ( १२।२ ९ २६ ) – ' चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम ' वृ ० र ० परिशिष्टे, प्रा ० पि ० सू ० २।१३ ९ ॥ भामिनीच्छन्दः ( १२।३५११ ) - ( भामिनी स्याद्भभभभास्त्रिभिर्यतिचतुष्टयम् । ' मोदकच्छन्दः ( १२।३८ ९ ५ ) -' तोडअछं विपरीअ ट्ठविज्ज्सु मोदहछंदह णाम करिज्जसु । चारि गणा भगणा सुपसिद्धउ पिंगल जंप कित्तिहिलुद्धउ ॥ ' प्रा ० पि ० सू ० २।१४१ ॥ तोटकच्छन्दसो विपरीतस्थापनेन मोदकच्छन्दो जायते ।
तरलनयनीच्छन्दः ( १२।४० ९ ६ ) -' णगण णगण कर चउगुण सुकइ कमलमुहि फणि भण ।
तरलणअणि सब करु लहु सब गुरु जवउ णवरि कहु ॥
। ' प्रा ० पि ० सू ० २।१४३ ॥ ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य त्रिशतद्व्यशीत्यधिकैकसहस्रतमो भेदो ( १३८२ ) ' वंशस्था ' इति नाम्ना ख्यातः । छन्दोमञ्जरीप्रभृतिषु च ग्रन्थेष्वेतद्वृतं ‘ वंशस्थविलम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । अत्र ' गुहास्यऋतुभिर्यतिः । ' मं ० म ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 357
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षष्ठोऽध्यायः २०५ जगण: तगण: जगण: रगणः I S S S विपत्ति - मग्नस्य कराव - लम्बनं शिवप्रसादिनी - जिस छन्द में रगण ( SIS ) हो, वह " वंशस्था " वृत्त इन्द्रवंशा तौ जगण: तगण: जगणः रगणः S 57 करोति यत्प्राण - परिक्र - येण सः ॥ पादान्ते यतिः । जगण ( 151 ) तगण ( 551 ) एवं जगण ( 151 ) कहलाता है ॥ २ ९ ॥
ज्रौ ॥ ६।३० ॥
मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे तगणौ ( 551.551 ) जगणरगणौ ( 151.515 ) च तद्वत्तं ' इन्द्रवंशा ' नाम तत्रोदाहरणम्-तगण: तगण: जगण: रगण: 551551151515 कुर्वीत यो देव - गुरुद्वि - जन्मना-तगण: तगण: जगण: रगणः 551557 157513 तस्येन्द्र - वंशेऽपि गृहीत - जन्मनः तगण: तगण: जगण: रगणः 5575 SIISIS IS मुर्वीप - ति: पाल - नमर्थ - लिप्सया । तगण: तगण: जगण: रगणः 551551151 513 संजाय - ते श्रीः प्र - तिकूल - वर्त्तिनी ॥ अत्रापि पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पादों में दो तगण ( SS1-551 ) तथा जगण ( 151 ) रगण ( 515 ) विद्यमान हों, वह " इन्द्रवंशा " नामक वृत्त होता है । इस छन्द के पादान्त में यति उपस्थित होता है ॥ ३० ॥
द्रुतविलम्बितं भौ भौ ॥ ६ । ३१ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणभगणौ ( 111.511 ) भगणरगणौ ( 511.515 ) च भवतस्तद्वृत्तं ‘ द्रुतविलम्बितं ' नाम । तत्रोदाहरणम्-नगण: भगण: भगणः रगणः नगण: भगणः भगणः रगणः 117577577513 1511517513 द्रुतगतिः पुरुषो धन- भाजनं भवति मन्दग - तिश्च सु - खोचितः । ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य त्रिशतैकाशीत्यधिकैकसहस्रतमो ( १३८१ ) भेद: ' इन्द्रवंशा ' नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) उक्ताद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य चतुःशतचतुःषष्ठ्यधिकैकसहस्रतमो ( १४६४ ) भेदो ' द्रुतविलम्बित ' नाम्ना ख्यातः, ' उज्ज्वला ' इति नामान्तरम् मं ० म ० । ' सुन्दरी ' इति प्रा ० पि ० सू ० २।१४५ । छ ० शा०-२३. CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 358
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०६ छन्दः शास्त्रम् नगण: भगण: भगणः रगणः नगण: भगणः भगण: रगणः 51 51 515 17511 5 1515 द्रुतविलम्बित - खेलग - तिर्नृपः सकल - राज्यसु - खं प्रिय - मश्नुते ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पादों में नगण ( III ) भगण ( 511 ) तथा भगण ( SII ) एवं रगण ( SIS ) हों, वह वृत्त " द्रुतविलम्बित " कहलाता है, जहाँ पादाऽन्त में यति होने का नियम है ॥ ३१ ॥
तोटकं सः ॥ ६ । ३२ ॥
मृतसञ्जीवनी – जगतीत्यधिकारे एकपादे सकारा भवन्ति तद्वृत्तं ' तोटकं ' सगणः सगणः सगणः सगणः S त्यज तो - टकम- म - र्थनियो - गकरं सगणः सगणः सगणः सगणः II I उपधा - भिरशु - द्धमतिं सचिवं शिवप्रसादिनी – जगतीछन्द के यावद्भिः सकारै ( 115 ) र्जगतीपादः पूर्यते, तावन्त " नाम । तत्रोदाहरणम्— सगणः सगणः सगणः सगणः प्रमदा - धिकृतं व्यसनो - पहतम् । सगणः सगणः सगणः सगणः II I I नरना - यक! भी - रुकमा युधिकम् ॥ पादान्ते यतिः । अधिकाराऽनुसार जब तक बारह अक्षर पूर्ण न हो जाय, तब तक वहाँ सगण का व्यवहार किया जाना उचित होता है । अर्थात् जिसके प्रत्येक पाद में चार सगण एक साथ उपस्थित हों, वह ' तोटक वृत्त ' कहलाता है । इसमें भी पादान्त यति का नियम है ॥३२ ॥
पुटो नौ म्यौ वसुसमुद्राः ॥ ६ । ३३ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणौ ( IIIIII ) मगणयगणौ ( ऽऽऽ. I ऽऽ ) च तद्वृत्तं ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तशतषट्पञ्चाशदधिकैकसहस्रतमो ( १७५६ ) भेदः ' तोटक ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) इतः परं “ अस्य चोदाहरणान्तरमपि यथा—
अमुना यमुनाजलकेलिमृता सहसा तरसा परिरभ्य धृता ।
हरिणा हरिणाकुलनेत्रवती न ययौ नवयौवनभारवती ” ॥
इति क्वचिदृश्यते । एतत्प्रक्षिप्तमिव प्रतिभाति, भेदान्तराभाव उदाहरणान्तरस्य वैयर्थ्यात् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 359
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
' ' पुटो ' नाम षष्ठोऽध्यायः । अष्टभिश्चतुर्भिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्— नगण: नगण: मगण: यगणः 5 5 S 155 न विचलति कथञ्चि ( ८ ) न्यायमार्गा ( नगणः नगण: मगण: यगण: 1 155 5 5 द्वसुनि शिथिल - मुष्टिः ( ८ ) पा - र्थिवो यः ( नगण: नगण: मगण: यगणः तो 17 55 S अमृत - पुट इ – वासौ ( ८ ) पु — ण्यकर्मा ( नगण: नगण: मगणः यगणः 5 S भवति जगति सेव्य: ( ८ ) सर्वलोकैः ( शिवप्रसादिनी— जिस छन्द के प्रतिपाद में दो नगण ( २०७
४ ) -४ ) ।
४ ) -४ ) ॥
111-111 ) एक मगण ( 555 ) तथा एक यगण ( ISS ) उपलब्ध हो वह “ पुट " वृत्त होता है । यहाँ पर आठ अक्षरों के अनन्तर और चार अक्षरों के अनन्तर यति होता है ॥ ३३ ॥
जलोद्धतगतिसौ सौ रसर्तवः ॥ ६।३४ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे जगणसगणौ ( 151.115 ) पुनरपि तावेव ( 151.115 ) तद्वृत्तं ‘ जलोद्धतगति ' र्नाम । षड्भिः षड्भिश्च यतिः । जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः भनक्ति समरे ( ६ ) बहून - पि रिपून् ( ६ ) हरिः प्र - भुरसौ ( ६ ) भुजोर्जि - तबल: ( ६ ) । जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जिवडे डे जलोद्ध - तगति- ( ६ ) र्यथैव मकर- ( ६ ) स्तरन - निकरं ( ६ ) करेण परितः ( ६ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में जगण ( 151 ) सगण ( 115 ) एक बार ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्सप्तत्यधिकपञ्चशततमो ( ५७६ ) भेदः ' पुट ' इति नाम्ना ख्यातः । ग्रन्थान्तरेषु चास्यैव ' श्रीपुट ' इति नाम प्रसिद्धम् । ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्याष्टशतषडशीत्यधिकैकसहस्रतमो ( १८८६ ) भेदो ' जलोद्धत-गतिः ' इति नाम्ना ख्यातः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 360
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०८ छन्दः शास्त्रम् आकर पुनः जगण ( ISI ) और सगण ( IIS ) आवे, वह वृत्त " जलोद्धतगति " नाम से कहा जाता है । यहाँ पर छह अक्षरों के उपरान्त यति ( उच्चारण विराम ) की व्यवस्था मानी गयी है || ३४ || ' ततं नौ मौ ॥ ६ । ३५ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणौ ( IIIIII ) मगणरगणौ ( ऽऽऽ. SIS ) च तत् ' ततं नाम ॥ नगणः नगण: मगणः रगणः नगण: नगण: मगणः रगणः 1775535 कुरुक - रुणमि - यं गाढो - त्कण्ठिका यदुत्त - नय! च - कोरीभा राधिका । नगणः नगण: मगणः रगणः नगण: नगण: मगणः रगणः mm ड्ड्डे 5 3 11 553 513 विरह - दहन — सङ्गाद —ङ्गः कृशा पिबतु तव मुखेन्दोर्बिम्बं दृशा ॥ शिवप्रसादिनी – जिसके वृत्त के प्रतिपाद में दो नगण ( III - III ) एक मगण ( SSS ) और एक रगण ( SIS ) उपस्थित हों, उस वृत्त को " तत " नाम से कहा जाता है । यहाँ पर यति ( उच्चारण के विराम ) का नियम नहीं होता है ॥ ३५ ॥
कुसुमविचित्रा न्यौ - न्यौ ॥ ६ । ३६ ॥ ३ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणयगणौ ( III.155 ) पुनरपि तावेव ( 111.155 ) तत् ' ४ कुसुमविचित्रा ' नाम । ( १ ) एतदादीनि ' चञ्चलाक्षिका- ' इत्यन्तानि सूत्राणि वैदिकैर्न पठ्यन्ते । ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य अष्टाशीत्यधिकैकसहस्रतमभेदः ( १०८८ ) ' ततम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ( ३ ) अत्र क्वचित् — मणिमाला त्यौ त्यौ । इति सूत्रमधिकं पठ्यते । व्याख्यातं चैतदन्यैः- ' अत्र प्रतिपादं तगणः, यगणः, तगणः, यगणश्च एतद्वृतं मणिमालाख्यं भवति । अस्मिन् वृत्ते षड्भिः षड्भिर्यतिरि’ति । द्वादशाक्षरप्रस्तारस्य एकाशीत्यधिकसप्तशततमोऽयं भेद: ( ७८१ ) उदाहरणं तु—
वृन्दारकवृन्दामन्दीकृतवन्द्यं वन्दे जननन्दं स्कन्दं शिवकन्दम् ।
चण्डीकृतसन्धं बन्धुं गुणसिन्धुं कुन्दं पदकुन्दं वन्देऽमरवन्द्यम् ॥
इति । ' त्यौ त्यौ मणिमाला छिन्ना गुहवक्त्रैः ' वृ ० र ० । ( ४ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्सप्तत्यधिकनवशततमो ( ९ ७६ ) भेद: ' कुसुमविचित्रा ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । अत्र ' भिद्रसै रसैः ' मं ० म ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA