छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 361–370

षष्ठोऽध्यायः २० ९ नगण: यगणः 1 11 विगलि - तहारा नगण: यगण: विरचितवेषं शिवप्रसादिनी नगण: यगण: सकुसु - ममाला नगण: यगणः S सुरत- विशेषं - जिसके प्रत्येक नगण: यगणः नगण: यगणः ISS III ISS सचर - णलाक्षा वलय- सुलक्षा । नगण: यगणः नगण: यगणः S S S कथय - ति शय्या कुसुम - विचित्रा ॥ पाद में नगण ( III ) यगण ( 155 ) पुनः नगण ( III ) और यगण ( ISS ) का विधान हुआ हो, वह “ कुसुमविचित्रा ” छन्द वृत्त होता है । इस वृत्त में प्रत्येक छह अक्षरों के अनन्तर यति होने का नियम है ॥३६ ॥

चञ्चलाक्षिका नौ रौ ॥६।३७ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणौ ( IIIIII ) रगणौ ( SIS.SIS ) च भवतस्तद्वृत्तं ' चञ्चलाक्षिका ' नाम । नगण: नगण: रगणः रगणः नगण: नगण: रगणः रगणः अति सु - रभिर - भाजि पुष्पनिया- मतनु - तरत - येव सं - तानकः । नगण: नगण: रगणः रगणः नगण: नगण: रगणः रगणः 17 175 13 डॉ I तरुण- परभृतः स्वनं रागिणा- मतनु - त रत - ये वसं - तानकः ॥ ( शि ० व ० ६/६७ ) शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद में दो नगण ( 111-111 ) तथा दो रगण ( SIS - SIS ) हों, वह “ चञ्चलाक्षिका " वृत्त कही जाती है । इसमें यति का नियम नहीं है || ३७ || भुजङ्गप्रयातं यः ॥ ६।३८ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे चत्वारो यगणा ( 155.155.155. ISS ) भवन्ति, तद् ' २ भुजङ्गप्रयातं ' नाम । ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य द्विशतषोडशाधिकैकसहस्रतमो भेदः ( १२१६ ) ' चञ्च-लाक्षिका ' इति नाम्ना ख्यातः । इयमेव ' गौरी'- ( पि ० सू ० ८1५ ), ' मुदितवदना'-ग ० पु ० ‘ प्रमुदितवदना'- वृ ० र ० सप्तसु पञ्चसु च यतिनियमादियमेव ' प्रभा ' च । तदुक्तम्— ' स्वरशरविरतिर्ननौ रौ प्रभा ' वृ ० र ० । ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य षडशीत्युत्तरपञ्चशततमो भेदः ( ५८६ ) ' भुजङ्गप्रयातम् ' इति नाम्ना विख्यातः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१० छन्दः शास्त्रम् यगण: यगण: यगण: यगण: S S S पुनः सा धुवद्व ' क्ति - मिथ्या विनीतः यगण: यगण: यगण: यगणः 155 S S 5 S भुजङ्गप्रयातो - पमं य - स्य चित्तं शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रतिपाद

यगण: यगणः यगण: यगण: SSISS परोक्षे करोत्यर्थनाशं हताशः । यगण: यगण: यगण: यगण: SSISSISSISS त्यजेत्ता - दृशं दुश्चरित्रं कुमित्रम् ॥ अत्र पादान्ते यतिः । में चार यगण ( 155 155 - 155 - 155 ) हों, यहाँ पर पादान्त में यति होने का नियम स्रग्विणी रः ॥ ६।३ ९ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे रगणा ( SIS नाम । रगणः रगणः रगणः रगणः 513 513 513513 यो रणे युध्यते निर्भरं निर्भय-रगणः रगणः रगणः रगणः डांडे डोडे 513 513 तं नरं वीरल - क्ष्मीर्यश: - स्रग्विणी SIS - SIS - SIS ) श्चत्वारस्तत् ' स्रग्विणी ’ ’ रगणः रगणः रगणः रगणः 135 13515 स्त्यागिता यस्य स - र्वस्वदा - नावधिः । रगण: रगणः रगणः रगणः 51551 515 5 1 5 नूनम - भ्येति स - त्कीर्तिशु - क्लांशुका ॥ शिवप्रसादिनी - जिसके प्रत्येक पाद में चार रगण ( SIS SIS - S15 - 515 ) उपलब्ध होते हों, वह छन्द " स्रग्विणी " कहलाती है ॥ ३ ९ ॥ प्रमिताक्षरा सूजौ सौ ॥६।४० ॥ मृतसञ्जीवनी — यस्य पादे सगणजगणौ ( 115.151 ) सगणौ ( 115.115 ) च भवतस्तद्वृत्तं ' ३ प्रमिताक्षरा ' नाम । तत्रोदाहरणम्-( १ ) ' भाति ' क ० मु ० पुस्तके । ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्यैकशतैकसप्तत्यधिकैकसहस्रतमो ( ११७१ ) ' स्रग्विणी ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ' लक्ष्मीधर ' इति नामान्तरं प्रा ० पि ० सू ० २।१३३ । ( ३ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तशतद्विसप्तत्यधिकैकसहस्रतमो भेदः ( १७७२ ) ' प्रमिताक्षरा ' इति नाम्ना ख्यातः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः २११ सगण: जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगण: डॉ डे डि S 5 परिशुद्धवाक्य - रचना - तिशयं परिषिञ्चती श्रवणयो- रमृतम् । सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगण: ॥ ऽ प्रमिताक्षरापि विपुला - र्थवती तव भारती ह - रति मे हृदयम् ॥ अत्र पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद में सगण ( 115 ) जगण ( ISI ) पुनः सगण ( II5 ) और जगण ( 151 ) आते हों, वह छन्द “ प्रमिताऽक्षरा " कहलाती है । यहाँ पर पादान्त में यति की स्थिति होती है ॥४० ॥

कान्तोत्पीडा भूमौ स्मौ ॥ ६।४१ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे भगणमगणौ ( 511.ऽऽऽ ) सगणमगणौ ( 511.555 ) च भवतस्तद्वृत्तं ‘ ‘ कान्तोत्पीडा ' नाम । तत्रोदाहरणम्— भगण: मगण: सगणः मगणः भगणः मगणः सगणः मगण: 5115 ॥ ॥ 5 SSS S 7553 113 553 कामश - रैर्व्याप्ता खलु का - न्तोत्पीडा- माप्तव - ती दुःखैः परिमु - ह्यन्ती या । भगणः मगणः सगणः मगणः भगण: मगणः सगणः मगण: S ॥ ऽ 5 5 SIISS S ISSSS सा लभ - ते चेत्का - मुकयो - गं गाढ दुःखवि - मुक्ता स्या - त्परमा - नन्दाप्ता ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के अन्तर्गत चारों पादों के मध्य प्रत्येक पाद में भगण ( ऽ ॥ ) मगण ( 555 ) एवं सगण ( 115 ) तथा मगण ( ऽऽऽ ) होते हों, वह छन्द

मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे मगणौ ( ऽऽऽ.ऽऽऽ ) यगणौ ( 155.155 ) च भवतस्तद्वृत्तं ‘ ` वैश्वदेवी ' नाम । पञ्चसु सप्तसु च यतिः । तत्रोदाहरणम् – एकोनशताधिकैकशततमो भेदः ( १ ९९ ) ' कान्तोत्पीडा ' ( १ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य इति नाम्ना ख्यातः । सप्तसप्तत्यधिकपञ्चशततमो ( ५७७ ) भेदो ' वैश्वदेवी ' ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१२ छन्दः शास्त्रम् मगणः मगण: यगणः 55 S धन्यः पु - ण्यात्मा ( ५ ) जा - यते क्वा -मगणः मगणः यगणः SSSS S S तादृक्पुत्रोऽसौ ( ५ ) ये — न गोत्रं मगणः. मगणः यगणः 55555 53 गोविप्र - ज्ञाति ( ५ ) स्वामिकार्ये यगणः S पि वंशे ( ७ ) यगणः पवित्रम् ( ७ ) । यगणः डि I प्रवृत्त: ( ७ ) मगणः मगणः यगणः यगणः S 55 3 डिड डिड शुद्ध श्रा - द्धादौ ( ५ ) वै - श्वदेवी भवेद्यः ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिसके प्रतिपति पाद में दो मगण ( ऽऽऽऽऽऽ ) दो यगण ( ISS - ISS ) आते हों वह " वैश्वदेवी " छन्द कहलाता है । यहाँ पर पाँच एवं सात अक्षरों के अनन्तर यति होने का नियम है ॥४२ ॥

वाहिनी त्यौ म्यावृषिकामशराः ॥६।४३ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे ' तगणयगणौ ( SSI.ISS ) मगणयगणौ ( Sss. ISS ) च भवतस्तद्वृत्तं ' वाहिनी ' नाम । सप्तभिः पञ्चभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्-तगणः यगणः मगणः यगणः 51155 5 SSISS डे [ शक्ता ज - गतीं कृ - त्स्नां ( ७ ) जेतुं सुयोधा ( ५ ) तगणः यगणः हस्त्यश्व - रथोदा -- रा ( तगणः यगणः I छन्ने र जसा भा – ( १ ) ' तकारयकारौ मकारगकारौ ' क ० मगणः यगणः S S डिडे ७ ) सा वा - हिनी ते ( ५ ) मगणः यगणः $ ह हा नौ ( ७ ) यस्याः प्रयाणे ( ५ ) मु ० पुस्तके । ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य एकोनसप्तत्यधिकद्विशततमो भेदः ( इति नाम्ना ख्यातः ॥ २६ ९ ) ' वाहिनी ' CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

षष्ठोऽध्यायः २१३ तगण: यगणः मगण: यगणः 55 55 55 155 घस्त्रेऽपि निशाभ्रा - न्ति ( ७ ) धत्ते नृलोकः ( ५ ) ॥ ] शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के हरेक पादों में तगण ( 551 ) यगण ( 155 ) मगण ( ऽऽऽ ) एवं यगण ( ISS ) उपस्थित हों, वह " वाहिनी " वृत्त होता है । सात अक्षरों एवं पाँच अक्षरों के आगे यति होने का यहाँ पर नियम है ॥ ४३ ॥

नवमालिनी नूजौ भ्याविति ॥ ६ । ४४ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे नगणजगणभगणयगणा ( 111.151.511.155 ) भवन्ति तद्वृत्तं ‘ नवमालिनी ’ ” नाम । तत्रोदाहरणम्— नगण: जगण: भगणः यगणः धवल - यशोंऽशु - केन ( ८ ) प - रिवीता ( ४ ) नगण: जगण: भगणः यगण: SISI ॥ ऽ ऽ सकल ॥ - जनानु - राग ( ८ ) घु - सृणाक्ता ( ४ ) । नगण: जगण: भगणः यगणः 55 दृढगु - णबद्ध - कीर्ति ( ८ ) कु - सुमौघै ( ४ ) नगण: जगणः भगणः यगण: स्तव नवमालि - नीव ( ८ ) नृ - प लक्ष्मी: ( ४ ) ॥ अत्र वसुसमुद्रैर्यतिरित्याम्नायः । ( १ ) अत्र प्राचीनमुदाहरणं न लब्धमित्येतदस्माभिः स्वीयं निवेशितम् । केचित्तु - ' वाहिनी त्मौ म्या- ' विति सूत्रं पठन्ति । तत्रोक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य एकविंशत्यधिकपञ्चशततमो ( ५२१ ) ऽयं भेदः । उदाहरणं च— ‘ यो वाहिनीं क्रव्यादां त्रुट्यर्धमात्रात् हन्तुं हि शक्तोऽनन्तः सोऽप्यद्य मूर्च्छाम् । प्राप्तः किमेतच्चित्रं पौलस्त्यशक्त्या? ज्ञातुं न शक्यतेऽज्ञैश्चारित्र्यमेषाम् ॥ ' इति द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु- सूत्रमेतद्वैदिकैर्न पठ्यते, न चाग्नेयेऽनूद्यत इति प्रक्षिप्तमेवेत्यन्यदेतत् । ( ९ ४४ ) भेदो ' नव - मालिनी ' ( २ ) उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य चतुश्चत्वारिंशदधिकनवशततमो । ' इत्यन्यथैव यतिरुक्ता । इति नाम्ना प्रसिद्धः । श्रीकृष्णेन तु ' अर्वसायकैश्छिन्ना CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१४ छन्द: शास्त्रम् इति भट्टहलायुधविरचितायां छन्दोवृत्तौ षष्ठोऽध्यायः । शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त ( छन्द ) के प्रत्येक पाद में नगण ( 111 ) जगण ( 151 ) भगण ( ऽ ॥ ) एवं यगण ( 155 ) उपस्थित हों, वह वृत्त " नवमालिका ” नामवाली हुआ करता है ॥४४ ॥

॥ इति सांख्य - योग - न्याय - वैशेषिक - पद- वाक्य पारावारीणेन मैथिलपण्डित-चित्तनारायणपाठकाऽऽह्वयेन कृतायां पिङ्गलछन्दः शास्त्रीय-शिवप्रसादिनीव्याख्यायां षष्ठोऽध्यायः ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः मृतसञ्जीवनी – इदानीमतिजगती शक्वर्यतिशक्वर्यष्टिरत्यष्टिर्धृतिरतिधृतिश्चेति सप्त अतिच्छन्दांसि एकैकाक्षरवृद्ध्या क्रमेणोदाह्रियन्ते । तत्र-शिवप्रसादिनी - इस सप्तमाऽध्याय में एक - एक अक्षरों की वृद्धि क्रम से अतिजगती, शक्वरी, अतिशक्वरी, अष्टि, अत्यष्टि, धृति और अतिधृति- ये सात छन्द प्रदर्शित किये जा रहे हैं-' ( अतिजगत्याम् ' ) ( १ ) ‘ अतिजगतीच्छन्द: पादघटकीभूतानां त्रयोदशसंख्याकानामक्षराणां प्रस्तारे कृते एक-शतद्विनवत्यधिकाष्टसहस्र ( ८१ ९ २ ) भेदा जायन्ते । तेषु च भेदचतुष्कमेवात्र समुप-दिष्टमिति ग्रन्थान्तरेभ्यः समुपलभ्यमाना भेदा अत्र विनिर्दिश्यन्ते । यथा— सुनन्दिनीच्छन्दः ( १३।२३६ ) - ' सुनन्दिनी सजसा मगौ । ' ग ० पु ० १।२० ९ ।२१ ( १३।५८६ ) - इदं कन्दुकं यत्र येभ्यश्चतुभ्यो गः । ' कन्दुकच्छन्दः ( १३।११५४ ) – ' यमौ रौ विख्याता चञ्चरीकावली चञ्चरीकावलीच्छन्दः गः । ' वृ ० र ० ‘ मञ्जरीकावली ' इति क्वचित् । विश्वच्छन्दः ( १३।११७१ ) - ' रैश्चतुर्भिर्युतं गेन युक्तं च विश्वम् । ' अ ० वृ ०२० चन्द्रलेखाच्छन्दः ( १३।११८४ ) - ' नसरयुगगैश्चन्द्रलेखर्तुलोकैः । ' वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टे । उर्वशीच्छन्दः ( १३ । १३२४ ) -' उर्वशी नस्ततरगा राज्याङ्गैर्ऋतुभिर्यतिः । ' मं ० म ० मोहप्रलापच्छन्दः ( १३।१३२ ९ ) -‘ मोहप्रलापः श्रुतिभिर्ग्रहैर्भिन्नो भभत्रगाः । ' मं ० म ० ( १३।१३४४ ) – ' ननतरगुरुभिश्चन्द्रिकाश्वषड्भिः । वृ ० र ० चन्द्रिकाच्छन्दः ( १३। १३ ९ २ ) – ' भवति मृगेन्द्रमुखं नजौ जरौ गः । ' मृगेन्द्रमुखच्छन्दः ( १३।१७५६ ) – ' यदि तोटकवृत्तपदे गुरुरेको भवतीह तदा तारकच्छन्दः किल तारकवृत्तम् ' वाणीभूषणे २।१५१ चण्डी । ' चण्डीच्छन्दः ( १३।१७ ९ २ ) — ' नयुगलसयुगलरगैरिति । वृत्तरत्नाकरछन्दोमञ्जर्यादिषु CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१६ छन्दः शास्त्रम् प्रहर्षिणी नौ जरौ ग् त्रिकदशकौ ॥७।१ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे मगणनगणौ ( SSS. III ) जगणरगणगकाराश्च ( 151.515. 5 ) भवन्ति, तद्वृत्तं प्रहर्षिणी ' नाम । त्रिभिर्दशभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम् मगण: नगण: जगणः रगणः गु ० 553 111 131 डोडे 513 S उत्तुङ्ग ( ३ ) स्तनक - लशद्व - योन्नता - ङ्गी ( १० ) मगणः नगण: जगण: रगण: गु ० S S लोलाक्षी ( ३ ) विपुल - नितम्ब - शालिनी च ( १० ) मगणः नगण: जगणः रगणः गु ० 555 SI SIS S बिम्बोष्ठी ( ३ ) नरव - र! मुष्टि - मेयम - ध्या ( १० ) उपस्थितच्छन्दः ( १३।१८२२ ) – ' उपस्थितमिदं ज्सौ । त्सौ सगुरुकौ चेत् । ' कुटजगतिच्छन्दः ( १३।२० ९ ६ ) - ( कुटजगतिर्नजौ पञ्चर्तु तौ गुरु: । ' क्षमाच्छन्दः ( १३।२३६८ ) - तुरगरसयतिन ततौ गः क्षमा । ' वृ ० र ० अस्यैव छन्दसः ' विद्युत् ', ' उत्पलिनी'ति च नामान्तरे । मञ्जुहासिनीच्छन्दः ( १३ ।२७ ९ ० ) - ' जतौ सजौ गो भवति मञ्जुहासिनी । ' मञ्जुभाषिणीच्छन्दः ( १३ । २७ ९ ६ ) – ' सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी । ' अस्यैव ' कलहंसः, प्रबोधितां, सिंहनादः, नन्दिनी, ' ति च नामान्तराणि वृत्तरत्नाकर-परिशिष्टादिषूपलभ्यन्ते । कलहंसीच्छन्दः ( १३ । ३२७७ ) -' कलहंसी तयसभा: गौ यती रससिद्धिभिः । ' मं ० म ० । रतिच्छन्दः ( १३।४०८४ ) – ' चतुर्भिर्नवभिश्छिन्ना रतिः सभनसा गुरुः । ' मं ० म ० । कन्दच्छन्दः ( १३।४६८२ ) -' धजा तूर हारो पुणो तूर हारेण गुरू सद्द किज्जे अ एक्का तआरेण । कएसा कला कंदु जंपिज्ज णाएणं असी होइ चउअग्गला सव्वा एण ॥ ' प्राकृतपिङ्गलसूत्रे २।१६३ पङ्कावलीच्छन्दः ( १३।६ ९ ३ ९ ) -' चामर पढमहि पापगणो धुअ सल्ल चरणगण ठावहि तं जुअ । सोलह कलअ पआपअ जाणिअ पिंगल पभणइ पंकअवालिअ । ' ( प्र.पि.सू.२।१६५ ) ( १ ) उक्तत्रयोदशाक्षरप्रस्तारस्य चतुःशतैकाधिकैकसहस्रतमो भेदः ( १४०१ ) ' प्रहर्षिणी ' इति नाम्ना ख्यातः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २१७ मगण: नगण: जगण: रगणः गु ० 5 55 S सा नारी ( ३ ) भवतु मनः प्रहर्षिणी ते ( १० ) । शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में मगण ( SSS ) नगण ( III ) जगण ( ISI ) रगण ( SIS ) और अन्त में एक गुरू वर्ण हो, वह " प्रहर्षिणी " वृत्त होता है, जिसमें तीन अक्षरों और दश अक्षरों के अनन्तर यति के होने का नियम है ॥१ ॥

रुचिरा ज्भौ सूजौ ग् चतुर्नवकौ ॥७।२ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे जगणभगणौ ( 151.511 ) सगणजगणौ ( 115.151 ) गुरुश्च ( S ), तद्वृत्तं ' रुचिरा ' नाम । चतुर्भिर्नवभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्-जगणः भगणः सगणः जगण: गु ० ।ऽ । ऽ 1 मृगत्व - चा ( ४ ) रुचि - रतरा - म्बरक्रि - य: ( ९ ) जगण: भगण: सगणः जगणः गु ० 1515 । ऽ 151 कपाल - भृ ( ४ ) त्कपि - लजटा - ग्रपल्ल - वः ( ९ ) । जगण: भगणः सगणः जगण: गु ० । ऽ । ऽ ललाट - दृ ( ४ ) ग्दह - नतृणी - कृतस्म - र: ( ९ ) जगणः भगण: सगणः जगण: गु ० III SIS पुनातु व: ( ४ ) शिशु - शशिशेखरः शि - वः ( ९ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रतिपाद में जगण ( 151 ) ( IIS ) जगण ( ISI ) एवं गुरु वर्ण उपलब्ध हो, वह वृत्त " रूचिरा " इसमें पुनः चार अक्षरों के उपरान्त तथा नौ अक्षरों के उपरान्त होती है ॥२ ॥

भगण ( 511 ) सगण नाम वाला होता है । यति को उपस्थिति मत्तमयूरं मृतौ यसौ ग् समुद्रनवकौ ॥७।३ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मगणतगणयगणसगणगकाराः ( ऽऽऽ.551.155.115.5 ) ( १ ) उक्तत्रयोदशाक्षरप्रस्तारस्याष्टशतषडधिकद्विसहस्रतमो ( २८०६ ) भेदः ' रुचिरा ' इति नाम्ना ख्यातः । अस्यैव ' अतिरुचिरा ' इत्यपि नाम । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२१८ छन्दः शास्त्रम् भवन्ति, तद्वृत्तं ‘ मत्तमयूरम् ' नाम । पूर्वैव यतिः । तत्रोदाहरणम्— मगणः तगण: यगणः सगणः गु ० 555 51 155 115 3 व्यूढोर - स्क: सिंह- समाना - नतम - ध्यः मगणः तगण: यगणः सगणः गु ० 5555 5 1 पीनस्क - न्धः सिन्धु - रहस्ता - यतबा - हुः । मगणः तगणः यगणः सगणः गु ० SSSS S ॥ ऽ ऽ 115 S कम्बुग्रीवः स्निग्ध - शरीर - स्तनुलो - मा मगण: तगणः यगणः सगणः गु ० 5 5 5 5 151 153 113 5 भुङ्क्ते राज्यं मत्त- मयूरा- कृति ने त्रः ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रतिपाद में मगण ( SSS ) ( I ऽऽ ) सगण ( ॥ऽ ) एवम् अन्त में गुरु अक्षर का विधान हो, वह तगण ( 551 ) यगण " मत्तमयूर " नामक वृत्त होता है । यहाँ पर भी क्रमशः चार और नौ अक्षरों पर यति होती है ॥ ३ ॥

गौरी नौ सौ ग् ॥७।४ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणत्रयं ( IIIIIIIII ) सगणो ( IIS ) गुरुश्च ( S ), तद्वृतं ‘ गौरी ’ ’ नाम । तत्रोदाहरणम् नगण: नगण: नगणः सगणः गु ० नगण: नगण: नगणः सगणः गु ० S सकल- भुवन जगण - नतपा - दा निजप - दभंज - नशमि - त विषा - दा । नगण: नगणः नगण: सगणः गु ० नगण: नगणः नगणः सगणः गु ० ॥॥॥॥। 5 5 ॥ ॥ ऽ ऽ विजित - सरसि - रुहन - यनप - द्मा भरतु सकल- मिह ज - गति गौरी ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में तीन नगण ( 111-111-111 ) एक ( १ ) उक्तत्रयोदशाक्षरप्रस्तारस्य षट्शतत्रयस्त्रिंशदधिकैकसहस्रतमो ( १६३३ ) भेदः ' मत्तमयूरम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) उक्तत्रयोदशाक्षरप्रस्तारस्याष्टचत्वारिंशदधिकाद्विसहस्रतमो ( २०४८ ) भेदो ' गौरी ' इति नाम्ना ख्यातः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA