छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 371–380

सप्तमोऽध्यायः २१ ९ सगण ( IIS ) और अन्त्य गुरू वर्ण ( S ) हो, वह वृत्त " गौरी ” नाम से पुकारा जाता है ॥४ ॥

( शक्वर्याम् ) असंबाधा मूतौ न्सौ गाविन्द्रियनवकौ ॥७।५ ॥ ( १ ) केषुचित् पुस्तकेषु एषैव शक्वरी ' शर्करी ' इत्युद्दिश्यते । शक्वरीच्छन्दः पादघटकीभूतानां चतुर्दशसंख्याकानामक्षराणां प्रस्तारे कृते त्रिशतचतुरशीत्यधिकषोडशसहस्रभेदा ( १६ ३८४ ) जायन्ते; परमत्र असंबाधा, अपराजिता, प्रहरणकलिता, वसन्ततिलका चेति भेदचतुष्टयमेव निर्दिष्टम् । ग्रन्थेष्वन्येष्वन्येऽपि भेदा उपलभ्यन्ते तेऽत्र क्रमशो विलिख्यन्ते-वासन्तीच्छन्दः ( १४ । ४८१ ) - ( मात्तो नो मो गौ यदि गदिता वासन्तीयम् । ' मध्यक्षामाच्छन्दः ( १४।४ ९ ७ ) - ( मध्यक्षामा युगदशविरामा म्भौ न्मौ गौ । ' ' हंसश्येनी ' इति नामान्तरमन्यत्र । कुटिलच्छन्दः ( १४ । १०० ९ ) -' मो भो न्यौ गौ यदि कुटिलकमुक्तं वृत्तम् । ' अ ० वृ ० र ० गोवृषच्छन्दः ( १४।१६३३ ) – ‘ वेदैर्दिग्भिर्मात्तयसा गोवृष उक्तो गौ । ' अ ० वृ ० र ० नान्दीमुखीच्छन्दः ( १४।२३६८ ) -' स्वरभिदि यदि नौ तौ च नान्दीमुखी गौ । ' नदीच्छन्दः ( १४।२८८० ) – ' ननतजगुरुगैः सप्तयतिर्नदी स्यात् । ' कुमारीच्छन्दः ( १४।२ ९९ २ ) - ' नजभजगैर्गुरुश्च वसुषट् कुमारी । ' अलोलाच्छन्दः ( १४।३० ९ ७ ) -' द्विसप्तच्छिदलोला म्सौ म्भौ गौ चरणें चेत् । ' इन्दुवदनाच्छन्दः ( १४।३८२३ ) – ' इन्दुवदना भजसनैः सगुरुयुग्मैः । ' लक्ष्मीच्छन्दः ( १४।३ ९ २५ ) - ' लक्ष्मीरन्तविरामा म्सौ तनगुरुयुग्मम् । ' सुपवित्रच्छन्दः ( १४।४० ९ ६ ) - त्रिननगगिति ( वसुयति सुपवित्रम् । ' मञ्जरीच्छन्दः ( १४।४८४४ ) - ' सजसा यलौ गिति शरग्रहैर्मञ्जरी । ' पथ्याच्छन्दः ( १४।४८४४ ) – ' पथ्या सजसयल्गैः स्यात्ककुब्भिः श्रुतिभिर्यतिः । ' इयं यतिभेदमात्रेण ‘ मञ्जर्या ' भिद्यते । मं ० म ० चन्द्रौरसः ( १४।५१०५ ) - म्भौ न्यौ लगौ चेदिह भवति च चन्द्रौरसः । ’ सुकेशरच्छन्दः ( १५।५५ ९ २ ) - ( नरनरैर्लगौ च गदितं सुकेशरम् । ' प्रमदाच्छन्दः ( १४।७०८८ ) - ' नजभजला गुरुश्च भवति प्रमदा । ' चक्रपदच्छन्दः ( १४।८१ ९ १ ) - ' चक्रपदमिह भनननलगुरुभिः । ' वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टच्छन्दोमञ्जर्यादिषु । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२० छन्दः शास्त्रम् मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मगणतगणनगणसगणा ( 555.551. III. ॥ 5 ) गका रौ ( ऽ.ऽ ) च भवतस्तद्वृत्तम् ‘ असंबाधा ' नाम । पञ्चभिर्नवभिश्च यतिः । मगणः तगणः नगणः सगणः गु ० गु ० 53 5 5 1 11 fi S S भङ्क्त्वा दुर्गाणि ( ५ ) द्रु- भवन- मखिलं छित्त्वा ( मगणः तगणः नगणः सगणः गु ० गु ० S S 3 5 5 S S हत्वा त - त्सैन्यं ( ५ ) क - रितुर - गबलं हृ - त्वा ( मगणः तगणः नगणः सगणः गु ० गु 553 ऽ ऽ S S तत्रोदाहरणम् — ९ ) ९ ) २ ० येनासं - बाधा ( ५ ) स्थि तिरज - नि विप - क्षा - णां ( ९ ) मगणः तगणः नगणः सगणः गु ० गु ० 553 S सेर्वीवी - नाथ: ( ५ ) स जयति नृपति- र्मु -ञ्ज: ( ९ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: मगण ( SSS ) तगण ( ऽऽ । ) नगण ( ॥। ) सगण ( 115 ) एवं दो गुरु वर्ण ( S - S ) मिलते हों, वह वृत्त " असम्बाधा " नाम से कही जाती है ॥५ ॥

अपराजिता नौ सौ लगौ स्वरऋषयः ॥७।६ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणौ ( IIIIII ) रगणसगणलकारा गकारश्च ( SIS. 115.1.5 ) तद्वृत्तम् ' अपराजिता ' नाम । सप्तभिः सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्— नगणः नगण: रगणः सगणः ल ० गु ० I फणिप - तिवल - यं ( ७ ) जटा - मुकुटो - ज्व - लं ( ७ ) नगण: नगणः रगणः सगणः ल ० गु ० मनसि - जमथ - नं ( ७ ) त्रिशू - लविभू - षि - तम् ( ७ ) । ( १ ) उक्तचतुर्दशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तदशाधिकद्विसहस्रतमो ( २०१७ ) इति नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) उक्तचतुर्दशाक्षरप्रस्तारस्याष्टशतचतुर्विंशत्यधिकपञ्चसहस्रतमो भेदः ' असंयाधा ' ( ५८२४ ) भेदः ' अ-पराजिता ' इति नाम्ना ख्यातः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २२१ नगण: नगण: रगणः सगणः ल ० गु ० 15.113 I S स्मरसि यदि स - खे ( ७ ) शिवं शशिशेख - रं ( ७ ) नगण: नगण: रगणः सगणः ल ० गु ० । ऽ 15 भवति तव त - नुः ( ७ ) परै - रपरा - जि - ता ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रतिपाद में क्रमिकरूप से दो नगण ( 111-111 ) एक रगण ( 515 ) एक सगण ( 115 ) तथा एक लघु ( १ ) और एक गुरु वर्ण ( 5 ) विद्यमान हो, वह वृत्त “ अपराजिता " नाम का होता है । इस छन्द के सात - सात अक्षरों पर यति लगने का विधान है || ६ || प्रहरणकलिता नौ भ्नौ लगौ च ॥ ७।७ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणौ ( IIIIII ) भगणनगणौ, ( SII.III ) लकारो गकारश्च ( I. ऽ ) भवन्ति, तद्वृत्तं ‘ प्रहरणकलिता ' नाम । चकारात्पूर्वोक्तैव यतिः नगण: नगण: भगण: I सुरमु - निमनु - जै ( ७ ) रुप -नगण: नगणः भगणः I I S 11 रिपुभ - यचकित ( ७ ) त्रिभु नगण: नगण: भगणः नगण: ल ० गु ० S चितच - र - णां ( ७ ) नगण: ल ० गु ० I S - वनश - र - णाम् ( ७ ) । नगण: ल ० गु ० ॥। ऽ 1 1 1 S प्रणम - त महि - षा ( ७ ) सुर वधकु - पि - तां ( ७ ) नगण: नगण: भगणः नगण: ल ० गु ० S S प्रहर - णकलि - तां ( ७ ) पशु - पतिद - यि - ताम् ( ७ ) ॥ । तत्रोदाहरणम्— शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमशः दो नगण ( III - III ) एक भगण ( ऽ ॥ ) एक नगण ( III ) एक लघु और एक गुरू अक्षर उपलब्ध हों, तो वह वृत्त ( १ ) उक्तचतुर्दशाक्षरप्रस्तारस्यैकशताष्टाविंशत्यधिकाष्टसहस्रतमो ( ८१२८ ) भेदः ' प्रहरणकलिता ' इति नाम्ना ख्यातः । वृत्तरत्नाकरछन्दोमञ्जर्योस्तु ' प्रहरणकलिका ' इति पाठः । छ ० शा०-२४ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२२ छन्दः शास्त्रम् “ प्रहरणकलिता ” कहलाती है । यहाँ पर भी सात अक्षरों के उपरान्त होती है ॥७ ॥

वसन्ततिलका तृभौ जौ गौ ॥७।८ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे तगणभगणौ ( SSI SII ) जगणौ ( ऽ.ऽ ) च तद्वृत्तं‘ वसन्ततिलका ' नाम । तत्रोदाहरणम्-तगणः भगणः जगण: जगण: गु ० गु ० 7Iss S ॥। ऽ ISIS S उद्धर्षिणी जन - दृशां स्तनभार - गु - र्वी तगणः भगणः जगण: जगण: गु ० गु ० S 5 S ॥ ऽ । S S नीलोत्प- लघुति - मलिम्लु - चलोच ना च । तगणः भगण: जगणः जगण: गु ० गु ० ऽ ऽ । ऽ ॥ ।ऽ । 1 ऽ । S S सिंहोन - तत्रिक - तटी कु - टिलाल - का - न्ता तगणः भगणः जगण: जगण: गु ० गु ० S ऽ । ऽ ॥ । S ॥ऽ । ऽ ऽ कान्ता व - सन्तति - लका नृ - पवल्ल - भा - सौ यति की उपस्थिति ( ISI ISI ) गकारौ ॥ पादान्ते यतिः । शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के हरेक पाद में अनुक्रम से यदि तगण ( SSI ) भगण ( ऽ ॥ ) तथा दो जगण ( ISI - 151 ) और दो गुरूवर्ण ( SS ) उपलब्ध हों, तो वह वृत्त “ वसन्ततिलका ” नाम को धारण करता है ॥८ ॥

सिंहोन्नता काश्यपस्य ॥ ७।९ ॥ मृतसञ्जीवनी – इयमेव वसन्ततिलका काश्यपस्याचार्यस्य मतेन ' सिंहोन्नता ' नाम भवति । पूर्वमेवोदाहरणम् । शिवप्रसादिनी - यही " वसन्ततिलका " वृत्त आचार्य काश्यप के मत से ' सिंहोन्नता ' कही जाती है ॥९ ॥

( १ ) उक्तचतुर्दशाक्षरप्रस्तारस्य नवशतत्रयस्त्रिंशदधिकद्विसहस्रतमो ( २ ९ ३३ ) भेदो ' वसन्ततिलका ' इति नाम्ना विख्यातः । ( २ ) ‘ विरतिः सप्तसप्ताक्षरैर्मता । ' इति कृष्णः । ( ३ ) ' सिंहोद्धता ' इति मं ० म ० । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २२३ उद्धर्षिणी सैतवस्य ॥७।१० ॥ मृतसञ्जीवनी — इयमेव वसन्ततिलका सैतवस्याचार्यस्य मते ' उद्धर्षिणी ' नाम । पूर्वमेवोदाहरणम् । शिवप्रसादिनी - यह ही " वसन्ततिलका " वृत्त पुनः सैतवाऽऽचार्य के मतानुसार " उद्घर्षिणी " नाम से विभूषित होता है ॥ १० ॥

( अतिशक्वर्याम् ' ) . ( १ ) ' मधुमाधवी ' इति गोमानसः, ' चेतोहिता ' इति रामकीर्तिः । मं ० म ० । ( २ ) अतिशक्वरीछन्द: पादघटकीभूतानां पञ्चदशसंख्याकानां वर्णानां प्रस्तारे कृते सप्तशताष्टषष्ट्यधिकद्वात्रिंशत्सहस्रभेदा ( ३२७६८ ) जायन्ते । तेष्वत्र द्वावेव भेदौ निर्दिष्टौ । अतोऽन्येभ्यो ग्रन्थेभ्य आकृष्योपलभ्यमाना भेदा निर्दिश्यन्ते । यथा— लीलाखेलच्छन्दः ( १५ ।१ ) – ( एकन्यूनौ विद्युन्मालापादौ चेल्लीलाखेलः । ' अस्यैव ‘ कामक्रीडा ' इति ' सारङ्गिका ' इति च नामान्तरे । चित्राच्छन्दः ( १५।४६०८ ) – ' चित्रानामच्छन्दश्चित्रं चेत्रयो मा यकारौ । ' चन्द्रलेखाच्छन्दः ( १५ । ४६२५ ) - ' म्रौ म्यौ यान्तौ भवेतां सप्ताष्टभिश्चन्द्रलेखा । ' ' चन्द्रसेना ' इति नामान्तरं कृष्णीये । चन्द्रकान्ताच्छन्दः ( १५/५६५१ ) -' चन्द्रकान्ता मता रौ मः स्यौ विरतिः स्वराष्टौ । ' ऋषभच्छन्दः ( १५।५८६८ ) - ' ऋषभाख्यमेतदुदितं सजसाः सयौ चेत् । ' एलाच्छन्दः ( १५।८१७२ ) – ' सजना नयौ शरदशयतिरियमेला । ' ' रेखा ' इत्यस्या नामान्तरम् । विपिनतिलकच्छन्दः ( १५ । ९ ६ ९ ६ ) - विपिनतिलकं नसनरेफयुग्मभवेत् । ' प्रभद्रकच्छन्दः ( १५।१११८४ ) - भवति नजौ भजौ रसहितौ प्रभद्रकम् । ' अस्यैव ' सुखेलकम् ' इति नामान्तरम् । उपमालिनीच्छन्दः ( १५ । ११५८४ ) - ' ननतभरकृताष्टस्वरैरुपमालिनी । ' मानसहंसच्छन्दः ( १५। ११६२८ ) - ' कथयन्ति मानसहंसनाम सजौ जभर् । ' निशिपालकच्छन्दः ( १५।१२००५ ) -' शंस निशिपालकमिदं भजसनाश्च रः । ' वृत्तरत्नाकरतत्परिशिष्टछन्दोमञ्जर्यादिषु । नलिनीच्छन्दः ( १५।१३०४४ ) - ' सगणैः शिववक्रमितैर्गदिता नलिनी । ' भ्रमरावलीच्छन्दः ( १५।१४०४४ ) -“ कर पंच पसिद्ध विलद्धवरं रअणं पभणंति मणोहर छंदवरं रअणं । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२४ छन्दः शास्त्रम् चन्द्रावर्ता नौ नौ स् ॥ ७।११ ॥ मृतसञ्जीवनी- --यस्य पादे नगणाश्चत्वारः ( ॥॥॥ ॥॥॥ ) सगणश्च ( 115 ), तद्वृत्तं ‘ चन्द्रावर्ता ’ नाम । तत्रोदाहरणम्— नगण: नगणः नगण: नगणः सगणः 115 पटुज - वपव - न ( ७ ) चलि - तजल - लहरी ( ८ ) नगण: नगणः नगणः नगणः सगणः I I तरलि - तविह - ग ( ७ ) निव- हरव - मुखरम् ( ८ ) । नगणः नगणः नगणः नगणः सगणः 15 विकसि - तकम - ल ( ७ ) सुर - भिशुचि सलिलं ( ८ ) नगण: नगण: नगण: नगणः सगणः विचर - ति पथि - क ( ७ ) मन - सि - शर - दि सरः ( ८ ) । अत्र स्वरैर्वसुभिश्च यतिरित्याम्नायः । शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: चार नगण ( III - III - III-॥। ) और एक सगण ( 115 ) उपलब्ध होते हों, उस वृत्त को " चन्द्रावर्ता " कहते हैं ॥११ ॥

मालर्तुनवकौ चेत् ॥ ७।१२ ॥ मृतसञ्जीवनी – सैव चन्द्रावर्ता ' माला ' नाम भवति; यदा षष्ठे, नवमे च वर्णे गुरु पंच दहा लहु एरिसिअं रइअं भमरावलि छंद पसिद्ध किअं ठइअ || ' ( प्रा ० पि ० सू ० २।१८५ ) तूणकच्छन्दः ( १५।१ ९ ०२३ ) - ( तूणकं समानिकापदद्वयं विनान्तिमम् । ' अत्र - ‘ द्वीपवसुभिर्यतिः । ' इति कृष्णः । अस्यैव ' चामर ' इति नामान्तरम् । ( १ ) उक्तपञ्चदशाक्षरप्रस्तारस्य त्रिशतचतुरशीत्यधिकषोडशसहस्रतमो ( १६३८४ ) भेदः ' चन्द्रावर्ता ' इति नाम्ना ख्यातः । अत्रोदाहरणे ' चन्द्रावर्ता ' इति चतुर्गुरुकं नाम प्रवेष्टुमशक्यमिति न प्रवेशितम् । अत एव वृत्तरत्नाकरादिषु ‘ शशिकला ' इत्येव नाम समुपलभ्यते । प्राकृतपिङ्गलसूत्रे च अस्यैव छन्दसः ‘ शरभः ' इति नाम । ( १ ) अत्र यतिभेदादेव नामान्तरम् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २२५ यतिः । तत्रोदाहरणम् नगण: नगण: नगण: नगणः सगणः II नववि - कसित ( ६ ) - कुवल - यदल - नयने ( ९ ) नगण: नगण: नगण: नगणः सगणः निशम - य नव ( ६ ) -जलध - रमिह गगने ( ९ ) । नगण: नगण: नगण: नगणः सगणः अपन - य रुष ( ६ ) -मुपस - र मम सविधं ( ९ ) नगण: नगण: नगण: नगणः सगणः यदि र - तिसुख ( ६ ) -मभिल - षसि ब - हुविधम् ( ९ ) ॥ शिवप्रसादिनी - वही चन्द्रावर्ता वृत्त तब " माला " नाम वाला होता है, जब उस वृत्त के ऋतु = छठे और नौवें अक्षरों के आगे यति उपस्थित होता हो ॥ १२ ॥।

' मणिगुणनिकरो वस्वृषयः ॥७।१३ ॥ मृतसञ्जीवनी – सैव चन्द्रावर्ता ' मणिगुणनिकरो ' नाम भवति, यदाष्टभिः, सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्— नगण: नगण: नगण नगणः सगणः कथम - पि निप - तित ( ८ ) म - तिमह - ति पदे ( ७ ) नगण: नगणः नगण: नगणः सगणः नरम - नु - सर - ति न ( ८ ) फ - लमनु - पचितम् ( ७ ) । नगणः नगण: नगणः नगणः सगणः II अपि व - रयुव - तिषु ( ८ ) कु - चतट - निहित: ( ७ ) ( १ ) ' मणिगणनिकरो ' क ० मु ० पुस्तके । ( २ ) अत्र यतिभेदादेव नामान्तरम् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२६ छन्दः शास्त्रम् नगणः नगण: नगण: नगणः सगणः ॥ ॥5 स्पृशति न वपु - रिह ( ८ ) मणिगुण - निकरः ( ७ ) ॥ वही चन्द्रावर्ता उस अवस्था में " मणिगुणनिकर " नाम वाला होता है, जब क्रमशः आठ अक्षरों एवं सात अक्षरों के उपरान्त वहाँ के पाद में यति होता हो ॥ १३ ॥

मालिनी नौ म्यौ य् ॥ ७।१४ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे नगणौ, मगणयगणौ, यगणश्च ( III. ॥।. ऽऽऽ.।ऽऽ.।ऽऽ ) भवति, तद्वृत्तं‘ मालिनी ” नाम । पूर्वैव यतिः । तत्रोदाहरणम्— नगण: नगण: मगण: यगणः यगण: । S 5155 155 अतिवि - पुलल - लाटं ( ८ ) पी - वरोर: - कपाटं ( ७ ) नगण: नगण: मगण: यगण: यगणः I 3153 iss सुघटि - त दश - नोष्ठं ( ८ ) व्या - घ्रतुल्य - प्रकोष्ठम् ( ७ ) नगणः नगण: मगणः यगणः यगणः I 5 पुरुष - मशनि - लेखा ( ८ ) ल - क्षणं वीरलक्ष्मी ( ७ ) नगणः नगणः मगणः यगणः यगणः 1 1 1 1 11 5 5 A 3 1 5 3 रतिसु - रभिय - शोभि ( ८ ) र्मा - लिनी - वा - भ्युपैति ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के हरेक पाद में क्रमिक रूप से दो नगण ( ॥। - ॥। )

( अष्टौर ) ( १ ) उक्तपञ्चदशाक्षरप्रस्तारस्य षट्शतद्विसप्तत्युत्तरचतुः सहस्रतमो ( ४६७२ ) भेदो ' मालिनी ' इति नाम्ना ख्यातः । ( २ ) अष्टिच्छन्दः पादघटकीभूतानां षोडशाक्षराणां वर्णप्रस्तारनियमेन प्रस्तारे कृते पञ्चशतषट्त्रिंशदधिकपञ्चषष्टिसहस्रभेदा ( ६५५३६ ) जायन्ते । तेष्वत्र ऋषभगजविलसितनामैक एव भेदो निर्दिष्टः । तदतिरिक्ता ग्रन्थान्तरेषूपलभ्यमानभेदा यथा-CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २२७ ब्रह्मरूपकच्छन्दः ( १६।१ ) -' उम्मत्ता जोहा उट्ठे कोहा उप्पांउप्पी जुज्झता मेणक्का रंभा णाहे दंभा अप्पाअप्पी बुज्झता । धावंता राल्ला छिण्णाकंठा मत्थापिट्टी सेक्खत्ता संमग्गा भग्गा जाए अग्गा लुद्धा उद्धा हेरंता ॥ ' प्रवरललितच्छन्दः ( १६।१०१७८ ) -' यमौ नः स्रौ गश्च प्रवरललितं चञ्चलाच्छन्दः ( १६।१० ९ २३ ) -' दिज्जिआ सुपण्ण आइ एक्क तो हिण्णिरूअ पंच वंकसव्वलो अंत दिज्ज गंधवण्ण अक्खराइ प्रा ० नाम वृत्तम् । ' पओहराइँ मणोहराइँ । सोलहाइँ पि ० सू ० २।२० ९ चंचला विणिम्मिआ फणिंदु एहु दुल्लहाइँ ॥ ' ( प्रा ० पि ० सू ० २।२०६ ) बाणिनीच्छन्दः ( १६।१११८४ ) - ' नजभजरैर्यदा भवति बाणिनी गयुक्तैः मन्दाकिनीच्छन्दः ( १६।१७४७७ ) – ' मन्दाकिनीत्मयर्ना गो वेदैर्वेदयतिर्भवेत् । ' मं ० म ० । गरुडरुतच्छन्दः ( १६।१ ९ ४०६ ) -' गरुडरुतं नजौ भजतगा यदा स्युस्तदा । ' छन्दोमञ्जर्याम् । नराचच्छन्दः ( १६ । २१८४६ ) -' रेंद जत्थ सव्वलो सुपण्ण वेवि दीसए पइक्क ठाम पंचमे कला चतूरुवीसए । पलंत हारु चारु सारु अंत जस्स वट्ठए पसिद्ध ए णराउ जंपु गंधवंक अट्ठए । ' ( प्रा ० पि ० सू ० २।२०२ ) अस्यैव ग्रन्थान्तरेषु ‘ पञ्चचामर ' मिति नामान्तरम् । प्रमदाच्छन्दः ( १६।२६२१२ ) --' प्रमदा सत्यसभगा वर्णैर्वर्णयतिर्भवेत् । ' मं ० म ० । मणिकल्पलताच्छन्दः ( १६।२७८२४ ) – ' नजरभभेन गेन च स्यान्मणिकल्पलता । ' नीलच्छन्दः ( १६ । २८०८७ ) -' णीलसरूअ विआणहु मत्तह बाइसही पंच भगण्ण पणा पड आसिअ एरिसही । अंत ठिआ जहिं हार मुणिज्जइ हे रमणी बावण अग्गल तिण्णि सआ धुअ रूअ मुणी ॥ ' ( प्रा० पि ० सू ०२।२०४ ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२८ छन्दः शास्त्रम् ऋषभगजविलसितं श्ररौ नौ न्गौ स्वरनवकौ ॥७।१५ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे भगणरगणौ, नगणास्त्रयो, गकारश्च भव ( ऽ ॥. ऽ।ऽ.॥।.॥।.॥।. 5 ) तत्रोदाहरणम्— भगणः 5 11 आयत भगणः पीनक -भगणः तद्वृत्तं " ऋषभगजविलसितं " नाम । सप्तभिर्नवभिश्च यतिः । रगणः नगण: नगण: नगण: गु ० 513 1 nthim - बाहुद - ण्ड ( ७ ) मुप - चितपृ - थुहृदं - यं ( ९ ) रगणः नगणः नगणः नगणः- गु ० S टिप्रदे - श ( ७ ) मृष- भगज- विलसितम् ( ९ ) । रगणः नगण: नगण: नगण: गु ० वीरमु - दारस - त्त्व ( ७ ) मति शयगुणरसि - कं ( ९ ) है भगणः रगणः नगणः ' नगण: नगण: गु ०. 511 513 ( 7 ) mith श्रीरति- - चञ्चला पि ( ७ ) न प - रिहर - ति पुरु - षम् ( ९ ) अस्या ' अश्वगतिः ' इति नामान्तरं वृ ० र ० प ० । मदनललिताच्छन्दः ( १६।२ ९ १६ ९ ) — ' म्भौ नो नौ गो मदनललिता वेदैः षडृतुभिः धीरललिताच्छन्दः ( १६।३०१५१ ) -. ' संकलिता भरौ नरनगाश्च धीरललिता । ' चकिताच्छन्दः ( १६ । ३०७५१ ) - ' भात्समतनगैरष्टच्छेदे वरयुवतिच्छन्दः ( १६।३२३४३ ) -' भो रयना नगौ च यस्यां वरयुवतिरियम् । '

। ' स्यादिह चकिता ' । ' न्मौजस्रगाः सुललिता युगैर्युगयतिर्भवेत् । ' मं ० म ० । चित्रच्छन्दः ( १६।४३६ ९ १ ) - ' चित्रसंज्ञमीरितं समानिकापदद्वयं तु । ' अचलधृतिच्छन्दः ( १६ । ६५५३६ ) - ' द्वगुणितवसुलघुभिरचलधृतिरिह । ' ( १ ) उक्तषोडशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तशतसप्तविंशत्यधिकद्वात्रिंशत्सहस्रतमो भेदः ( ३२७२७ ) ' ऋषभगजविलसितम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ' गजविलसितम् ' इति नामान्तरं मं ० म ० । ' ऋषभगजविजृम्भित'मिति गरुडे । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA