छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 381–390

सप्तमोऽध्यायः २२ ९ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रतिपाद में भगण ( 511 ) रंगण ( 515 ) दो नगण ( III - III ) एवं एक गुरू वर्ण क्रमशः उपलब्ध हो, तो वह वृत्त ( छन्द ) “ ऋषभगजविलसित ” नाम वाला होता है । जिसमें क्रमशः सात और नौ अक्षरों पर यति होती है ॥१५ ॥

( अत्यष्टौर ) हरिणी नूसौ म्रौ स्लौ गृतुसमुद्रऋषयः ॥७।१६ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे नगणसगणमगणरगणसगणलकारगकाराश्च ( 1 ॥.॥ 5. ऽऽऽ.ऽ।ऽ.॥ ऽ.।ऽ ), तद्वृत्तं ' हरिणी ' नाम । षड्भिः, चतुर्भिः, सप्तभिश्च यतिः । ( १ ) अत्यष्टिछन्दःपादघटकीभूतानां सप्तदशसंख्याकानामक्षराणां प्रस्तारे कृते एकसहस्र-द्विसप्तत्यधिकत्रयोदशलक्षसंख्याका ( १३०१०७२ ) भेदा जायन्ते तेष्वत्र चतुर्णामेव भेदानां निर्देशः । ग्रन्थान्तरेषु निम्नलिखितनामानोऽन्येऽपि प्राप्यन्त इति तत उद्धृत्य लिख्यन्ते यथा-चित्रलेखाच्छन्दः ( १७।२२ ९ ०० ) -‘ ससजा भजगा गुदिक्ंस्वरैर्भवति चित्रलेखा । ' वृत्तरत्नाकरतत्परिशिष्टछन्दोमञ्जर्यादिषु । मालाधरच्छन्दः ( १७।३८७५२ ) -' पढम दिअ विप्पआ तहवि भूअइ त्यप्पिआ चरणगण तीअओ तह अ भूअइ द्दीअओ । चमरजुअअग्गला विमलगंध हारुज्जला भाइ फणिणाहरा गुणहु छंद मालाहरा ॥ ( प्रा ० पि ० सू ० २।२१ ९ ) घनमयूरच्छन्दः ( १७।४२ ९ ४४ ) – ' कथितं च घनमयूरं ननभसरलगं स्वरै रसैश्छिन्नम् । ' मं ० म ० । हरिच्छन्दः ( १७।४६१४४ ) - ' रसयुगहययुङ्नौ भ्रौ सो लगौ हि यदा हरिः । ' ( १७।४६५७६ ) – ' भवेत्कान्ता युगरसहयैर्यभौ नरसा लगौ । ' कान्ताच्छन्दः' भाराक्रान्ता ' अ ० वृ ० र ० । ( १७।५६ २४० ) - ' हयदशभिर्नजौ भजजला सगु नर्कुटकम् । ' नर्कुटकच्छन्दः वृ ० र ० - तत्कुटकम् — इति पा ० । कोकिलकच्छन्दः ( १७।५६२४० ) – ' मुनिगुहकार्णवैः कृतयति वद कोकिल-कम् । ' नर्कुटमेव यतिभेदात् ' कोकिलकम् ' । कलातन्त्रच्छन्दः ( १७।५ ९ ३६२ ) - ' कलातन्त्रं यो तनसभलघुभिर्गेन सहितम् । ' ( ४६११२ ) भेदो ( २ ) उक्तसप्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकशतद्वादशाधिकषट्चत्वारिंशत्सहस्रतमो ' हरिणी ' इति नाम्ना ख्यातः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२३० छन्दः शास्त्रम् नगणः सगणः ॥॥ ऽ कुवल - यदल ( ६ ) नगणः सगणः 117 is चकित - हरिणी ( ६ नगणः सगणः मनसि - जधनु ( २ ) नगणः सगणः र्मनसि ललना ( ६ मगणः रगणः सगणः ल ० गु ० 5 5 5 5 1 ऽ ॥ ऽ Y S -श्यामा पी - नो ( ४ ) न्नत - स्तनशा - लि - नी ( ७ ) मगणः रगणः सगणः ल ० गु ० 5535 15 risi s ) नेत्रच्छा - या ( ४ ) मदा ' - लसलो - च - ना ( ७ ) । मगणः रगणः सगणः ल ०० 555 5 S -... र्पानिर्घोषै ( ४ ) रिव श्रुतिपे - श - लै ( ७ ) मगणः रगणः सगणः ल ० गु ० S SS S S ) -लीलाला - पै: ( ४ ) करो - ति ममो - त्स - वम् ( ७ ) ॥ एतदृषभविलसितमित्यपरे । शिवप्रसादिनी - जिसके प्रतिपाद में क्रमशः नगणे ( III ) सगण ( 115 ) मगण ( ऽऽऽ ) रगण ( ऽ।ऽ ) सगण ( 115 ) एक लघु अक्षर और अन्त में एक गुरूवर्ण उपस्थित हों, वह वृत्त “ हरिणी ” नाम से कहा जाता है । जिसके पाद में पुनः छह अक्षर, चार अक्षर और सात अक्षरों पर यति की व्यवस्था होती है ॥१६ ॥

पृथ्वी ज्सौ ज्सौ यलौ ग् वसुनवकौ ॥७।१७ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे जगणसगणौ ( 151.115 ) पुनर्जगणसगणौ ( ISI.II5 ) यगणलकारगकाराश्च ( 155.1.5 ), तद्वृत्तं ' पृथ्वी ' नाम । अष्टभिर्नवभिश्च यतिः । तत्रो-दाहरणम्-जगणः सगणः जगणः सगणः यगणः ल ० गु ० ऽ ॥ । ऽ S 15 हता: स - मिति श - त्रव ( ८ ) स्त्रि- भुवने विकीर्ण य - श: ( ९ ) जगणः सगणः जगणः सगणः यगण: ल ० गु ० 151 115 15 ॥15 15 5 । ऽ कृतश्च गुणिनां गृहे ( ८ ) नि - रवधि - र्महानु - त्स - व: ( ९ ) । ( १ ) ' मलिम्लुचलोचना ' इति पाठः । ( २ ) उक्तसप्तदशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तशतपञ्चाशदधिकाष्टत्रिंशत्सहस्रतमो ( ३८७५० ) भेदः ' पृथ्वी ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २३१ जगणः सगण: जगण: सगणः यगण: ल ० गु ० A S 1 115 15 S I S त्वया कृ - तपरिग्रहे ( ८ ) क्षि - तिप वी - र! सिंहा - स - ने ( ९ जगणः सगणः जगणः सगणः यगणः ल ० गु ० 15 नितान्त - निरव - ग्रहा ( ८ ) फ - लवती च पृथ्वी कृ - ता ( ९ ) ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के हरेक पाद में अनुक्रम से जगण ( 151 ) सगण ( 115 ) जगण ( 151 ) सगण ( 115 ) यगण ( 155 ) एवं एक लघु ( 1 ) और गुरू वर्ण ( S ) हों, वह वृत्त " पृथ्वी " नाम से कहा जाता है । जहाँ के पाद में आठ और नौ अक्षरों के क्रम से यति की स्थिति होती है ॥ १७ ॥

वंशपत्रपतितं भ्रौ नभौ न्लौ ग् दिगृषयः ॥७।१८ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे भगणरगणनगणभगणनगणलकारगकारा ( 511.515. ॥।. ऽ ॥.॥।. 1.5 ) भवन्ति, तद्वृत्तं ' वंशपत्रपतितम् ' नाम । दशभिः सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्— भगणः रगणः नगण: भगणः नगण: ल ० गु ० ऽ ॥ 515 ॥ ऽ ॥ ॥॥ ऽ

अद्य कुरुष्व कर्म सुकृ- ( १० ) यद- परदि - व - से ( ७ ) भगणः रगणः नगणः भगणः नगण: ल ० गु ० जो डोडे 1175 1 I S मित्र! वि - धेयम - स्ति भव - त: ( १० ) किमु चिरय - सि तत्? ( ७ ) । भगण: रगणः नगण: भगणः नगण: ल ० गु ० 4 5 11515 11 5 13 1115 15 जीवित - मल्पका - लकल - ना ( १० ) लघु - तरत - र - लं ( ७ ) भगणः रगण: नगणः भगणः नगण: ल ० गु ० 5115 ॥॥॥ ऽ नश्यति वंशप - त्रपति - तं ( १० ) हिम - सलिल - मि - व ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी – जिस छन्द के एक - एक पाद में क्रमिक रूप से भगण ( SII ). ( १ ) ' तुडिगवीरसिंहासने ' इति लि ० पुस्तके । नवशतत्रिनवत्युत्तरैकषष्टिसहस्रतमो ( ६१ ९९ ३ ) भेदो ( २ ) उक्तसप्तदशाक्षरप्रस्तारस्य वंशपत्रपतितम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२३२ छन्दः शास्त्रम् रगण ( SIS ) नगण ( III ) भगण ( SII ) नगण ( III ) एवं लघु ( 1 ) गुरू ( 5 ) मिलते हों, वह वृत्त ‘ “ वंशपत्रपतित ” कहलाता है । जिसके पाद में दश और सात अक्षरों पर यति होती है ॥१८ ॥

मन्दाक्रान्ता म्भौ न्तौ त्गौ ग् समुद्रर्तुस्वराः ॥७।१९ ॥ मृतसञ्जीवनी- —यस्य पादे मगणभगणनगणा:, ( ऽऽऽ.ऽ ॥ ॥। ) तगणौ, ( ऽऽ।.ऽऽ । ) गकारौ च ( ऽ.ऽ ) तद् ‘ मन्दक्रान्ता ' नाम चतुर्षु षट्सु सप्तसु च यतिः । तत्रोदाहरणम्— मगणः भगणः नगण: तगणः 5535115 प्रत्यादि - ष्टं ( ४ ) सम - रशिर - स: ( ६ ) कान्दि मगणः भगणः नगणः तगणः 5535 111115 51 त्वं निःशे - षं ( ४ ) कुरु रिपुब - लं ( ६ ) मार्ग -मगणः भगणः नगणः तगणः तगण: गु ० गु ० - शीभूय न - ष्टं ( ७ ) तगणः गु ० गु ० 551 35 मासाद्य स - द्यः ( ७ ) । तगणः गु ० गु ० 555 SISSISS किं नाश्रौ - षी: ( ४ ) परि - णतधि - यां ( ६ ) नीति - मार्गोप - दे - शं? ( ७ ) मगणः भगणः नगण: तगणः तगणः गु ० गु ० तोर्ड 51 5515 S S मन्दाक्रान्ता ( ४ ) भव - ति फलिनी ( ६ ) वारि - लक्ष्मीः क्ष - या - य ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के एक - एक पाद में क्रमश: मगण ( SSS ) भगण ( ऽ ॥ ) नगण ( ॥। ) दो तगण ( SS1-551 ) तथा दो गुरू ( SS ) वर्ण उपस्थित हों, वह छन्द " मन्दाक्रान्ता ” कहलाता है I । वहाँ पर चार, छह एवं सात अक्षरों के क्रम में यति हुआ करता है ॥१ ९ ॥ शिखरिणी यमौ सौ भूलौ गृतुरुद्राः ॥७।२० ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे यगणमगणनगणसगणभगणलकारगकाराश्च ( I ऽऽ. ऽऽऽ.॥ 1.॥ ऽ.ऽ ॥.।. ऽ ) भवन्ति तद्वृत्तं ' शिखरिणी ' नाम । षट्स्वेकादशसु च यतिः । तत्रोदाहरणम्— ( १ ) उक्तसप्तदशाक्षरप्रस्तारस्य नवशतैकोनत्रिंशदुत्तराष्टादशसहस्रतमो ( १८ ९ २ ) भेदो ' मन्दाक्रान्ता ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । ( २ ) तथैव चतुःशतत्रिंशदधिकोनषष्टिसहस्रतमो ( ५ ९ ४३० ) भेदः ' ' शिखरिणी ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २३३ यगण: मगणः नगणः सगणः भगण: ल ० गु ० A L 5 5 555 ऽ ॥ । S यशः शे - षीभूते ( ६ ) जगति ' वरना - थे गुण - नि - धौ ( ११ ) यगण: मगणः नगणः सगणः भगणः ल ० गु ० 1 5 5 5 5 5 । 5 प्रवृत्ते वैराग्ये ( ६ ) विषय- रसनि - क्रान्तम - न - साम् ( ११ ) । यगण: मगण I: नगणः सगणः भगणः ल ० गु ०

इदानी - मस्माकं ( ६ ) घनत- रुलता - निर्झर - व - तीं ( ११ ) यगणः मगणः नगणः सगणः भगणः ल ० गु ० 153 555 S 111 113 5 1 1 S तपस्तप्तुं चेतो ( ६ ) भवति गिरिमा- लां शिख - रि - णीम् ( ११ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रत्येक पाद क्रमिक रूप से यगण ( ISS ) मगण ( ऽऽऽ ) नगण ( III ) सगण ( IIS ) भगण ( 511 ) और लघु ( 1 ) गुरू ( 5 ) हों, उस वृत्त ( छन्द ) को “ शिखरिणी " नाम से कहा जाता है । जहाँ पर छः अक्षरों पर एवम् एकादश ( ११ ) अक्षरों पर यति की स्थिति होती है ॥२० ॥

( धृत्याम् २ ) ( १ ) ' तुडिगनरनाथे ' इति लि ० पुस्तके । ( २ ) धृतिच्छन्दः पादघटकीभूतानामष्टादशाक्षराणां प्रस्तारगत्या लक्षद्विकमेकशतश्च-त्वारिंशदुत्तरद्विषष्टिसहस्राणि ( २६२१४४ ) च भेदाः । तेषु ' कुसुमितलतावेल्लिता ' नाम वृत्तमेकमेवात्र निर्दिष्टम् । प्राकृतपिङ्गलसूत्रछन्दोमञ्जरीवृत्तरत्नाकरपरिशिष्टेषु त्वधिका भेदा उदाहृताः सन्तीति तत् उद्धृत्य तेषां नामानि लिख्यन्ते-शार्दूलच्छन्दः ( १८ ।१००७३ ) – ' शार्दूलं वद मासषट्कयति मः सौ जसौ रो मश्चेत् । मञ्जीराच्छन्दः ( १८ । १२६७३ ) -' कुंतीपुत्ता तिण्णा दिण्णउ मंथा संठवि एक्का पाए हारा हत्था दुण्णा कंकणु गंधा संठवि जुग्गा जाए । चारी हारा भव्वाकारउ पाआअंतहि सज्जीआए सप्पाराआ सुद्धाकाअउ जंपे पिंगल मंजीरा ए ॥ ' ( प्रा ० पि ० सू ० २।२२७ ) चित्रलेखाच्छन्दः ( १८।१८८७७ ) -CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४ छन्दः शास्त्रम् ‘ वर्णाश्चैर्मननततमकैः कीर्तिता चित्रलेखेयम् । ' क्रीडाचन्द्रच्छन्दः ( १८।३७४५० ) -' ज इंदासणा एक्क गण्णा सु होवेइ पाए हि पाए दहा अट्ठ वण्णा सुहावेइ दंडा सुठाइ सुठाए । दहा तिणिगुणा जहा सव्वला होइ मत्ता सुपाए फणिंदा भणता किलाचंद छंदा णिबद्धाइ जाए । ' प्रा ० पि ० सू ० २।२२ ९ चित्ररेखाच्छन्दः ( १८।३७८७३ ) -' मन्दाक्रान्ता नपरलघुयुता कीर्तिता चित्ररेखा । ' नाराचच्छन्दः ( १८।७४ ९ ४४ ) – इह ननरचतुष्कसृष्टं तु नाराचमाचक्षते । ' षोडशाक्षरप्रस्तारे नराच:, अत्र तु नाराच इत्यनयोर्भेदः । नाराचस्यैव ' सिंहविक्रीडितम् ' ' महामालिका ' इति नामान्तरे अन्यत्र । अस्यैव यतिभेदात् ' लालसा ' इति नामोक्तमन्यैः - ‘ दशवसुविरतिर्ननौ रेश्चतुर्भिर्युतौ लालसा ' इति । ' निशा ' इति मं ० म ० विलासच्छन्दः ( १८।७४ ९ ६ ९ ) — ' विलासो मः ससौ राश्च गुणषड्वसुभिर्यतिः । ' नन्दनच्छन्दः ( १८।७६७२० ) - ' नजभजरैस्तु रेफसहितैः हरिणप्लुतच्छन्दः ( १८ ।९ २ ९ ५७ ) -' मात्सो जौ भरसंयुतौ करिबाणकैर्हरिणप्लुतम् चर्चरीच्छन्दः ( १८।९ २ ९ ५ ९ ) – ' पाअ णेउर झंझणक्कइ हंससद्दसुसोहणा थोलथोलथणग्ग णच्चइ मोत्तिदाम मणोहरा । वामदाहिण वाण धावइ तिक्खचक्खुकडक्खआ काहि पूरिस गेहमंडणि एह सुंदरि पेक्खआ ॥ ' मं ० म ० शिवैर्हयैर्नन्दनम् । ' । ' ( प्रा ० पि ० सू ० २।२३२ ) ' हरनर्तनम् ' इति नामास्या वृ ० र ० । ' विबुधप्रिया ' इति । हरनर्तनच्छन्दः ( १८ । ९ २ ९ ८ ९ ) – सौ जजौ भरसंयुतौ करिबाणकैर्हरनर्तनम् । ' - वृ ० र ० ' कुमुद्वती ' इति वृ ० म ० को ० मल्लिकाच्छन्दः ( १८ ।९ ३०११ ) -' मल्लिका स्याद्रसजजा भरौ छिन्नाष्टपङ्क्तिभिः । ' मं ० म ० चलच्छन्दः ( १८।९ ३१० ९ ) -' म्भौ न्जौ भ्रौ चेच्चलमिदमुदितं युगैर्मुनिभिः स्वरैः । ’ शार्दूलललितच्छन्दः. ( १८ । ११६५० ९ ) – ‘ मः सो जः सतसा दिनेशऋतुभिः शार्दूलललितम् । ' ( छन्दोमञ्जर्याम् ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः.२३५ कुसुमितलतावेल्लिता मृतौ न्यौ याविन्द्रियर्तुस्वराः ॥७।२१ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मगणतगणनगणयगणा ( 555.551.111.155 ) यगण ( 155.155 ) च तद्वृत्तं ' कुसुमितलतावेल्लिता ' नाम । पञ्चसु षट्सु, सप्तसु च यतिः । तत्रोदाहरणम्— मगण: तगणः नगण: यगणः यगण: यगण: 533 55 7117 डि 153 155 धन्याना - मता: ( ५ ) कु - सुमित - लता ( ६ ) वे - ल्लितोत्फु - ल्लवृक्षा: ( ७ ) मगणः तगण: नगण: यगणः यगणः यगणः S S 355 5 3153 155 सोत्कण्ठं मगण: 5 55 . मध्वादौ मगणः 5 55 ग्रामान्तः कूज ( ५ ) त्प - रभृत - कला ( ६ ) ला -तगणः नगण: यगणः 55 1 माद्य ( ५ ) न्म - धुकर - कलो ( ६ ) द्गी तगणः नगण: यगणः 55 - स्रोतः ( ५ ) प - रिसर - भुवः ( ६ ) प्री -पकोला - हलिन्य: ( ७ ) । यगणः यगण: 15 5 - तझङ्का - ररम्या ( ७ ) यगण: यगणः 531 53 तिमुत्पा - दयन्ति ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रतिपाद में क्रमश: मगण ( SSS ) तगण ( SSI ) नगण ( III ) और तीन यगण ( 155-155-155 ) हों, वह वृत्त " कुसुमितलतावेल्लिता " नाम से पुकारा जाता है । वहाँ पर क्रमशः पाँच, छः ( ६ ) एवं सात अक्षरों पर यति लगता है ॥२१ ॥

सुधाच्छन्दः ( १८ । ११६६१४ ) - ( सुघातर्कैस्तर्कैर्भवति ऋतुभिर्यो मो नसतसाः । ’ महासेनच्छन्दः ( १८ ।११८६१३ ) – ' म्रौ भ्रौ त्सौस्वररुद्रैर्यतिरिति महासेनमुदितम् । ' अश्वगतिच्छन्दः ( १८ । १२६३३१ ) – ' पञ्चभकारकृताश्वगतिर्यदि चान्तसरचिता । ' शुभच्छन्दः ( १८। १२६८४४ ) - ' शुभं सनजना भः सः पापाङ्गाङ्गगुणैर्यतिः । ’ मं ० म ० । ' शुभचरितं ' इति वृ ० म ० को ० भ्रमरपदकच्छन्दः ( १८ ।१३० ९ ७१ ) — ' भाद्रनना नसौ भ्रमरपदकमिदमभिहितम् । ' ( १ ) उक्ताष्टादशाक्षरप्रस्तारस्याष्टशतसप्तपञ्चाशदधिकसप्तत्रिंशत्सहस्रतमो ( ३७८५७ ) भेदः ‘ कुसुमितलतावेल्लिता ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२३६ छन्दः शास्त्रम् ( अतिधृतौ ' ) शार्दूलविक्रीडितं म्सौ ज्सौ तौ गादित्यऋषयः ॥७।२२ ॥ ( १ ) अतिधृतिच्छन्द: पादघटकीभूतानामूनाविंशत्यक्षराणां प्रस्तारे कृते लक्षपञ्चकम्, चतुर्विंशतिसहस्राणि, अष्टाशीत्यधिकद्विशतं ( ५२४२८८ ) भेदा जायन्ते तत्र शार्दूलविक्रीडितमन्तरा ग्रन्थान्तरेषूपलभ्यमाना भेदा यथा— शम्भुच्छन्दः ( १ ९ । ३१७२ ) -‘ दशबाणाधैर्यतिधारी स्तौ यभमा मो गः शम्भुः प्रोक्तः । ' अ ० वृ ० र०- ' नवबाणाक्षैरिति पाठान्तरम् । मेघविस्फूर्जिताच्छन्दः ( १ ९ ।७५७१३ ) -' रसवश्चैर्मौ सौ ररगुरुयुतौ मेघविस्फूर्जिता स्यात् । ' वृ ० र ० पुष्पदामच्छन्दः ( १ ९ ।७५७४५ ) – ' भूताश्वाश्वान्तं मतनसररगैः कीर्तितं पुष्पदाम । ' अस्य ' फुल्लदाम ' इति संज्ञान्तरं छ ० मं ० छायाच्छन्दः ( १ ९ ।८३ ९ ०५ ) -‘ भवेत्सैव च्छाया तयुगगयुता स्याद्द्वादशान्ते यदा । ' बिम्बच्छन्दः ( १ ९ ।१४ ९ ४७३ ) -' वृत्तं बिम्बाख्यं शरमुनितुरगैम्त न्सौ ततौ चेद्गुरुः । ’ छायाच्छन्दः ( १ ९ ।१५७६३४ ) -' इयं च्छाया ख्याता ऋतुरसहयैर्यो मनसा तौ गुरुः । ' पञ्चचामरच्छन्दः ( १ ९ ।१७४८४८ ) -' नयुगललगुरु निरन्तरं यदा स पञ्चचामरः । मणिमञ्जरीच्छन्दः ( १ ९ ।१८५३३० ) -' युगाश्वैः स्याद्यभनयजजगाः कीर्तिता मणिमञ्जरी । ' सरलच्छन्दः ( १ ९ ।१८६०४० ) -' नवभिर्दशभिश्छिन्नं सरलं न्भ्रसजा जगौ । ' मं मकरन्दिकाच्छन्दः ( १ ९ ।१८६३०६ ) -‘ रसैः षड्भिर्लोकैर्यमनसजजा गुरुर्मकरन्दिका वरूथिनीच्छन्दः ( १ ९ ।१ ९ ४४ ९ ४ ) -‘ शरत्रयैर्युगैश्छिन्ना जन्मभस्त्रज्गा वरूथिनी । ' समुद्रतताच्छन्दः ( १ ९ ।२१४८७८ ) -' गजाब्धितुरगैर्जसौ जसतभा गश्चेत्समुद्रतता । ' ( सुरसाच्छन्दः ( १ ९ ।२३७४५७ ) -० म ० । ' मं ० म ० वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टे ) ' म्रौ भ्नौ यो नो गुरुश्चेत्स्वरमुनिकरणैराह सुरसाम् । ' CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २३७ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मगणसगणौ ( 555 115 ) जगणसगणौ ( 151.115 ) तगणौ गकारश्च ( ऽऽ।.ऽऽ।.5 ), तद्वृत्तं " शार्दूलविक्रीडितं " नाम । द्वादशभिः सप्तभिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम्-मगणः सगणः जगणः सगणः तगणः तगणः गु ० 555 151551 कम्बुग्रीवमुद - प्रबाहु - शिखरं ( १२ ) रक्तान्त - दीर्घेक्ष - णं ( ७ ) मगणः सगण: जगणः सगणः तगणः तगणः गु ० 55 S शालप्रां - शुशरी - रमाय - तभुजं ( १२ ) विस्तीर्ण - वक्षःस्थ - लम् ( ७ ) । मगणः सगणः जगणः सगणः तगणः तगणः गु ० 555 डिडि डे SSI SS15 कीलस्क - न्धमनु - द्धतं प- रिजने ( १२ ) गम्भीर - सत्यस्व - रं ( ७ ) मगणः सगणः जगणः सगणः तगणः तगण: गु ० 555 115 5 1115 SSISS S राज्यश्रीः समुपै - ति वीर - पुरुषं ( १२ ) शार्दूल - विक्रीडितम् ( ७ ) । इदानीं कृतिः प्रकृतिराकृतिर्विकृतिः संकृतिरभिकृतिरुत्कृतिश्चेति सप्त कृतयः क्रमेणैकाक्षरवृध्योदाह्रियन्ते-चन्द्रमालाच्छन्दः ( १ ९ ।५२३२६४ ) — ' ठइवि दिअवरजुअल मज्झ करअल करहिं पुण वि दिअवरजुअल मज्झ करअल करहिं । सरसगण विमल जहि सुण्णि ठवइ मनगइ विमलमइ उरअवइ चंदमल कहइ सइ । ' ( प्रा ० धवलाच्छन्दः ( १ ९ ।२६२१४४ ) -' करइ वसु सुणि जुवइ विमलमइ महिअले ठइअ ठइ रमणि सरसगण पअपअ पले । दिअगण चउ चउपअहिँ भण फणिवर सही कमलगण सरसमण सुमुहि धवलअ कही ॥ ' ( प्रा ० पि ० सू ० २।२४२ ) पि ० सू ० २।२४४ ) ( १ ) उक्तोनविंशत्यक्षरप्रस्तारस्य त्रिशतसप्तत्रिंशदुत्तरैकोनपञ्चाशत्सहस्राधिकैकलक्षतमो ( १४ ९ ३३७ ) भेदः ‘ शार्दूलविक्रीडितम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । छ ० शा०-२५ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२३८ छन्द: शास्त्रम् शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रतिपाद में क्रमशः मगण ( SSS ) सगण ( 115 ) जगण ( 151 ) सगण ( ॥ऽ ) दो तगण ( SS1-551 ) एक गुरू ( 5 ) वर्ण उपस्थित हों, वह वृत्त “ शार्दूलविक्रीडित ” कहलाता है । इस वृत्त में पुन: बारह अक्षरों के ऊपर और सात अक्षरों पर यति लगती है ॥ २२ ॥

( तत्र - कृतौ ' ) सुवदना म्रौ भनौ युभौ लगावृषिस्वरर्तवः ॥७।२३ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मगणरगणभगणनगणयगणभगणलकारगकारा ( ऽऽऽ. ऽ।ऽ, ऽ ॥.॥ 1.।ऽऽ.ऽ ॥.।. 5 ) भवन्ति, तद्वृत्तं ' सुवदना ' नाम । सप्तसु सप्तसु षट्सु च यतिः । तत्रोदाहरणम्— ( १ ) कृतिच्छन्दःपादघटकीभूतानां विंशतिवर्णानां प्रस्तारे कृते लक्षदशकम्, अष्टा-चत्वारिंशत्सहस्राणि, षट्सप्तत्यधिकपञ्चशतं च ( १०४८५७६ ) भेदा जायन्ते तेषु सुवदनावृत्ताख्यौ भेदावत्र निर्दिष्टौ । ग्रन्थान्तरेषु तु यथा-शोभाच्छन्दः ( २०।१५१४ ९ ० ) – ' रसैरश्वैरश्वैर्यमननततगैर्गे शोभेयमुक्ता । ' मत्तेभविक्रीडितच्छन्दः ( २०।२ ९ ८६२८ ) -‘ सभरा नम्य्लगिति त्रयोदशयतिर्मत्तेभविक्रीडितम् । ' वृ ० र ० उत्पलमालिकाच्छन्दः ( २०।३५५७ ९९ ) — ' भ्रमभ्रल्गा ग्रहै रुद्रैर्विच्छिन्नोत्पलमालिका । ' मं ० म ० गीतिकाच्छन्दः ( २०।३७२०७६ ) – ' संजजा भरौ सलगा यदा कथिता तदा खलु गीतिका । ' अस्यैव छन्दसः प्राकृतपिङ्गलसूत्रे ' गीता ' इति नाम । ' प्रमदाननम् ' इति वृ ० र ० मदकलनीच्छन्दः ( २०।५०६८८० ) -' मदकलनी नजनभसा नलगाश्छिन्ना शराङ्गबाणः । ' मं ० म ० कनकलताच्छन्दः ( २०।५२४२८८ ) -' कनकलता सा कथिता षण्नैर्युक्ता तथा लगाभ्यां च । ' मं ० म ० गण्डकाच्छन्दः ( २० । ६ ९९ ०५१ ) -' रग्गणा पलंतआ पुणो णरेंद कंतआ सुछक्कएण हार एक्क दिज्झही सुसद्द पाअ किज्जही सुसक्कएण । गंडआ गणेहु एहु वंकसंखसंखले फणिंद गाउ तीस मत्त पाअ पत्त हार तीअभागए सुसद्द आउ ॥ ' ( प्रा ० पि ० सू ० २।२५५ ) ( १ ) उक्तविंशत्यक्षरप्रस्तारस्य चतुःशतसप्तदशोत्तराष्टसप्ततिसहस्राधिकद्विलक्षतमो ( २७८४१७ ) भेदः ' सुवदना ' इति नाम्ना प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA