छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 401–410

सप्तमोऽध्यायः २४ ९ नगण: नगण: रगणः सगणः ल ० गु ० 1 S खि! लुलि - तमल- कं ( ११ ) करे स्थितमा - न - न ( ७ ) मगण: मगणः तगण: नगण: 5 5 5 5 5 5 5 5 चिन्तास - क्ता शून्या - बुद्धि ( ८ ) र्द्वि - रदग— नगण: नगणः रगणः सगणः ल ० गु ० तोतो S तिपति - तरस - ना ( ११ ) तनु - स्तनुतां ग - ता ( ७ ) मगणः मगणः तगणः नगण: S SS SS S 55 पाण्डुच्छा - यं क्षामं वक्रं ( ८ ) म - दजन— नगण: नगणः रगणः सगणः ल ० गु ० नि! रह - सि सर - सां ( ११ ) करो - षिन सं - क - थां ( ७ ) मगण: मगणः तगण: नगण: SSSSSSSS को नामा - यं रम्यो व्याधि ( ८ ) स्त - व कथ-नगणः नगण: रगणः सगणः ल ० गु ० तत द ।. iis S is य सुत - नु! किमि - दं ( ११ ) न खल्वसि ना - तु - रा ( ७ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: दो मगण ( 555-555 ) तगण ( SSI ) तीन नगण ( 111-111-111 ) रगण ( 515 ), सगण ( 115 ) तथा लकार ( 1 ) एवं मकार ( S ) हो, वह वृत्त “ भुजङ्गविजृम्भित " नामक होता है । यहाँ आठ, ग्यारह और सात अक्षरों पर यति उपस्थित होता है ॥ ३१ ॥

अपवाहको मनौ नौ - नौ न्सौ गौ नवर्तुरसेन्द्रियाणि ॥ ७।३२ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे मगणः, ( ऽऽऽ ) नगणाः षट्, ( ॥॥॥॥॥॥॥।.॥। ) सगणो, ( 115 ) गकारौ ( 5.5 ) तद्वृत्तं ' अपवाहको नाम । नवसु, षट्सु, षट्सु, पञ्चसु च यतिः । तत्रोदाहरणम्— ( १ ) तेष्वेव ( ८३८८६०१ ) तमो भेदः ' अपवाहकः ' इति ख्यातिमाससाद । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२५० छन्दः शास्त्रम् मगणः नगण: नगणः नगणः नगणः S श्रीकण्ठं त्रिपुर- दहन ( ९ ) ममृत - किरण ( ६ ) -नगण: नगण: सगणः गु ० गु ० " ॥। S S शकल - ललित ( ६ ) शिरसं रुद्रं ( ५ ) मगण: नगण: नगण: नगण: नगण: S भूतेशं हतमु - निमख ( ९ ) मखिल - भुवन ( ६ ) — नगणः नगण: सगणः गु ० गु ० S S नमित - चरण ( ६ ) युगमी - शा - नम् ( ५ ) । मगणः नगण: नगणः नगण: नगणः 5ss in im in i तो सर्वज्ञं वृषभ - गमन ( ९ ) महिप - तिकृत ( ६ ) — नगण: नगणः सगणः गु ० गु ० A वलय - रुचिर ( ६ ) करमा - रा - ध्यं ( ५ ) मगणः नगण: नगण: नगण: नगण: 555 I I तं वन्दे भवभ - यभिद ( ९ ) मभिम - तफल ( ६ ) -नगण: नगण: सगणः गु ० गु ० 5 S

इदानीं दण्डकजातयः कथ्यन्ते-शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में मगण ( SSS ) छह नगण ( III - III-॥। - ॥। - ॥। - ॥। ) एक सगण ( IIS ) और अन्त में दो गुरु अक्षर उपस्थित हो, तो वह वृत्त “ अपवाहक ” नामा होता है । इसमें क्रम से नौ, छः - छः और पाँच अक्षरों पर यति हुआ करता है । 133 CC - b!. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २५१ दण्डको नौ रः ॥७।३३ ॥ मृतसञ्जीवनी - यत्र पादे द्वौ नगणौ ( IIIIII ) रगणाश्च सप्त ( SIS.515.515. ऽ।ऽ.ऽ।ऽ.ऽ।ऽ.ऽ।ऽ ) भवन्ति, दण्डको नाम सः । उत्कृतेः षड्विंशत्यक्षरायाः समनन्तरं दण्डकस्य पाठात्सप्तविंशत्यक्षरत्वमेव युक्तम्; सर्वेषां छन्दसामेकैकाक्षरवृध्या प्रवृत्तेः । इत ऊर्ध्वं पुनरेकैकरेफवृध्या प्रस्तारः । दण्डको नौ र इति श्रवणात् । तत्रोदाहरणम् नगण: नगण: रगणः रगणः रगणः ॥ ॥॥ ऽ । ऽ ऽ । ऽ ऽ IS इह हि भवति दण्डका - रण्यदे - शे स्थिति रगणः रगणः रगणः रगणः 5 15 515 डोडे डॉ पुण्यभाजां मुनीनां मनो— हारिणी नगण: नगणः रगणः रगणः रगणः 513513 त्रिदश - विजयि - वीर्य दृ - प्यद्दश - ग्रीवल-रगणः रगणः रगणः रगणः 5 15 513 515 513 क्ष्मीविरा - मेण रामेण सं— सेविते । नगण: नगण: रगणः रगणः रगणः 515 515 जनक - यजन - भूमिसं— भूतसी - मन्तिनी-रगणः रगणः रगणः रगणः डोडे डोडे डोडे 515 डोडे सीमसी– तापद — स्पर्शपू - ताश्रमे नगण: नगण: रगण: रगणः रगणः 513 513 5 13 भुवन - नमित - पादप - ग्राभिधा - नाम्बिका रगुणः रगुणः रगणः रगणः 513 513 513 513 तीर्थयात्रा गता — नेकसि -द्धाकुले॥ अत्र पादान्ते यतिः । ( १ ) सप्तविंशत्यक्षरस्य प्रस्तारे ( १३४२१७७२८ ) भेदा भवन्ति, तत्र - ( ३८४४७ ९ ६८ ) तमो भेदः ‘ चण्डवृष्टिप्रयात ' इति प्रसिद्धः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२५२ छन्दः शास्त्रम् ( इस समय दण्डक जाति वाले छन्द कहे जा रहे हैं - ) शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रत्येक पाद में क्रमश: दो नगण ( 111-111 ) और सात रगण ( SI ऽ - ऽ।ऽ- SIS - SIS - SIS - SIS - 515 ) उपलब्ध होते हों, वह जाति स्वरूपछन्द " दण्डक ” नाम होता है । सभी छन्दों की ही एक - एक अक्षरों की वृद्धि क्रम से प्रवृत्ति होने के कारण छब्बीस ( २६ ) अक्षरों वाले उत्कृति छन्द के अनन्तर दण्डकवृत्त का पाठ होने से इस छन्द में सत्ताईस ( २७ ) अक्षरों का होना ही उचित है । यहाँ से ऊपर पुनः एक - एक अक्षरों की वृद्धि से " प्रस्तार " कहा जाएगा । यह बात “ दण्डको नौ र: " सूत्र के श्रवण से ज्ञात होता है ॥ ३३ ॥

प्रथमश्चण्डवृष्टिप्रयातः ' ॥ ७।३४ ॥ मृतसञ्जीवनी — य: सप्तविंशत्यक्षरपादः प्रथमो दण्डकः स चण्डवृष्टिप्रयातो नाम । पूर्वमेवोदाहरणम् । शिवप्रसादिनी - सत्ताईस अक्षरों से विशिष्ट जो प्रथम दण्डक, उसको “ चण्डवृष्टिप्रपात ” कहते हैं ॥ ३४ ॥

अन्यत्र रातमाण्डव्याभ्याम् ॥ ७।३५ ॥ मृतसञ्जीवनी – रातमाण्डव्याभ्यां ऋषिभ्यामन्यत्रास्याभिधानमेतदेव, ताभ्यां पुनरन्यैव संज्ञा कृतास्य वृत्तस्य ॥ रातमाण्डव्यग्रहणं पूजार्थम् ।२ ( १ ) प्रपात इति क्वचित्पाठः । ( २ ) अत्र रातमाण्डव्योक्तसंज्ञान्तरसत्वे ' स्कन्धोग्रीवी क्रौष्टुकेः ' ( ३।२ ९ ) ' सिंहोन्नता का-श्यपस्य ' ( ७।९ ) इत्यादिवत् तन्निर्देशस्यैव न्याय्यत्वात्, ग्रन्थान्तरेष्वप्यस्य संज्ञा-न्तरादर्शनात्, प्रथमपदसूचितानामन्येषां संज्ञानुक्तेर्न्यूनत्वापादकत्वात्, एतदीयानुवादेऽ-ग्निपुराणे ( ३३४।३० ) - रेफवृद्धयार्णार्णवाः स्युर्व्यालजीमूतमुख्यकाः । ' इति तत्संज्ञोक्तेरनुपपद्यमानत्वाच्च सूत्रमिदमन्यथा व्याख्येयम् — अन्यत्र द्वितीयादिषु दण्डकेषु संज्ञा रातमाण्डव्याभ्यामुक्ताः । ता एव स्वस्यापि सम्मता इति न पुनरुच्यन्त इति भावः । यद्वा — उत्तरसूत्रयोगेन व्याख्येयम् रातमाण्डव्याभ्यामन्यत्र शेषोऽवशिष्टो दण्डकप्रस्तारः प्रचितसंज्ञः । ताभ्यां पुनः प्रत्येकं पृथक् संज्ञा अर्णार्णवादयः कृताः प्रसिद्धा एवेति ॥ तथा च रत्नाकरे ( ३।१२ ) - ' प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युरर्णार्णव- व्याल- जीमूत-लीलाकरो - द्दाम- शङ्खादयः । ' इति । आदिपदात् पञ्चदशादिभी रगणैर्घटितपादाः क्रमेण-' आराम - सङ्गाम - सुराम - वैकुण्ठ- उ -: सार- कासार - विसार - संहार- नीहार- मन्दार - केदार-आसार - सत्कार - संस्कार - माकन्द - गोविन्द - सानन्द - सन्दोह - आनन्द ' इत्येते ग्राह्या इति तर्कवाचस्पतिः । सिंहसमुद्रभुजङ्गाद्या इति रत्नाकरपञ्चिका । ‘ एवमेकैकरगणवर्धनात्सकलाङ्घ्रिषु । एकन्यूनसहस्रार्णपर्यन्तं दण्डका मताः ॥'— इति श्रीकृष्णः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तमोऽध्यायः २५३ शिवप्रसादिनी - रात और माण्डव्य ऋषियों ने अन्यवृत्त स्थान में इस " चण्डवृष्टिप्रपात " का उल्लेख किया है ॥ ३४ ॥

शेषः प्रचित इति ॥७।३६ ॥ मृतसञ्जीवनी – इतश्चण्डवृष्टिप्रयातादूर्ध्वं दण्डकप्रस्तारः प्रचित इति संज्ञां लभते । पूर्वमेकैकाक्षरक्रमेण छन्दसां वृद्धिरुक्ता । इदानीं तु रेफोपलक्षिताक्षरत्रयेण वृद्धिः । तत्रोदाहरणम्-नगण: नगण: रगणः रगणः रगणः ॥ ऽ 13 515 प्रथम - कथित - दण्डक - श्चण्डवृष्टिप्रपा-( १ ) शेष इति । अनुक्तनाम्नां दण्डकानां प्रचित इत्येव संज्ञा इति भास्करः । शेषो रगणेतरयगणादि घटितः इत्यन्ये । तथा च रत्नाकरे ( ३।१३ ) - ' प्रचितकसमभिधो धीरधीभिः स्मृतो दण्डको नद्वयादुत्तरैः सप्तभिर्यैः । ' इति । ' यैरित्यन्येषामपि गणानामुपलक्षणम्, कविप्रयोगात् तघटितानामपि दण्डकानामिष्टत्वात् । ' इति सेतुः । पञ्चिकाकृत्तु — ' नद्वयात्परतस्तकारेणापि क्वचिद्दण्डा दृश्यन्ते ' इति सूत्रमेव पपाठ । ‘ नगणद्वितयादेवमेकैकगणवर्धनात् । कुमुदाब्जतरङ्गादिनाम्नां भेदाश्च पूर्ववत् ॥ - इति कृष्णः । इति ऊर्ध्वमष्टाविंशत्यक्षरादिपादान्यपि वृत्तानि कैश्चिदभ्युपगतानि । यथा वृत्त-चन्द्रिकायाम् -मनोजशेखरच्छन्दः ( २८ ) - ' जरौ जरौ जरौ जरौ जगौ क्रमेण चेद्यदा । तदा भुजङ्गनायको मनोजशेखरं जगौ । ' अशोकपुष्पमञ्जरी ( २८ ) - ' रजौ रजौ रजौ रजौ रलौ क्रमेण चेद्यदा । अशोकपुष्पमञ्जरी समीरिता फणीश्वरैः ॥ ' शालूरच्छन्दः ( २ ९ ) -' तगणात्परतो यत्र नगणाष्टकमुज्ज्वलम् । ततो लगौ भुजङ्गेन प्रोक्तं शालूरमद्भुतम् ॥ ' घनाक्षरीच्छन्दः ( ३१ ) — ' विचारचर्चा गलयोर्गणानां न यत्र भूपैस्थितिभिर्यतिर्गुरुः । अन्ते धरापावकवर्णपादा समीरितासौ फणिना घनाक्षरी । ' रूपघनाक्षरीच्छन्दः ( ३२ ) — ' भूपैर्भूपैर्विरामः स्याद्गणभेदगलोज्झितैः । ज्ञेयान्ते लघुना युक्ता रूपपूर्वा घनाक्षरी ॥ ' इत्यादीनि । एतेषामत्र दण्डकगाथादिष्वन्तर्भाव ऊह्य इति । छ ० शा ० ९ -२.६ K Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२५४ छन्दः शास्त्रम् इति रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः 513515 51 513 ताभिधा - नो मुनेः पिङ्गला - चार्यना - म्नो मतः नगण: नगण: रगणः रगणः रगणः 117 11 7513 डे प्रचित इति ततः परं दण्डका - नामियं रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः 513513513 5 135 13 जातिरे - कैकरे - फाभिवृ - ध्या यथे - ष्टं भवेत् । नगण: नगणः रगणः रगणः रगणः 513 513 513 स्वरुचि -- रचित - संज्ञया तद्विशे - षैरशे-रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः 513 513 5 15 51 3 5 13 षैः पुनः काव्यम - न्येऽपि कु - र्वन्तु वा - गीश्वराः नगणः नगणः रगणः रगणः रगणः 513 513 513 भवति यदि स - मानसं - ख्याक्षरै - र्यत्र पा-रगणः रगणः रगणः रगणः रगण 515 515 515 515 5 15 दव्यव - स्था ततो दण्डकः पूज्यते - ऽसौ जनैः ॥ अत्र इति दण्डकाः समाप्ताः । पादान्ते यतिः । श्रीभट्टहलायुधविरचितायां पिङ्गलछन्दोवृत्तौ सप्तमोऽध्यायः । शिवप्रसादिनी - इस " चण्डवृष्टिप्रपात " से ऊपर दण्डकप्रस्तार का “ प्रचित ’ नाम होगा । पूर्व में समस्त छन्दों के एक - एक अक्षर वृद्धि की बात कही गयी है । अब रेफ युक्त तीन - तीन अक्षरों की वृद्धि कही जा रही है ॥ ३६ ॥

॥ इति सांख्य - योग - न्याय - वैशेषिक - पद- वाक्य पारावारीणेन मैथिलपण्डित-चित्तनारायणपाठकाऽऽह्वयेन कृतायां पिङ्गलछन्दः शास्त्रीय-शिवप्रसादिनीव्याख्यायां सप्तमोऽध्यायः ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अष्टमोऽध्यायः अत्रानुक्तं गाथा ' ॥ ८।१ ॥ मृतसञ्जीवनी – - अत्र शास्त्रे नामोद्देशेन यत्रोक्तं छन्दः, प्रयोगे च दृश्यते तद्गाथेति मन्तव्यम् । शिवप्रसादिनी - इस ग्रन्थ में तत्तल्लक्षणों से लक्षित जितने छन्द कहे गये हैं; उन छन्दों से भिन्न अनुक्त रूप में बचे हुए जो भी छन्द प्रयुक्त होते देखे जाते हैं, वे चाहे विषम अक्षर वाले पाद हों अथवा असम पाद हों, तथा पूर्व में कहे गये समानाऽक्षरयुक्त पादों में भी विशेष रूप से जिसका विधान अभी तक नहीं हुआ है, उस छन्द को “ गाथा ” कहते हैं ॥१ ॥

( तत्र - त्रिष्टुभि ) २ कुड्मलदन्ती भूतौ न्गौ गिन्द्रियरसाः ॥८।२ ॥ ( १ ) अत्र ग्रन्थे उक्तच्छन्दोभ्यो यदन्यद्विषमाक्षरपादं पादैरसमं वा छन्दस्तद्गाथाख्यम् । तथा प्रागुक्तेषु समानाक्षरपादेष्वपि विशिष्य यस्याभिधानं नोक्ताम्, तद्गाथा । तदैतदर्थद्वयं सूत्रावृत्त्या लभ्यमिति केचित् । तत्र समच्छन्दसामुक्थादिसंज्ञाभिरुक्तत्वेनानुक्तत्वा-भावात् न गाथात्वम्, अन्यथा उक्थादिसंज्ञानामनवकाश इत्यपरे । अत एव वृत्तचन्द्रिकायाम् - ' गाथोक्ता चरणैः षड्भिस्तथैव चरणैस्त्रिभिः । ' इत्युक्तम् । रत्नाकरेऽपि - ' विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशधर्मवत् । यच्छन्दो नोक्तमत्रगाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम् ॥ ' इति । अत्र सेतुः - विषमेति क्रमभेदात् सङ्ख्या-भेदाच्च विषमाणि अक्षराणि लघुगुरवो येषु ते विषमाक्षराः । ते पादा यस्मिंस्तथोक्तम् । वा अथवा, चतुःसङ्ख्याकपादैः श्रीप्रभृतिभिर्विसदृशम् – पञ्चादिसङ्ख्यपादमित्यर्थः । तदेवाह — यच्छन्दः प्रोङ्नोक्तं तस्य गाथेति नामेत्यर्थः । यत्तु — पदचतुरूर्ध्वादीनां गाथात्वं निवारयितुमाहे - ति, तच्चिन्त्यम्, पादैरसममित्यनेनैव तेषां गाथात्वस्य निरस्तत्वात् ।.... विषमाक्षरपादे त्वियमेव कारिकोदाहरणम्ः क्रमेणाष्ट - दश - सप्त-नवाक्षरपादघटितत्वात् । पादैरसमित्यस्योदाहरणं ' दशधर्म ' वदिति । तच्च महाभारते ( उद्यो ० ३३।१०१ ) — ' दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र! निबोध तान् । मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः । त्वरमाणश्च लुब्धश्च भीतः कामी च ते दश ॥ ' इति । ( २ ) इतः प्रभृति ' शशिवदना- ' ( ८।१ ९ ) इति सूत्रान्तं सप्तदशसूत्राणि वैदिकैर्नाधीयन्ते, अग्निपुराणेऽपि नानूद्यन्ते, तस्मात्प्रक्षिप्तान्येवेति सम्भाव्यते । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२५६ छन्दः शास्त्रम् मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे भगणतगणौ ( 511.551 ) नगणो ( III भवतस्तद्वृत्तं ‘ कुड्मलदन्ती ’ नाम ( ११।३ ९ ७ ) । पञ्चभि: षड्भिश्च यतिः I I भगणः i तगणः I नगण: गु ० गु ० ऽ ॥ ऽ ऽ ॥ 15 S कुड्मल - दन्ती ( ५ ) वि - कटनि - त - म्बा ( ६ ) भगणः तगणः नगण: गु ० गु ० 51155 S S किन्नर - कण्ठी ( ५ ) ल - घुतर - म - ध्या ( ६ ) भगणः तगणः नगण: गु ० गु ० 51155 S बिम्बफ - लोष्ठी ( ५ ) मृ - गशिशु - ने - त्रा ( ६ ) भगणः तगणः नगण: गु ० गु ० ऽ ॥ ऽ ऽ 5 S मित्र! भ - वन्तं ( ५ ) सु - खयतु - का - न्ता ( ६ ) ॥ ) गकारौ ( 5.5 ) च । तत्रोदाहरणम्— शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के हरेक पाद में भगण ( 511 ) तगण ( SSI ) नगण ( III ) और दो गुरू अक्षर ( SS ) क्रम से उपस्थित हो, वह वृत्त " कुड्मलदन्ती ” कहलाता है । यहाँ पर इन्द्रिय = पाँच और रस = छह अक्षरों पर यति होता है ॥२ ॥

( जगत्याम् ) वरतनुर्नूजौ ज्रौ षड्रसाः ॥८।३ ॥ मृतसञ्जीवनी- -यस्य पादे नगणजगणौ ( III.ISI ) जगणरगणौ ( 151.515 ) च तद्वृत्तं ‘ वरतनु’र्नाम ( १२।१३ ९ २ ) । षड्भिः षड्भिश्च यतिः । तत्रोदाहरणम् — नगण: जगणः जगणः रगणः डोडे अयि! वि - जहीहि ( ६ ) दृढोप - गूहनं ( ६ ) नगण: जगणः जगण: रगणः त्यज न - वसङ्ग ( ६ ) -मभीरु! वल्लभम् ( ६ ) । नगण: जगणः जगण: रगणः ॥। 5 । SISIS डोडे अरुण - करोग ( ६ ) -म एष वर्तते CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अष्टमोऽध्यायः २५७ नगण: जगणः जगणः रगणः SI 15 वरत - नु! संप्र ( ६ ) - वदन्ति कुक्कुटा: ( ६ ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रतिपाद में क्रमिक रूप से नगण ( III ) जगण ( 151 ) और जगण ( 151 ) रगण ( SIS ) हों, वह वृत्त " वरतनु ” कहा जाता है । षड्रसाः -छः - छः अक्षरों पर यति की उपस्थिति यहाँ होती है || ३ || जलधरमाला म्भौ स्मौ समुद्रवसवः ॥ ८।४ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मगणभगणौ ( 555.511 ) सगणमगणौ ( 115.555 ) च भवतस्तद्वृत्तं‘ जलधरमाला ' नाम ( १२।२४१ ) । चतुर्भिरष्टभिश्च मगणः भगणः सगणः मगणः 5 5 3 5 11 11 5 5 5 5 धत्ते शो - भां ( ४ ) कुवलयदा - मश्यामा ( ८ ) मगणः भगणः सगणः मगणः 5535 11113 5 5 3 शैलोत्स- ( ४ ) जल - धरमा - ला लीना ( ८ ) मगणः भगणः सगणः मगणः 5535 1 113 ऽ ऽऽ विद्युल्ले - खा ( ४ ) कन - ककृता - लङ्कारा ( ८ ) मगण: भगणः सगणः मगणः 5535 11113553 क्रीडासु - प्ता ( ४ ) युव - तिरिवा - ङ्के पत्युः ( ८ यतिः । तत्रोदाहरणम्— ) ॥ शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रतिपाद में क्रमशः मगण ( SSS ) भगण ( 511 ) और सगण ( IIS ) तथा मगण ( SSS ) उपलब्ध होते हों, वह वृत्त " जलधरमाला ” कहा जाता है । यहाँ क्रमिक रूप से चार अक्षरों और आठ अक्षरों पर यति लगता है ॥४ ॥

गौरी नौ रौ ॥ ८।५ ॥ मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे नगणौ ( III.III ) रगणौ ( SIS.SIS ) च भवतस्तद्वृत्तं ' गौरी ' नामेति गाथा ( १२।१२१६ ) । पादान्ते यतिः । तत्रोदाहरणम्-नगणः नगणः रगणः रगणः नगणः नगणः रगणः रगणः ॥ 5 ऽ।ऽ 513 ऽ 15 Mms1 3 513 प्रणम - त चरणारविन्दद्वयं त्रिभुव - ननमि - तस्य गौ- रीपतेः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२५८ छन्दः शास्त्रम् नगण: नगण: रगणः रगणः नगण: नगण: रगणः रगणः 17 डीडे डीडे ॥॥ ऽ।ऽ ऽ 515 । ऽ सकृद - पि मनसैव यः सेवितः प्रवित - रति य - थेष्टम - ष्टौ गुणान् ॥ इयमेव गौरी दण्डकात्पूर्वमेकैकरेफवृध्या नामान्तराणि लभते । शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रतिपाद में क्रमिक रूप से दो नगण ( III - III ) तथा दो रगण ( ऽ।ऽ - ऽ।ऽ ) होते हों, वह गाथा “ गौरी " वृत्त होता है । पाद के अन्त में यति हुआ करता है ॥५ ॥

ललना भूतौ न्साविन्द्रियर्षयः ॥८।६ ॥ मृतसञ्जीवनी – यस्य पादे भगणतगणौ ( 511.551 ) नगणसगणौ ( 111.115 ) च भवतस्तद्वृत्तं ‘ ललना ' नाम गाथा ( १२।१ ९ २३ ) । पञ्चभि: सप्तभिश्च यतिः भगणः तगणः नगणः सगणः 51755 या कुच - गुर्वी ( ५ ) मृ - गशिशु - नयना ( ७ ) भगणः तगणः नगणः सगणः 51155 पीननि - तम्बा ( ५ ) म - दकरि - गमना ( ७ ) । भगणः तगण नगणः सगणः S किन्नर - कण्ठी ( ५ ) सु - रुचिर - दशना ( ७ ) भगण: तगण नगणः सगणः 511 र्ड S सा तव सौख्यं ( ५ ) वि - तरतु ललना ( ७ ) ॥ । तत्रोदाहरणम्— शिवप्रसादिनी - जिस वृत्त के प्रतिपाद में क्रम से भगण ( SII ) तगण ( SSI ) और

( अतिजगत्याम् ) कनकप्रभा सूजौ सूजौ ग् ॥ ८।७ ॥ मृतसञ्जीवनी — यस्य पादे सगणजगणौ ( 115.151 ) पुनः सगणजगणौ ( 115.151 ) गकारश्च ( ऽ ) तद्वृत्तं ‘ कनकप्रभा ' नाम गाथा ( १३।२७ ९ ६ ) । पादान्ते यतिः । तत्रो-दाहरणम्— CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA