हठ योग प्रदीपिका — पृष्ठ 101–110
हठ योग प्रदीपिका · Khemraj Krishna Das · पृष्ठ 101–110
पृष्ठ 101
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
3.1 - ( ) संस्कृतटीका भाषाटीका समेता । ९१ परिलंघयेत् । तथा प्राणो हृदिस्थोऽयं योगिनां क्रमयोगतः ॥ गृहीतः 'सेव्यमानस्तु विभमुपगच्छति 7 इति वाक्यविरुद्धमिति प्रयत्नेन कुंभकं कुर्यादिति कथमुक्तमिति चेन्न । ' हठान्निरुद्धः प्राणोऽयम् ' इति वाक्यस्य वलादचिरेण प्राणजयं करिष्यामीति बुद्धयारंभः ॥ एवंच बह्वभ्यासासक्तपरत्वात्क्रमेणारण्यहस्तिवदिति दृष्टांतस्वारस्याच्च । अत एव सूर्याचंद्रमसोरभ्यासे धारयित्वा यथाशक्ति निधारयेदिति निरोधत इति चोक्तं संगच्छते । तस्मात्कुंभकस्त्वतिप्रयत्नपूर्वकं कर्तव्यः । यथायथातियत्नेन कुंभकः क्रियते तथातथा तस्मिन्गुणा-धिक्यं भवेत् । यथायथा च शिथिलः कुंभकः स्यात्तथातथा गुणा- ल्पत्वं स्यात् । अत्र योगिनामनुभवोऽपि मानम्- 1 पूरकस्तु शनैः शनैः कार्यः वेगाद्वा कर्तव्यः । वेगादपि कृते पूरके दोषाभावात् । रेचकस्तु शनैः शनैरेव कर्तव्यः । वेगात्कृते रेचके बलहानिप्रसंगात् । 'ततः शनैशनैरेव रेचयेन तु वेगतः ।' इत्याद्यनेकधा ग्रंथकारोक्तेश्च । ततो निरोधावधि कुंभकानंतरं शनैशनैर्मदंमंदं सव्ये वामभागे स्थिता नाडी सव्यनाडी तया सव्यनाड्या इडया पवनं वायुं रेच- येद्बहिर्निःसारयेत् । पुनः शनैरित्युक्तिस्तु शनैरेव रेचयेदित्यवधार-णार्थी । तदुक्तं-' विस्मये च विषादे च दैन्ये चैवावधारणे । तथा प्रसादने हर्पे वाक्यमेक द्विरुच्यते ॥ ' इति ॥ ४९ ॥
भाषार्थ -और नखाग्रसे लेकर केशोंपर्यंत जबतक निरोव होय अर्थात् संपूर्ण शरीरमें पवन रुकजाय तावत्पर्यत कुंभकप्राणायाम करे कदाचित् कोई शंका करै कि, हठसे रोंका यह प्राण रोमकूपोंके द्वारा निकसजायगा देह कटजायगा बा कुष्ठ आदि रोग होजायँगे तिससे इसको यत्नसे प्रतीतिके द्वारा इसप्रकार रखना चाहिये जैसे घनके हस्तीको वंशमे रखते हैं कि, वनका हाथी वा सिंह क्रमसे मृदु होजाताहै और स्वामीकी आज्ञाका अवलंघन नहीं करता और शास्त्रोक्त अपने स्वामीकी आज्ञाको करताहै तिसीप्रकार हृदयमें स्थित यह प्राण भी क्रमसेही योगियोंको ग्रहण करना चाहिये क्योंकि सेवा कर- नेसे प्राण विश्वासको प्राप्त होजाताहै । इस वाक्यके विरुद्ध आपका कथन है
पृष्ठ 102
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) [ ९ २ हठयोगप्रदीपिका । उपदेशः इससे कैसे कहतेहो कि, यत्नसे कुंभकको करे यह किसीकी शंका ठीक नहीं क्योंकि 'हठसे रोकाहुआ प्राण' इस वाक्यका इस बुद्धिसे आरंभहै कि, बलसे शीघ्रही मैं प्राणका जय करूंगा इससे उसके लियेही यह चचनहै कि, जो बहुत. अभ्यास करनेमें असमर्थ है इसीसे क्रमसे वनके हस्तीके समान यह दृष्टान्त भी -ठीक लगसक्ताहै इसीसे सूर्य और चंद्रमा नाडीके अभ्याससे धारण करके ( रोककर ) यथाशक्ति धारण करें यह भी पूर्वोक्त संगत होताहै तिससे अत्यंत 'प्रयत्नसे कुंभकप्राणायाम करना क्योंकि जैसे जैसे प्रयत्नसे कुंभक किया जाताहै। तैसा तैसाही उसमें अधिक गुण होता है और जैसा जैसा शिथिल होताहै तैसा तैसाही अल्पगुण होताहै और इसमें योगियोंका अनुभव भी प्रमाण है पूरकप्राणायाम तो शनैः वा वेगसे करना क्योंकि वेगसे किये भी पूरकमें दोष -नहीं-और रेचक तो शनैः करना क्योंकि वेगसे रेचक करनेमें बलकी हानि होती है तिससे शनैः २ ही रेचक करे वेगसे न करें - इत्यादि अनेक ग्रंथकारोंकी -युक्तिसे पूर्वोक्त शंका ठीक नहीं है- फिर प्राणके निरोध पर्यंत कुंभकके अनंतर सव्य नाडीसे अर्थात् वामभागमें स्थित -इडानाडीके द्वारा प्राणवायुका शनैः २ रेचन करे इस इलोकमें पुनः जो शनैः पद पढा है वह अवधारणके लिये है सोई इस वचनमें कहाहै कि, विस्मय विषाद दीनता और अवधारण ( निश्चय ) इनमें एक शब्दका दोवार निश्चय किया जाता है । भावार्थ यहहै कि नखके अग्रभागसे -लेकर केशोंपर्यतकी पवनको रोककर कुंभक करे फिर घामभागमें स्थित इडा -नाडीसे शनैः २ पवनका रेचन करे ॥ ४९ ॥
कपालशोधनं वातदोषघ्नं कृमिदोषहृत् ॥ पुनःपुनरिदं कार्यं सूर्यभेदनमुत्तमम् ॥ ५० ॥
कपालशोधनमिति ॥ कपालस्य मस्तकस्य शोधनं शुद्धिकरें वातजा दोषा वातदोषा अशीतिप्रकारास्तान् हतीति वातदोषघ्नं कृमीणामुदरे जातानां दोषो विकारस्तं हरतीति कृमिदोपहृत् । पुनःपुनर्भूयोभूयः कार्यम् । सूर्येणापूर्य कुंभयित्वा चंद्रेण रेचन-मिति रीत्येदमुत्तममुत्कृष्टं सूर्यभेदनं सूर्यभेदनाख्यमुक्तम् । योगिभि-रिति शेषः ॥ ५० ॥
पृष्ठ 103
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) २. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । ९३ भाषार्थ -यह सूर्यभेदन नामका कुंभक मस्तकको शुद्ध करताहै और अस् प्रकारके वातदोषोंको हरताहै - और उदरमें पैदाहुआ जो कृमि उनको नष्ट कर-ताहै-इससे यह उत्तम सूर्यभेदन वारंवार करना - अर्थात् सूर्यनाडीसे पूरक और कुंभक करके चंद्रनाडीसे रेचन करै-इस रीतिसे किया हुआ यह सूर्यभेदन योगी-जनने उत्तम कहाहै ॥ ५० ॥
अथोज्जायी ।
मुखं संयम्य नाडीभ्यामाकृष्य पवनं शनैः ॥
यथा लगति कंठातु हृदयावधि सस्वनम् ॥ ५१ ॥
उज्जयिनमाद सार्धेन-मुखमिति ॥ मुखमास्यं संयम्य संयतं कृत्वा मुद्रयित्वेत्यर्थः । कंठात्तु कंठादारभ्य हृदयावधि हृदयमवधिर्य - स्मिन्कर्मणि तत्तथा स्वनेन सहितं यथा स्यात्तथा । उभे क्रियावि- शेषणे । लगति श्लिष्यति पवन इत्यर्थात् । तथा तेन प्रकारेण नाडीभ्यामिडापिंगलाभ्यां पवनं वायुं शनैर्मदमाकृष्याकृष्टं कृत्वा पूरयित्वेत्यर्थः ॥ ५१ ॥
भाषार्थ--Iअब डेढ श्लोकसे उज्जायी नामके कुंभकको कहते है मुखका संयमन ( दाबना ) करके और इडा और पिंगला नाडीसे शनैः शनैः इस प्रकार पवनका आकर्षण करें जिसप्रकार वह पवन कण्ठसे हृदय पर्यंत शब्द करती हुई लगै ॥ ११ ॥
पूर्ववत्कुंभयेत्प्राणं रेचयेदिडया ततः ॥ श्लेष्मदोषहरं कंठे देहानलविवर्धनम् ॥ ५२ ॥
पूर्ववदिति ॥ प्राणं पूर्ववत्पूर्वेण सूर्यभेदनेन तुल्यं पूर्ववत् । & आकेशादानखाग्राच्च निरोधावधि कुंभयेत् । 1 इत्युक्तरीत्या कुंभ-Cयेोधयेत् । ततः कुंभकानंतरमिडया वामनाड्या रेचयेत्त्यजेत् । उज्जायिगुणानाह सार्धश्लोकेन-श्लेष्मदोषहरमिति ॥ कंठे कंठप्रदेशे श्लेष्मणो दोषाः श्लेष्मदोषाः कासादयस्तान् हरतीति श्लेष्मदोष-
पृष्ठ 104
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [! ९४ हठयोगप्रदीपिका उपदेश हरस्तं देहानलस्य देहमध्यगतानलस्य. जाठरस्य विवर्धनं विशेषेण -वर्धनं दीपनमित्यर्थः ॥ ५२ ॥
भाषार्थ-फिर सूर्यभेदनके समान प्राणका कुंभक करे फिर कुंभक करनेके अनंतर इडा वामनाडीसे प्राणका रेचन करै अर्थात् मुखके द्वारा बाहिर देशमें “ पवनको निकासे । अब डेढ इलोकसे उज्जायीके गुणोंको कहते हैं कि कण्ठमें जो इलेष्म-कफके दोषहैं उनको हरता है-और जठराग्रिको बढाताहै- अर्थात् दीपन करता है ॥ ५२ ॥
नाडीजलोदराधातुगतदोषविनाशनम् ॥ गच्छता तिष्ठता कार्यमुज्जाय्याख्यं तु कुंभकम् ५३॥ नाडीति ॥ नाडी शिरा जलं पीतमुदकमुदरं तुंमासमतादे वर्तमाना धातव आधातवः । एषामितरेतरद्वंद्वः । तेषु गतः प्राप्तो यो दोषो विकारस्तं विशेषेण नाशयतीति नाडीजलोदरा धातुगतदोष- विनाशनम् । गच्छता गमनं कुर्वता तिष्ठता स्थितेन वापि पुंसा उज्ज्ञाय्याख्यमुज्जायीत्याख्या यस्य तत् । तु इत्यनेन नास्य वैशिष्ट्यां द्योतयति । कार्य कर्तव्यम् । उज्जापीति क्वचित्पाठः । गच्छता तिष्ठता तु बंधरहितः कर्तव्यः । कुंभकशब्दस्त्रिलिंगः । पुंलिंगपाठे तु विशेषणेष्वपि पुंलिंगः पाठः कार्यः ॥ ५३ ॥
भाषार्थ-नाडी जलोदर और संपूर्ण देहमें वर्तमान जो धातु इनमें जितने दोष उनको नष्ट करताहै -और यह उज्जायी नामका कुंमक, गमन करते हुए वा बैठे हुए- मनुष्यको भी करने योग्य है अर्थात् इसमें पूर्वोक्त बंधों की आव-|श्यकता नहीं ॥ १३ ॥
अथ सीत्कारी ।
सीत् कुर्यात्तथा वक्त्रे प्राणेनैव विजृंभिकाम् ॥
एवमभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः ॥ ५४ ॥
पृष्ठ 105
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) २. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । ९ ५ सीत्कारीकुंभकमाह -सीत्कामिति ॥ वत्रे मुखे सीत्कां सीदेव सीका सीदिति शब्दः सीत्कारस्तां कुर्यात् । ओष्ठयोरतरे संलग्नया जिह्वया सत्कारपूर्वकं मुखेन पूरकं कुर्यादित्यर्थः । घ्राणेनैव नासि- कयैवेत्यनेनाभाभ्यां नासापुटाभ्यां रेचकः कार्य इत्युक्तम् । एवश- ब्देन वक्रस्य व्यवच्छेदः । वक्रेण वायोर्निःसारणं त्वभ्यासानंतरमपि न कार्यम् । बलहानिकरत्वात् । विजृंभिकां रेचकं कुर्यादित्यत्रापि संबध्यते । कुंभकस्त्वनुक्तोऽपि सीत्कार्याः कुंभकत्वादेवावगंतव्यः ॥ अथ सीत्कार्याः प्रशंसा । एवमुक्तप्रकारेणाभ्यासः पौनःपुन्येनानु छानं स एव योग: योगसाधनत्वात्तेन द्वितीय एव द्वितीयकः काम-देव: कंदर्पः । रूपलावण्यातिशयेन कामदेवसादृश्यात् ॥ ५४ ॥
भाषार्थ-अब सीत्कारी कुंभकका वर्णन करते हैं-तिसीप्रकार सीतका ( सीत्कार ) को करै अर्थात् दोनों ओष्ठोंके मध्यमें लगीहुई -जिह्वासे - सीत्कार करताहुआ मुखसे प्राणायाम करें -और घ्राणसेही अर्थात् नासिकाके दोनों पुटोंसे रेचक करें -यहां एक शब्दसे यह सूचन किया है कि, मुखसे रेचन न करे और मुखसे वायुका निकासना तो अभ्यासके अनंतर भी न करे क्योंकि उससे बलकी हानि होतीहै — यहां विजृंभिका शब्दसे रेचक प्राणायप्राणायामका ग्रहण है - अब सीत्कारीकी प्रशंसाको कहते हैं कि, इस पूर्वोक्त प्रकारके अभ्याससे अर्थात् बारम्बार करनेसे रूपयोगसे योगी ऐसा होजाता है मानो दूसरा कामदेव है अर्थात् रूप और शोभामें कामदेवके समान होजाता है ॥ ५४ ॥
योगिनीचक्र सामान्यसृष्टिसंहारकारकः ॥ न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते ॥५५ ॥
योगिनोति ॥ योगिनीनां चक्रं योगिनीचकं योगिनीसमूहः तस्य सामान्यः संसेव्यः । सृष्टिः प्रपंचोत्पत्तिः संहारस्तल्लयः तयोः कारकः कर्ता । क्षुधा भोक्तुमिच्छा न । तृषा जलपानेच्छा न । निद्रा सुषुप्तिर्न । आलस्यं कायचित्तगौरवात्प्रवृत्यभावः । कायगौ-
पृष्ठ 106
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ ९६ हठयोगप्रदीपिका उपदेशः
खं कफादिना चित्तगौखं तमोगुणेन । नैव प्रजायते नैव प्रादुर्भवति ॥
एवमभ्यासयोगेनेति प्रजायत इति च प्रतिवाक्यं संबध्यते ॥ ५५ ॥
भाषार्थ-योगिनियोंका जो समूह उसके भलीप्रकार सेघने योग्य होताहै। और सृष्टिकी उत्पत्ति और लय ( संसार ) इनका कर्ता होताहै और सीत्कारी प्राणायाम करनेवालेको क्षुधा तृषा और निद्रा आलस्य अर्थात् देह और चित्तके गौरवसे कार्यमें प्रवृत्तिका अभाव उनमें देहका गौरव कफ आदिले और चित्तकाः गौरव तमोगुणसे जानना नहीं होते हैं ॥ १५ ॥
भवेत्सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रववर्जितः ॥ अनेन विधिना सत्यं योगींद्रो भूमिमंडले ॥ ५६ ॥
भवेदिति ॥ देहस्य शरीरस्य सत्त्वं बलं च भवेत् । अनेनोक्तेन विधिनाभ्यासविधिना योगींद्रों योगिनामिंद्र इव योगींद्रो भूमिमं- डले सर्वैरुपद्रवैर्वजितः सर्वोपद्रववर्जितो भवेत्सत्यम् । सर्वं वाक्यं सावधारणमिति न्यायाद्यदुक्तं फलं तत्सत्यमेवेत्यर्थः ॥ ५६ ॥
भाषार्थ -और देहका बल बढताहै इस पूर्वोक्त विधिके करनेसे योगीजनोंमें इद और भूमिके मंडलमें संपूर्ण उपद्रवोंसे रहित होताहै यह सीत्कारी कुंभक प्राणायामका फल सत्य है अर्थात् इसमें संदेह नहीं है ॥ १६ ॥
अथ शीतली ।
जिह्वया वायुमाकृष्य पूर्ववत्कुंभसाधनम् ॥
शनके प्रणरंध्राभ्यां रेचयेत्पवनं सुधीः ॥ ५७ ॥
शीतलीकुंभकमाह-जिह्वयेति ॥ जिह्नयोष्ठयोर्वहिर्निर्गतया विह- गमाधरचंचुसदृशया वायुमाकृष्य शनैः पूरकं कृत्वेत्यर्थः । पूर्ववत्सु- भेदनवत्कुंभस्य कुंभकस्य साधनं विधानं कृत्वेत्यध्याहारः । सुधीः शोभना धीर्यस्य सः घ्राणस्य रंध्रे ताभ्यां नासापुटविवराभ्यां शनकैः शनैरेव । ' अव्ययसर्वनाम्नामकच प्राक्टे: ' इत्यकच । पवनं वायुं रेचयेत् ॥ ५७ ॥
पृष्ठ 107
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) २. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । ९ ७ भाषार्थ--अब शीतली कुंभकका वर्णन करतेहैं कि, ओष्ठोंसे बाहिर निकसी हुई उस जिह्वासे जो पक्षीकी चंचुके समान हो वायुका आकर्षण करके अर्थात् शनैः २ पूरक प्राणायामको करके और फिर सूर्यभेदनके समान कुंमकके साधन विधिको करके शोभन है बुद्धि जिसकी ऐसा योगी नासिका छिद्रोंमेंसे शनैः २ पवनका रेचन करे अर्थात् रेचक प्राणायामको करै ॥ ५७ ॥
गुल्मप्लीहादिकान्रोगाज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम् ॥ विषाणि शीतली नाम कुंभिकेयं निहंति हि ॥ ५८ ॥
शीतलीगुणानाह-गुल्मेति ॥ गुल्मश्च प्लीहश्च गुल्मप्लीहौ रोग- विशेषावादी येषां ते गुल्मप्लीहादिकास्तान् रोगानामयान् ज्वरं ज्वराख्यं रोगं पित्तं पित्तविकारं क्षुधां भोक्तुमिच्छां तृषां जलपा- नेच्छां विषाणि सर्पादिविषयजनितविकारान् । शीतली नामेति प्रसिद्धार्थिकमव्ययम् । इयमुक्ता कुभिका निर्हति नितरां हंति । कुंभशब्दः स्त्रीलिंगोऽपि । तथा च श्रीहर्षः-' उदस्य कुंभीरथ शात- कुंभजा ' इति ॥ ५८ ॥
भाषार्थ - अत्र शीतलीके गुणोंको कहते हैं कि, शीतली है नाम जिसका ऐसा यह कुंभक प्राणायाम गुल्म प्लीहा आदि रोग ज्वर पित्त क्षुधा तृषा और सर्प • आदिका विष इन सबको नष्ट करताहै अर्थात् इसके कर्ताका देह स्वाभाविक शीतल रहताहै ॥ ५८ ॥
अथ भftaar | ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य शुभे पादतले उभे ॥ पद्मासनं भवेदेतत्सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ५ ९ ॥ भाकुंभकस्य पद्मासनपूर्वकमेवानुष्ठानात्तदादौ पद्मासनमाह-ऊ वरिति ॥ उपर्युत्ताने शुभे शुद्धे उभे द्वे पादयोस्तलेऽधः प्रदेशे ऊर्वोः संस्थाप्य सम्यक् स्थापयित्वा वसेत् । एतत्पद्मासनं भवेत् । कीदृशं सर्वेषां पापानां प्रकर्षेण नाशनम् । अत्रोपरीत्यव्ययमुत्तानवाचकम् । ७
पृष्ठ 108
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) [ ९८ हठयोगप्रदीपिका । उपदेशः तथा च कारकेषु मनोरमायाम्-'उपर्युपरि बुद्धीनाम्' इत्यत्रोपरि-बुद्धीनामित्यस्योत्तानबुद्धीनामिति व्याख्यानं कृतम् ॥ ५९ ॥
भाषार्थ -अब पद्मासन और भस्त्रिका नामसे कुंभक प्राणायामको कहते हैं कि, जंघाओंके ऊपर दोनों पादोंके शुभ ( सीधे ) तलोंको भलीप्रकार स्थापन करके जो टिकना वह पद्मासन सब पापोंका नाशक होताहै यहां उपरि यह अव्यय उत्तानका वाची है इसीसे कारककी मनोरमामें कहाहै कि, ' उपर्युपरि बुद्धीनां ' इसके व्याख्यानमें उत्तान बुद्धियोंके ऊपर २ ईश्वरकी बुद्धि चरती हैं ॥ १ ९ ॥ सम्यक्पद्मासनं बद्धा समग्रीवोदरं सुधीः ॥ मुखं संयम्य यत्नेन घ्राणं घ्राणेन रेचयेत् ॥ ६० ॥
भस्त्रिकाकुंभकमाह - सम्यगिति ॥ ग्रीवा च उदरं च ग्रीवोदरम् । प्राण्यंगत्वादेकवद्भावः । समं ग्रीवोदरं यस्य स समग्रीवोदरः सुस्थिता धीर्यस्य स सुधीः पद्मासनं सम्यक् स्थिरं बद्धा मुखं संयम्य संयतं कृत्वा यत्नेन प्रयत्नेन घ्राणेन घ्राणस्यैकतरेण रंध्रेण प्राणं शरीरांतः- स्थितं वायुं रेचयेत् ॥ ६० ॥
भाषार्थ - भलीप्रकार ऐसे पद्मासनको बांधकर जिसमें ग्रीवा और उदर समान ( बराबर ) हों बुद्धिमान् मनुष्य मुखका संयम ( वोचना ) करके घ्राणके द्वारा अर्थात् नासिकाके एक छिद्रमेंसे प्राणवायुका रेचन करै ॥ ६० ॥
यथा लगति हत्कंठे कपालावधि सस्वनम् ॥ वेगेन पूयेच्चापि पद्मावधि मारुतम् ॥ ६१ ॥
रेचकप्रकारमाह- यथेति ॥ हृच्च कंठश्च हृत्कंठं तस्मिन् हृत्कंठे । समाहारद्वंद्वः । कपालावधि कपालपर्यंतं स्वनेन सहितं सस्वनं यथा स्यात्तथा येन प्रकारेण लगति । प्राण इति शेषः । तथा रेचयेत् । हृत्पद्ममवधिर्यस्मिन् कर्मणि तत् हृत्पद्मावधि वेगेन तरसा मारुतं
वायुं पूरयेत् । चापीति पादपूरणार्थम् ॥ ६१ ॥
पृष्ठ 109
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) २. संस्कृतटीका भापाटीकासमेता । ९९ भाषार्थ-उस-उ प्राणका इसप्रकार रेचन करे जैसे वह प्राण शब्द सहित हृदय और कंठमें कपालपर्यंत लगै - फिर वेगसे हृदय के कमलपर्यंत वायुको वारंवार पूर्ण करै अर्थात् पूरक प्राणायाम करै ॥ ६१ पुनर्विरेचयेत्तद्वत्पूरयेच्च पुनः पुनः ॥ यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते ॥ ६२ ॥
पुनरिति ॥ तद्वत्पूर्ववत्पुनर्विरेचयेत्पुनः पुनः पूरयेच्चेत्यन्वयः । उक्तेऽर्थे दृष्टांतमाह -यथैवेति || लोहकारेण लोहविकाराणां कर्त्रा भस्त्रार्धमनसाधनीभूतं चर्म यथैव येन प्रकारेण वेगेन चाल्यते ॥६२॥
भाषार्थ-फिर तिसीप्रकार प्राणवायुका वेगसे रेचन करै और तिसीप्रकार पूर्ण करै अर्थात् पूरक करे और बेभी वारंवार इ-प्रकार वेगसे पूरक रेचक करने जैसे लोहकार भस्त्राको चलाताहै ॥ ६२ ॥
तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत्पवनं धिया ॥ यदा श्रमो भवेद्देहे तदा सूर्येण पूरयेत् ॥ ६३ ॥
तथैवेति ॥ तथैव तेनैव प्रकारेण स्वशरीरस्थं स्वशरीरे स्थितं पवनं प्राणं धिया बुद्धया चालयेत् । रेचकपूरकयोर्निरंतरावर्तनेन चाल- यावधिमाह-यदा श्रम इति ॥ यदा यस्मिन् काले देहे शरीरे श्रमो रेचक पूरकयोनिरंतरावर्तनेनायासो भवेत्तदा तस्मिन् काले ॥ ६३ ॥
भाषार्थ -तैसेही अपने शरीरमें स्थित पवनको बुद्धिसे चला और रेचक और पूरककी अवधि यह है कि, जब रेचक पूरकके करनेसे शरीरमें श्रम हो तब सूर्यनाडीसे पूर्ण करै ॥ ६३ ॥
यथोदरं भवेत्पूर्णमनिलेन तथा लघु ॥ धारयेन्नासिकां मध्यातर्जनीभ्यां विना दृढम्॥ ६४ ॥
यथेति ॥ यथा येन प्रकारेण पवनेन वायुना लघु क्षिप्रमेवोदरं पूर्ण भवेत्तथा तेन प्रकारेण सूर्यनाड्या पूरयेत् । 'लघुक्षिप्रमरं हृतम्'
पृष्ठ 110
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [: १०० हठयोगप्रदीपिका उपदेश इत्यमरः । पूरकानंतरं यत्कर्तव्यं तदाह-धारयेदिति ॥ मध्यतर्जनी-भ्यां मध्यमातर्जनीभ्यां विनांगुष्ठानामिकाकनिष्ठिकाभिर्नासिकां दृढं धारयेत् । अंगुष्ठेन दक्षिणनासापुटं निरुध्यानामिकाकनिष्ठिकाभ्यां वामनासापुटं निरुध्य नासिकां दृढं गृह्णीयादित्यर्थः ॥ ६४ ॥
भाषार्थ -जिसप्रकार पत्रनसे शीघ्रही उदर पूर्ण हो ( भर ) जाय है तिसी-प्रकार सूर्यनाडीसे पूर्ण करै । अब पूरकके अनंतर जो कर्तव्य है उसका वर्णन करते हैं कि -मध्यमा और तर्जनी अंगुलियोंके विना अर्थात् अंगुष्ठ अनामिका कनिष्ठिका इन तीनोंसे वाम नासिकाके पुटको दृढतासे रोककर प्राणवायुको ग्रहण करै अर्थात् कुंभक प्राणायामसे धारण करे ॥ ६४ ॥
विधिवत्कुंभकं कृत्वा रेचयेदिडयानिलम् ॥ वातपित्तश्लेष्महरं शरीराग्निविवर्धनम् ॥ ६५ ॥
विधिवदिति ॥ बंधपूर्वकं कुंभकं कृत्वेडया चंद्रनाड्याऽनिलं वायुं रेचयेत् । भस्त्राकुंभकस्यैवं परिपाटी । वामनासिकापुढं दक्षिण- भुजानामिकाकनिष्ठिकाभ्यां निरुध्य दक्षिणनासिकापुटेन भस्त्रावद्वेगेन रेचकपूरकाः कार्याः । श्रमे जाते तेनैव नासापुटेन पूरकं कृत्वां- गुष्ठेन दक्षिणं नासापुटं निरुध्य यथाशक्ति कुंभकं धारयेत् । पश्चा- दिडया रेचयेत् । पुनर्दक्षिणनासापुटमंगुष्ठेन निरुध्य वामनासिका- पुटेन भस्त्रावज्झटिति रेचकपूरकाः कर्तव्याः । श्रमे जाते तेनैव नासिकापुटेन पूरकं कृत्वानामिकाकनिष्ठिकाभ्यां वामनासिकापुढं निरुध्य यथाशक्ति कुंभकं कृत्वा पिंगलया रेचयेदित्येका रीतिः । वामनासिकापुटमनामिकाकनिष्ठिकाभ्यां दक्षिणनासिकापुटेन पूरकं कृत्वा झटित्यंगुष्ठेन निरुध्य वामनासापुटेन रेचयेत् । एवं शतधा कृत्वा श्रमे जाते तेनैव पूरयेत् । बंधपूर्वकं कृत्वेडया रेचयेत् । पुनर्द-क्षिणनासापुटमंगुष्ठेन निरुध्य वामनासापुटेन पूरकं कृत्वा झटिति वामनासिकापुटमनामिकाकनिष्ठिकाभ्यां निरुध्य पिंगलया रेचये-