हठ योग प्रदीपिका — पृष्ठ 131–140
हठ योग प्रदीपिका · Khemraj Krishna Das · पृष्ठ 131–140
पृष्ठ 131
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १२१
पाष्णि वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत् ॥
वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं चरणं तथा ॥ १९ ॥
महाबंधमाह-पाणिमिति ॥ वामस्य सव्यस्य पादस्य चरणस्य पाणि गुल्फयोरधोभागम् ' तद्ग्रंथी घुटिके गुल्फौ पुमान्पाणिस्त-योरधः ' इत्यमरः । योनिस्थाने गुदमेयोरतराले नियोजयेन्नि- तरां योजयेत् । वामः सव्यो य ऊरुस्तस्योपरि दक्षिणं चरणं पादं
संस्थाप्य सम्यक् स्थापयित्वा । तथा शब्दः पादपूरणे ॥ १९ ॥
भाषार्थ - अब महाबंधका वर्णन करते हैं कि, बामचरणकी पाष्णिको योनिस्थानमें अर्थात् गुदा और लिंगके मध्यभागमें लगावे और वामजंघा ऊपर दक्षिण पादको रखकर बैठे ॥ १ ९ ॥ पूरयित्वा ततो वायुं हृदये चुबुकं दृढम् ॥ निष्पीड्य वायुमाकुंच्य मनोमध्ये नियोजयेत्॥ २० ॥
पूरयित्वेति ॥ ततस्तदनंतरं वायुं पूरयित्वा हृदये चुबुकं हर्द निष्पीड्य गाढं संस्थाप्य । एतेन जालंधरवंधः प्रोक्तः । योनि गुदमेयोरंतरालमाकुंच्य । अनेन मूलबंधः सूचितः । स तु जिह्वा-बंधेन गतार्थत्वान्न कर्तव्यः । मनः स्वांतं मध्ये मध्यनाड्यां नियो- जयेत्प्रवर्तयेत् ॥ २० ॥
भाषार्थ-इसपूर्वोक्त आसन बाँधनेके अनंतर वायुको पूरण करके और हृदयमें दृढतासे ( खूब ) चुबुक ( ठोढ़ी ) को अर्थात् इस जालंधर बंधको करके और योनि ( गुदा लिंगकेमध्य ) को संकुचित करके अर्थात् मूलबंध करके परन्तु यह मूलबंध जिह्वाके बंधनसेही सिद्ध है इससे करने योग्य नहीं हैं फिर मनको मध्य नाडीके विषे प्रविष्ट करै ॥ २० ॥
धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेदनिलं शनैः ॥ सव्यांगे तु समभ्यस्य दक्षगे पुनरभ्यसेत् ॥२१ ॥
पृष्ठ 132
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ उपदेश: ( ) १२२ हठयोगप्रदीपिका । धारयित्वेति ॥ शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति धारयित्वा कुंभ- यित्वा शनैर्मदं मंदमनिलं वायुं रेचयेत् । सव्यांगे वामांगे समभ्यस्य सम्यगावर्त्य दक्षांगे दक्षिणांगे पुनर्यावत्तुल्यामेव संख्यां तावद- भ्यसेत् ॥ २१ ॥
भाषार्थ - फिर वायुको यथाशक्ति धारण करके अर्थात् कुंभक प्राणायामको करके शनैः २ वायुका रेचन करें. इसप्रकार वाम अंगमें भलीप्रकार अभ्यास करके दक्षिण अंगमें फिर अभ्यास करे और वह अभ्यास तबतक करें जबतक वामांग अभ्यासकी जो संख्या उसकी तुल्यताहो ॥ २१ ॥
मतमत्र तु केषां चित्कंठबंधं विवर्जयेत् ॥ राजदंतस्थजिह्वाया बंधः शस्तो भवेदिति ॥ २२ ॥
अथ जालंधरबंधे कंठसंकोचस्यानुपयोगमाह-मतमिति । केपां- चित्त्वाचार्याणामिदं मतम् । किं तदित्याह । अत्र जालंधरबंधे कंठस्य बंधनं बंधः संकोचस्तं विवर्जयेद्विशेषेण वर्जयेत् । कुतः यतो दंतानां राजानो राजदंता राजदंतेषु तिष्ठतीति राजदंतस्था राज- दन्तस्था चासौ जिह्वा च तस्यां राजदंतस्थजिह्वायां बंधस्तदु- परिभागस्य संबंधः शस्तः । कंठाकुंचनापेक्षया प्रशस्तो भवेदिति हेतोः ॥ २२ ॥
भाषार्थ--अब जालंधरबंधमें कंठके संकोचका अनुपयोग वर्णन करते हैं कि किन्हीं २ आचार्योंका यह मत है कि, इस जालंधरबंधमें कंठका जो बंधन ( संकोच ) उसको विशेषकर वर्जदे क्योंकि राजदंतो ( दाढ ) के ऊपर स्थित जो जिह्वा उसका बंधही जालंधर बंधमें प्रशस्त होताहै अर्थात् कंठ संकोचकी अपेक्षा वह उत्तम होताहैं ॥ २२ ॥
अयं तु सर्वनाडीनामूर्द्ध गतिनिरोधकः ॥ अयं खलु महाबंधो महासिद्धिप्रदायकः ॥ २३ ॥
पृष्ठ 133
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता ॥ १२३ अयं त्विति ॥ अयं तु राजदंतस्थजिह्वायां बंधस्तु सर्वाश्च ता नाड्यश्च सर्वनाड्यो द्वासप्ततिसहस्रसंख्याकास्तासां सुषुम्नातिरिक्ता-नामूर्ध्वमुपरि वायोर्गतिरूर्ध्वं गतिस्तस्या निरोधकः प्रतिबंधकः । एतेन 'बध्नाति हि शिराजालम्' इति जालंधरोक्तं फलमनेनैव सिद्ध-मिति सूचितम् । महाबंधस्य फलमाह -अयं खल्विति ॥ अयमुक्तः खलु प्रसिद्धः महासिद्धी प्रकर्षेण ददातीतिं तथा ॥ २३ ॥
भाषार्थ -यह राजदतोंमें स्थित जिह्वाका बंध, बहत्तर सहस्र ७२००० सुषुम्नासे भिन्न नाडियोंकी जो ऊर्ध्वगति अर्थात् नाडियोंमें जो प्राणवायुका ऊर्द्वगमन उसका प्रतिबंधक है इससे यह सूचित किया कि, नाडियोंके जालको जो बंधन करें उसे जालंधरबंध कहतेहैं यह जालंधर बंधका फल इससेही सिद्ध है । अब महाबंधके फलको कहते हैं कि, यह महाबंध निश्चयसे महासिद्धियोंको भलीप्रकार देताहै ॥ २३ ॥
कालपाशमहाबंधविमोचनविचक्षणः ॥ त्रिवेणीसंगमं धत्ते केदारं प्रापयेन्मनः ॥ २४ ॥
कालेति ॥ कालस्य मृत्योः पाशो वागुरा तेन यो महाबंध बंधनं तस्य विशेषेण मोचने मोक्षणे विचक्षणः प्रवीणः । तिसृणां नदीनां वेणीसमुदायः स एव संगमः प्रयागस्तं धत्ते विधत्ते । केदारं
भ्रुवोर्मध्ये शिवस्थानं केदारशब्दवाच्यं तं मनः स्वांतं प्रापयेत् ।
'गतिबुद्धि' इत्यादिना अणौ कर्तुमनसो णौ कर्मत्वम् ॥ २४ ॥
भाषार्थ -और मृत्युके पाशका जो महाबंधन उसके छुटानेमें विशेषकर प्रवीण है और तीन नदियोंका संगम जो प्रयाग है उसको करताहै और मनको कुटियोंके मध्यमें जो शिवजीका स्थानरूप केदार है उसमें प्राप्त करताहैः अर्थात् पहुँचता है ॥ २४ ॥
रूपलावण्यसंपन्ना यथा स्त्री पुरुषं विना ॥ महामुद्रामहाबंध निष्फलौ वेधवर्जितौ ॥ २५ ॥
पृष्ठ 134
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ १२४ हठयोगप्रदीपिका उपदेशः महावेधं वक्तुमादौ तस्योत्कर्ष तावदाह -रूपेति ॥ रूपं सौंदर्य चक्षुःप्रिय गुणो लावण्यं कांतिविशेषः । तदुक्तम् 'मुक्ताफलेषु छाया- यास्तरलत्वमिवान्तरम् । प्रतिभाति यदंगेषु तल्लावण्यमिहोच्यते' इति । ताभ्यां संपन्ना विशिष्टा स्त्री युवती पुरुषं भर्तारं विना यथा याशी निष्फला तथा महामुद्रा च महाबंधश्च तौ महावेधेन । 'विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोर्लोपो वक्तव्यः' इति भाष्यकारीतेर्महच्छब्दस्य लोपः । वर्जितौ रहितौ निष्फलौ व्यर्थावित्यर्थः ॥ २५ ॥
भाषार्थ--अब महावेधके कहनेकेलिये प्रथम उसकी उत्तमताको कहते हैं। कि, रूप ( सुंदरता ) और इसवचनमें कहेहुए लावण्यको मोतियोंमें छाया( प्रतिबिंबकी ) तरलताके समान स्त्रीके अंगोंमें अंतर जो प्रतीत होताहैं वह यहां लावण्य कहाता है. इन दोनों पूर्वोक्त रूप और लावण्यसे युक्त स्त्री, पुरुषके विना निष्फल है. तिसीप्रकार महामुद्रा और बंध ये दोनों भी महावेधके विना निष्फल हैं. इस श्लोकमें वेवपदसे महावेधलेते हैं, क्योंकि इस भाष्यकारके वचनसे प्रत्ययके बिनाभी पूर्व और उत्तरपदका लोप कहना । महच्छन्दका लोप होताहै ॥ २५ ॥
अथ महावेधः ।
महाबंधस्थितो योगी कृत्वा पूरकमेकधीः ॥
वायूनां गतिमावृत्य निभृतं कंठमुद्रया ॥ २६ ॥
महावेधमाह- महावंघेति ॥ महाबंधे महाबंधमुद्रायां स्थितो : महाबंधस्थितः । एका एकाग्रा वीर्यस्य स एकाग्रधीयोंगी योगा- भ्यासी पूरकं नासापुटाभ्यां वायोर्ग्रहणं कृत्वा कंठे मुद्रा कंठमुद्रा तया जालंधरमुद्रया वायूनां प्राणादीनां गतिमूर्ध्वाधोगमनादिरूपां निभृतं निश्चलं यथा भवति तथावृत्य निरुध्य कुंभकं कृत्वेत्यर्थः॥२६ ॥
भाषार्थ--अअब महावेधका वर्णन करते हैं कि, महाबंधमुद्रामें स्थित अर्थात् करताहुआ योगी एकाग्रबुद्धिसे पूरक प्राणायामको करके अर्थात योगमार्गसे नासिकाके पुटोंसे वायुका ग्रहण करके कंठमुद्रा ( जालंधर मुद्रा ) से प्राणभादि
पृष्ठ 135
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १२५ वायुओंको जो ऊर्द्ध अधोगतिरूप गमन है उसको निश्चल रीतिसे रोककर अर्थात् कुंभप्राणायामको करके ॥ २६ समहस्तयुगो भूमौ स्फिची संताडयेच्छनैः ॥ पुटद्वयमतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः ॥ २७ ॥
समहस्तेति ॥ भूमौ भुवि हस्तयोर्युगं हस्तयुगं समं हस्तयुगं यस्य स समहस्तयुगः भूमिसंलग्नतलौ सरलौ हस्तौ यस्य ताः सन्नित्यर्थः । स्फिचौ कटिप्रोथौ । ' स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथौ ' इत्यमरः । भूमिसंलग्नतलयोर्हस्तयोरवलंबनेन योनिस्थानसंलग्नपा-णिना वामपादेन सह भूमेः किंचिदुत्थापितौ शनैर्मदं संताडयेत्स-म्यक् ताडयेत् । भूमावेव पुटयोर्द्वयमिडापिंगलयोर्युग्ममतिक्रम्योल्लंघ्य मध्ये सुषुम्नामध्ये गच्छतीति मध्यगो वायुः स्फुरति ॥ २७ ॥
भाषार्थ- भूमिपर लगाहै तल जिनका ऐसे सरल हार्थोको अपने जो स्फिच ( चूतड ) हैं उनको भूमिवर लगेहुए हाथोंके आश्रय और योनिस्थानमें लगीहुई पाणि जिंसकी ऐसे वामपादसहित पूर्वोक्त स्फिचोंको भूमिसे ऊपर किंचित् उठा-कर शनैः २ भलीप्रकार ताडै, इस प्रकार करनेसे इडा और पिंगलारूप दोनों नाडियोंका उल्लंघन ( छोड ) करके सुषुम्ना के मध्यमें वायु चलने लगताहै अर्थात् सुषुम्नामें प्राणवायुकी गति होजाती है ॥ २७ ॥
सोमसूर्याग्निसंबंध जायते चामृतायवे ॥ मृतावस्था समुत्पन्ना ततो वायुं विरेचयेत् ॥ २८ ॥
सोमेति ॥ सोमश्च सूर्यश्चाग्निश्च सोमसूर्याग्नयः सोमसूर्याग्निशब्दै-स्तदधिष्ठिता नाड्य इडापिंगलासुषुम्ना ग्राह्यास्तेषां संबंधः तद्वा- संबंधाचेषां संबंध: । अमृताय मोक्षाय जायते । वै इति निश्वयेऽ- व्ययम् । मृतस्य प्राणवियुक्तस्यावस्था मृतावस्था समुत्पन्ना भवति । इडापिंगलयोः प्राणसंचाराभावात् । ततस्तद्नंतरं वायुं विरेचयेन्ना- सिकापुटाभ्यां शनैस्त्यजेत् ॥ २८ ॥
पृष्ठ 136
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ १२६ हठयोगप्रदीपिका उपदेशः भाषार्थ - फिर चन्द्रमा, सूर्य, अग्नि अर्थात् ये तीनों देवता हैं क्रमसे अधि-ष्ठाता जिनके ऐसी इडा पिंगला सुषुम्ना नाडियोंका संबंध मोक्षका हेतु निश्चयसे होजाताहै अर्थात् तीनों नाडियोंका वायु एक हो जाताहै तब इडा और पिंगलाके मध्यमें प्राणसंचारके अभावसे मरण अवस्था उत्पन्न होजाती है, क्योंकि, इडा पिंगलामें जो प्राणोंका संचार उसका नामही जीवन है, फिर मरण अव-स्थाकी उत्पत्तिके अनंतर वायुको विरेचन करदे अर्थात् नासिकाके पुटोंमेंसे शनैः २ त्यागदे ॥ २८ ॥
महावेधोऽयमभ्यासान्महासिद्धिप्रदायकः ॥ वलीपलितवेपन्नः सेव्यते साधकोत्तमैः ॥ २९ ॥
महावेध इति । अयं महावेधोऽभ्यासात्पुनः पुनरावर्तनान्महा- सिद्धयोऽणिमाद्यास्तासां प्रदायकः प्रकर्षेण समर्धकः । बली जरया चर्मसंकोच पलितं जरसा केशेषु शौक्ल्यं वेप: कंपस्तान् हंतीति वलीपलितवेपनः । अत एव साधकेष्वभ्यासिषूत्तमाः साधकौत्त- मास्तैः सेव्यतेऽभ्यस्यत इत्यर्थः ॥ २ ९ ॥ भाषार्थ -यह महावेध अभ्यास करनेसे अणिमा आदि महासिद्धियोंको भलीप्रकार देताहै और बली अर्थात् वृद्ध अवस्थासे चर्मका संकोच और पलित अर्थात् वृद्धतासे केशोंकी शुक्लता और देहका कंपना इनको नष्टकरता है इसीसे साधकों ( अम्यासी ) में जो उत्तम हैं वे इस महावेधका अभ्यासरूप सेवन करते हैं ॥ २९ ॥
एतत्रयं महागुह्यं जरामृत्युविनाशनम् ॥ वृद्धिकरं चैव ह्यणिमादिगुणप्रदम् ॥ ३० ॥
महामुद्रादीनां तिसृणामतिगोप्यत्वमाह-एतदिति ॥ एतत्रयं महामुद्रादित्रयं महागुह्यमतिरहस्यम् । अत्र हेतुगर्भाणि विशेषणानि हि यस्माज्जरा वार्धकं मृत्युश्वरमः प्राणदेहवियोगः तयोर्विशेषेण नाशनं वर्जाठरस्य वृद्धिर्दीप्तिस्तस्याः करं कर्तृ अणिमा आदियेषां
पृष्ठ 137
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १२७ तेणिमादयस्ते च ते गुणाश्च तान् प्रकर्षेण ददातीत्यणिमादि-गुणप्रदम् । चकार आरोग्यबिंदुजयादिसमुच्चयार्थः एवशब्दोऽवधा-रणार्थः ॥ ३० ॥
भाषार्थ-- अब महामुद्रा आदि पूर्वोक्त तीनोंको अत्यंत गुप्त करने योग्य वर्णन करते हैं कि, ये तीनों मुद्रा अत्यंत गुप्त करने योग्य हैं और जरा और मृत्युको विशेषकर नष्ट करती हैं और जठरानिको बढाती हैं और अणिमा आदि सिद्धियोंको देती हैं अर्थात् अणिमा आदि गुणको भलीप्रकार उत्पन्न करती हैं और चकारके पढनेसे आरोग्य और बिंदुका जय समझना और इस इलोकमें एव पद निश्चयका बोधक है ॥ ३० ॥
अष्टधा क्रियते चैव यामे यामे दिने दिने ॥ पुण्यसंभारसंधायि पापौघभिदुरं सदा ॥ सम्यक्शिक्षावतामेवं स्वल्पं प्रथमसाधनम् ॥ ३१ अथैतत्रयस्य पृथक्साधनविशेषमाह-अष्टधेति ॥ दिने दिने प्रतिदिनम् । यामे यामे पहरे हरे पौनःपुन्ये द्विर्वचनम् । अष्टभिः प्रकारैरष्टधा क्रियते । चशब्दोऽवधारणे । एतत्रयमित्यत्रापि संबध्यते । कीदृशं पुण्यस्य संभारः समूहस्तस्य संधायि पुनः कीदृशं पापानामोघः पूरः समूह इति यावत् । तस्य भिदुरं कुलिशमिव नाशनं सदा सर्वदा यदाभ्यस्तं तदैव पापनाशनम् ॥ सम्यक् सांप्रदायिकी शिक्षा गुरूप- देशी विद्यते येषां ते तथा । एवं दिने दिने यामे यामेऽष्टधेत्युक्तरीत्या पूर्वसाधनं स्वल्पस्वल्पमेव कार्यम् ॥ ३१ ॥
भाषार्थ - अब इन तीनोंके पृथक् २ साधन विशेषको कहते हैं कि, प्रहर २ में और दिन २ में वारंवार आठप्रकारसे ये तीनों मुद्रा की जाती हैं. यहां भी एव शब्द निश्चयका वाची है और ये तीनों मुद्रा पुण्यके समूहको करती हैं और पापका जो समूह है उसको छेदन सदैव करती हैं और भलीप्रकार गुरुकी है शिक्षा जिनको ऐसे पुरुषोंको पूर्वोक्त आठप्रकारका जो प्रहर २
पृष्ठ 138
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) [ १२८ हठयोगप्रदीपिका । उपदेशः और दिन २ में साधन है वह अल्प २ ( थोडा २ ) ही करना योग्य है अधिक २ नहीं ॥ ३१ ॥
अथ खेचरी ।
कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ॥
भ्रुवोरंतर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ॥ ३२ ॥
खेचरीं विवक्षुरादौ तत्स्वरूपमाह-कपालेति ॥ कपाले मूर्ध्नि कुहरं सुषिरं तस्मिन्कपालकुहरे विपरीतं प्रतीपं गच्छतीति विपरीतगा पराङ्मुखीभूता जिह्वा रसना स्यात् । भ्रुवोरंतर्गता भ्रुवोर्मध्ये प्रविष्टा दृष्टिर्दर्शनं स्यात् । सा खेचरी मुद्रा भवति । कपालकुहरे जिह्वामवेश- पूर्वकं भ्रुवोरंतर्दर्शनं खेचरीति लक्षणं सिद्धम् ॥ ३२ ॥
भाषार्थ - अब खेचरीमुद्राके कथनका अभिलाषी आचार्य प्रथम खेचरीके स्वरूपका वर्णन करते हैं कि, कपालके मध्यमें जो छिद्र है उसमें विपरीत ( उलटी ) हुई जिह्वा तो प्रविष्ट होजाय और भ्रुकुटियोंके मध्यमें दृष्टिका प्रवेश होजाय तो वह खेचरीमुद्रा होतीहै अर्थात् कपालके छिद्रमें जिह्वाके प्रवेश पूर्वक जो भ्रुकुटियोंके मध्यका दर्शन उसे खेचरीमुद्रा कहतेहैं ॥ ३२ ॥
छेदनचालनदोहैः कलां क्रमेण वर्धयेत्तावत् ॥ सा यावद्भूमध्यं स्पृशति तदा खेचरीसिद्धिः ॥ ३३ ॥
खेचरीसिद्धेर्लक्षणमाह-छेदनेति ॥ छेदनं अनुपदमेव वक्ष्यमा-णम् । चालनं हस्तयोरंगुष्ठतर्जनीभ्यां रसनां गृहीत्वा सव्यापसव्यतः परिवर्तनं, दोहः करयोरंगुष्ठतर्जनीभ्यां गोदोहनवत्तद्दोहनं तैः कलां जिह्वां तावद्वर्धयेदीघां कुर्यात् । तावत् कियत् । यावत्सा कला भ्रूमध्यं बहिर्भुवोर्मध्यं स्पृशति यदा तदा खेचर्याः सिद्धिः खेचरी-सिद्धिर्भवति ॥ ३३ ॥
भाषार्थ - अब खेचरीमुद्राकी सिद्धिके लक्षणका वर्णन करते हैं कि, छेदन जिसका आगे शीघ्रही वर्णन करेंगे और चालन अर्थात् हाथके अंगूठे और तर्ज-
पृष्ठ 139
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १२ ९ नीसे जिह्वाको पकडकर वाम और दक्षिणरूपसे परिवर्तन ( हलाना ) और पूर्वोक्त अँगूठे और तर्जनीसे गोदोहनके समान जिह्वाका दोहन इन तीनोंसे कला (जिह्वा ) को तबतक बढावै जबतक वह कला भृकुटियोंके मध्यका स्पर्श करे फिर स्पर्श होनेपर खेचरी मुद्राकी सिद्धिको जानै ॥ ३३ ॥
स्नुहीपत्रनिभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्धनिर्मलम् ॥ समादाय ततस्तेन रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥ ३४ ॥
तत्साधनमाह-स्नुहीति ॥ स्नुही गुडा तस्याः पत्रं दलं स्नुही-पत्रेण सदृशं स्तुहीपत्रनिभं सुतीक्ष्णमतितीक्ष्णं स्निग्धं च तन्निर्मलं च स्निग्धनिर्मलं शस्त्रं छेदनसाधनं समादाय सम्यगादाय गृहीत्वा ततः शस्त्रग्रहणानंतरं तेन शस्त्रेण रोमप्रमाणं रोममात्रं समुच्छिनेत्सम्यगु-च्छिनेच्छिद्यात् । रसनामूलशिरामिति कर्माध्याहारः । 'मिश्रेयाप्यथ सिहुंडो वज्रस्नुक स्त्री स्नुही गुडा' इत्यमरः ॥ ३४ ॥
भाषार्थ -अब खेचरीकी सिद्धिके साधनोंका वर्णन करतेहैं कि, स्नुही ( सेढुंड ) के पत्तेके समान जो अत्यंत तीक्ष्ण शस्त्र है चिकने और निर्मल उस शस्त्रको ग्रहण करके उससे जिह्वा के मूलकी नाडीको रोममात्र छेदन करदे ॥ ३४ ॥
ततः सैंधवपथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रचर्षयेत् ॥ पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥ ३५ ॥
तत इति ॥ ततश्छेदनानंतरं चूर्णिताभ्यां चूर्णीकृताभ्यां सैंधवं सिंधुदेशोद्भवं लवणं पथ्यं हरीतकी ताभ्यां प्रघर्षयेत्प्रकर्षेण घर्षये- च्छिन्नं शिराप्रदेशम् । सप्तदिनपर्यंतं छेदनं सैंधवपथ्याभ्यां घर्षणं च सायंप्रातर्विधेयम् । योगाभ्यासिनो लवणनिषेधात्खदिरपथ्याचूर्ण गृह्णति । मूले सेंधवोक्तिस्तु हठाभ्यासात्पूर्व खेचरीसाधनाभिप्रायेण । सप्तानां दिनानां समाहारः सप्तदिनं तस्मिन् प्राप्ते गते सति अष्टमे दिन इत्यर्थात् । ये प्राप्त्यर्यास्ते गत्यर्थाः । पूर्वच्छेदनापेक्षयाधिकं रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥ ३५ ॥
९
पृष्ठ 140
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [: १३० हठयोगप्रदीपिका उपदेश भाषार्थ - और छेदनके अनंतर चूर्ण किये ( पीसे ) हुये सैंधव ( लवण ) और इरडेसे जिल्हाके मूलको भलीप्रकार घिसे सातदिनतक प्रतिदिन छेदन और घिसनेको पूर्वोक्तप्रकारसे प्रातः काल और सायंकालको करे और योगके अभ्या- सीको लवणका निषेध है इससे यहां खदिर ( कत्था ) और पथ्याका चूर्ण लेना योगियोंको कहाहै और मूलग्रंथमें तो सैंधवका कथन हठयोगके अभ्याससे पूर्वखेचरीकी सिद्धिके अभिप्रायसे है फिर सातदिनके बीतनेपर आठवेंदिन रोममात्रका छेदन करे अर्थात् प्रथमछेदनसे अधिक रोममात्रका छेदन करे ॥ १ ९ ॥ एवं क्रमेण षण्मासं नित्यं युक्तः समाचरेत् ॥ षण्मासादसनामूलशिलाबंधः प्रणश्यति ॥ ३६ ॥
एवमिति ॥ एवं क्रमेण पूर्वं रोममात्रच्छेदनं सप्तदिनपर्यतं तावदेव सायंप्रातश्छेदनं घर्षणं च । अष्टमे दिनेऽधिकं छेदनमित्युक्तक्रमेण षण्मासं षण्मासपर्यंतं नित्ययुक्तः सन् समाचरेत्सम्यगाचरेत् । छेद- घर्षणे इति कर्माध्याहारः । षण्मासादनंतरं रसना जिह्वा तस्या मूलमधोभागो रसनामूलं तत्र या शिरा कपालकुहररसनासंयोगे प्रतिबंधिकाभूता नाडी तया बंधो बंधनं प्रणश्यति प्रकर्षेण नश्यति ॥ ३६ ॥
भाषर्थ-इसप्रकार क्रमसे प्रथम रोममात्रका छेदन और उसकाही सातदिन- पर्यंत सायंकाल प्रातःकालके समय घर्षणको प्रतिदिन युक्तहुआ छः मासपर्यंत करे और आठवेंदिन पूर्व किये छेइनसे अधिक रोममात्रका छेदन करके पूर्वोक्त घर्षणको करता रहै इसरीतिसे छः मासके अनंतर जिह्वांके मूलभागमें जो शिरा- बंध है अर्थात् जिससे जिह्वा कपाल छिद्रमें नहीं पहुँच सकती वह बंधन है वह भलीप्रकार नष्ट होजाताहै ॥ ३६ ॥
कला पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत् ॥ सा भवेत्खेचरी मुद्रा व्योमचक्रं तदुच्यते ॥ ३७ ॥
•छेदनादिना जिद्वावृद्धी यत्कर्तव्यं तदाह-कलामिति ॥ कलां जिह्वां पराङ्मुखमास्यं यस्याः सा तथा तां पराङ्मुखीं प्रत्यङ्-