हठ योग प्रदीपिका — पृष्ठ 151–160
हठ योग प्रदीपिका · Khemraj Krishna Das · पृष्ठ 151–160
पृष्ठ 151
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) २. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १४१
तस्मिन्निरंजने शून्ये सुषिरावकाशे खेचरी मुद्रा तिष्ठते स्थिरीभवति ।
'प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च' इत्यात्मनेपदम् ॥ ५३ ॥
भाषार्थ -इडा आदि नाडियोंके जो पांच स्रोत ( प्रवाह ) हैं उनसे युक्त जो सुषिर ( छिद्र ) है वह ज्ञानका उत्पादक है अर्थात् आत्माके प्रत्यक्षका जनक है- शोक मोह आदिसे रहित रूप निरंजन और शून्यरूप जो है उसके विषे खेचरीमुद्रा स्थिर होतीहै अर्थात् खेचरीमुद्राकी महिमासे उस छिद्रमें मनके प्रवेशसे आत्मज्ञान होताहै ॥ ५३ ॥
एकं सृष्टिमयं बीजमेका मुद्रा व खेचरी ॥ एको देवो निरालंब एकावस्था मनोन्मनी ॥५४ ॥
एकमिति ॥ सृष्टिमयं सृष्टिरूपं प्रणवाख्यं बीजमेकं मुख्यम् । तदुक्तं मांडूक्योपनिषदि -'ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम्' इति । खेचरी मुद्रा एका मुख्या । निरालंब आलंबनशून्य एको मुख्यो देवः । आलं- बनपरित्यागेनात्मनः स्वरूपावस्थानात् । उन्मन्यवस्थैका मुख्या । 'एके- मुख्यान्यकेवलाः' इत्यमरः । बीजादिषु प्रणवादिवन्मुद्रासु खेचरी ' मुख्येत्यर्थः ॥ ५४ ॥
भाषार्थ-सृष्टिरूप जो प्रणव ( ॐ ) नामका बीज है वह मुख्य है सोई मांडूक्य उपनिषद्में कहा है कि, यह संपूर्ण जगत् ॐ इस अक्षररूप है - और खेचरीमुद्राभी एक ( मुख्य ) है और निरालंब अर्थात् आलंबनशून्य देव पर- मात्मा भी एकही है - और मनोन्मनी अवस्था भी एकही है । यहां एकशब्द इस
अमरके अनुसार मुख्यका बोधक है अर्थात् बीज आदिमें जैसे प्रणव मुख्य हैं।
ऐसेही मुद्राओंमें खेचरीभी मुख्य है ॥ ५४ ॥
अथोड्डीयानबन्धः ।
बद्धो येन सुषुम्नायां प्राणस्तूड्डीयते यतः ॥
तस्मादुड्डीयन। ख्योऽयं योगिभिः समुदाहृतः ॥ ५५ ॥
उड्डीयानबंधं विवक्षुस्तावदुड्डीयानशब्दार्थमाह-बद्ध इति ॥ यतो यस्माद्धेतोर्येन बंधेन बद्धो निरुद्धः प्राणः सुषुम्नायां मध्यनाड्या-
पृष्ठ 152
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) 13. [ १४२ हठयोगप्रदीपिका । उपदेशः -मुड्डीयते सुषुम्नां विहायसा गच्छति तस्मात्कारणादयं बंधो योगि- भिर्मत्स्येंद्रादिभिरुड्डीयनमाख्याभिधा यस्य स उड्डीयनाख्यः समुदा- हृतः सम्यग्व्युत्पत्त्योदाहृतः कथितः । सुषुम्नायामुड्डीयतेऽनेन बद्धः प्राण इत्युड्डीयनम् । उत्पूर्वात् 'डीड्- विहायसा गतौ' इत्यस्मा- करणे ल्युट् ( १) ॥ ५५ ॥
भाषार्थ-- अब उड्डीयानबंधको कहनेके अभिलाषी आचार्य प्रथम उड्डीयान शब्दके अर्थको कहते हैं कि, जिस बंधसे बँधाहुआ प्राण मध्य नाडीरूप सुषुम्नाके विषे उडजाय अर्थात् आकाशमेंसे सुषुम्नामें प्रविष्ट होजाय तिसकारणसे यह बंध मत्स्येंद्र आदि योगियोंने उड्डीयान नामका कहा है अर्थात् सुषुम्नामें जिससे प्राण उडै इस व्युत्पत्तिसे इसका उड्डीयान नाम रखा है ॥ ९९ ॥
उड्डीनं कुरुते यस्मादविश्रांतं महाखगः ॥ उड्डीयानं तदैव स्यात्तत्र बंधोऽभिधीयते ॥ ५६ ॥
उड्डीनमिति ॥ महांश्चासौ खगश्च महाखगः प्राणः । सर्वदा देहावकाशे गतिमत्त्वात् । यस्माद्वंधादविश्रांतं यथा स्यात्तधोडीनं विहंगमगतिं कुरुते । सुषुम्नायामित्यध्याहार्यम् । तदेव बंधविशेषमु-•डीयानमुड्डीयाननामकं स्यात् । तत्र तस्मिन्विषये धोऽभिधीयते बंधस्वरूपं कथ्यते मयेति शेषः ॥ ५६ ॥
भाषार्थ सदैव देहके अवकाशमें गति है जिसकी ऐसा महाखगरूप प्राण जिस बंधसे निरंतर उड्डीन ( पक्षीके समान गति ) को सुषुम्नामें करताहै बही बंध उड्डीयान नामका होताहै उसमें मैं बंधके स्वरूपको कहताहूं ॥ ११ ॥
उदरे पश्चिमं तानं नाभेरूध्वं च कारयेत् ॥ उड्डीयानो सौ बंधो मृत्युमातंगकेसरी ॥ ५७ ॥
उड्डीयानबंधमाह-उदर इतेि ॥ उदरे तुंदे नाभेरूर्ध्वं चकारादधः उपरिभागेऽधोभागे च पश्चिमं तानं पश्चिममाकर्षणं नाभेरूर्ध्वाथो भागौ यथा पृष्ठसंलग्नौ स्यातां तथा तानं ताननं नामाकर्षणं कारये-
पृष्ठ 153
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १४३ कुर्यात् । णिजर्थोऽविवक्षितः । असौ नाभेरूर्ध्वाधोभागयोस्ताननरूप उड्डीयान उड्डीयानाख्यो बंधः । कीदृशः मृत्युरेव मातंगो गजस्तस्य केसरी सिंहः सिंह इव निवर्तकः ॥ ५७ ॥
भाषार्थ-उदर ( पेटके तुंद ) में नाभिके ऊपर और नीचे पश्चिम तान करै अर्थात् नाभिके ऊपरके और निचले भागको इसप्रकार तान ( आकर्षण ) करे जैसे वे दोनों भाग पृष्ठमें लगजांय यह नाभिके ऊर्ध्व अधोभागका तान ठड्डी- यान नामका बंध होताहै और यह बंध मृत्युरूप हस्तीको केसरी है नाशक है ॥ ५७ ॥
उड्डीयानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा ॥ अभ्यसेत्सततं यस्तु वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ ५८ ॥
उड्डीयानं त्विति ॥ गुरुर्हितोपदेष्टा तेन गुरुणा उड्डीयानं तु सदा सर्वदा सहजं स्वाभाविकं कथितं प्राणस्य बहिर्गमनम् । सर्वदा सर्वस्यैव जायमानत्वात् । यस्तु यः पुरुषस्तु सततं निरंतरमभ्यसेत् । उड्डीयान- मित्यत्रापि संबध्यते । स तु वृद्धोऽपि स्थविरोऽपि तरुणायते तरुण इवाचरति तरुणायते ॥ ५८ ॥
भाषार्थ-हितके उपदेष्टा गुरुने उड्डीयान सदैव स्वाभाविक कहाहै। अर्थात् प्राणका बहिर्गमन स्वभावसे सबको होताहै परंतु जो पुरुष इसका निरं-तर अभ्यास करताहै वृद्धभी वह तरुण ( युवा ) के समान आचरण करताहै ॥१८॥
नाभेरूर्ध्वमधश्चापि तानं कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ षण्मासमभ्यसेन्मृत्युं जयत्येव न संशयः ॥ ५ ९ ॥ नामेरिति ॥ नाभेरूर्ध्वमुपरिभागेऽधश्चाप्यधोभागेऽपि प्रयत्नतः प्रकृष्टो यत्नः प्रयत्नस्तस्मात्प्रयत्नतः । यत्नविशेषात्तानं पश्चिमतानं कुर्यात् । पूर्वार्धेनोड्डीयानस्वरूपमुक्तम् । अथ तत्प्रशंसा । षण्मासं षण्मासपर्यंतम् । उड्डीयानमित्यध्याहारः । अभ्यसेत्पुनःपुनरनुतिष्ठेत्स
मृत्युं जयत्येव संशयो न । अत्र संदेहो नास्तीत्यर्थः ॥ ५ ९ ॥
पृष्ठ 154
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ १४४ हठयोगप्रदीपिका उपदेशः भाषार्थ-नाभिके ऊपर और नीचे भलीप्रकार यत्नसे तान करे अर्थात् यत्न विशेषसे पश्चिमतान करे और षण्मास ( छः मास ) पर्यंत इस उड्डीयानबंधका वारंवार अभ्यास करै तो मृत्युको जीतताहै इसमें संशय नहीं है ॥ ५ ९ ॥ सर्वेषामेव बंधानामुत्तमो डियानकः ॥ उड्डियाने दृढे बंधे मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत्६० ॥ सर्वेषामिति ॥ सर्वेषां बंधानां मध्ये उड्डीयानकः उड्डीयानबंध एव । स्वार्थे कप्रत्ययः । उत्तमः उत्कृष्टः हि यस्मादुडियाने बंधे ह सति स्वाभाविकी स्वभावसिद्धैव मुक्तिर्भवेत् । उड्डीयानबंधे कृते विहंगमगत्या सुषुम्नायां प्राणस्य मूर्ध्नि गमनात् । 'समाधौ मोक्ष- मामाति' इति वाक्यात्सहजैव मुक्तिः स्यादिति भावः ॥ ६० ॥
भाषार्थ-संपूर्ण बंधों मध्यमें उड्डीयान बंध उत्तम है, क्योंकि उड्डीयान बंध दृढ होनेपर स्वाभाविकी मुक्ति होती है अर्थात् उड्डीयान बंधके करानेसे पक्षीके समान गतिसे सुषुम्नाविषे प्राण मस्तकमें चला जाताहै उस समाधिमें इस चाक्यके अनुसार अनायाससे मुक्ति होजाती है ॥ ६० ॥
अथ मूलबंधः ।
पाणिभागेन संपीड्य योनिमाकुंचयेदम् ॥
अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबंधोऽभिधीयते ॥ ६१ ॥
मूलबंधमाह-पाणिभागेनेति ॥ पाणैर्भागो गुल्फयोरधः प्रदे- शस्तेन योनिं योनिस्थानं गुदमेढ्रयोर्मध्यभागं संपीड्य सम्यक् पीड- यित्वा गुदं पायुमाकुंचयेत्संकोचयेत् । अपानमधोगतिं वायुमूर्ध्व- मुपर्याकृष्याकृष्टं कृत्वा मूलबंधोऽभिधीयते कथ्यते । पाणिभागेन योनिस्थानसंपीडनपूर्वकं गुदस्याकुंचनं मूलबंध इत्युच्यत इत्यर्थः ६१ ॥ भाषार्थ- अब मूलबंधमुद्राका वर्णन करतेहैं कि, पाष्णिके भाग ( गुल्फोंका अधः प्रदेश ) से योनिस्थानको अर्थात् गुदा और लिंगके मध्यभागको भलीप्रकार पीडित ( दबा ) करके गुदाका संकोच करे और अपान वायुका ऊपरको
पृष्ठ 155
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १४५ आकर्षण करै यह मूळबंधक होताहै ऐसा योगशास्त्रको जानने वालेवा आचार्य कहतेहैं ॥ ६१ ॥
अधोगतिमपानं वा ऊर्ध्वगं कुरुते बलात् ॥ आकुंचनेन तं प्राहुर्मूलबंधं हि योगिनः ॥ ६२ ॥
अधोगतिमिति ॥ यः अधोगतिम् अधोऽर्वाग्गतिर्यस्य स तथा तमपानमपानवायुमाकुंचनेन मूलाधारस्य संकोचनेन बलाद्धादूर्ध्वं गच्छतीत्यूर्ध्वगस्तमूर्ध्वगं सुषुम्नायामूर्ध्वगमनशीलं कुरुते । वै इति निश्चयेऽव्ययम् । योगिनो योगाभ्यासिनस्तं मूलबंधं मूलस्य मूलस्था-नस्य बंधनं मूलबन्धस्तं मूलबंधमित्यन्वर्थं प्राहुः । अनेन मूलबंध शब्दार्थ उक्तः । पूर्वश्लोकेन तु तस्य बंधनप्रकार उक्त इत्यपौनरुक्त्यम् ॥ ६२ ॥
भाषार्थ-जो बंध अध: ( नीचेको ) गति है जिसकी ऐसे अपान वायुको बलसे उर्ध्वगामी करता है अर्थात् जिसके करनेसे अपान सुषुम्नामें पहुँच जाता है योग अभ्यासी उस बंधको मूलबंध कहते हैं अर्थात् मूलस्थानका जिससे बंधन हो वह मूलबंध अन्वर्थनामसे कहाताहै इस लोकसे मूलबंध शब्दका अर्थ कहा और पिछले श्लोकसे बंधनका प्रकार कहाहै इससे पुनरुक्तिदोष नहीं है ॥ ६२॥
गुदं पाय तु संपीडय वायुमाकुंचयेद्बलात् ॥ वारं वारं यथा चोर्ध्वं समायाति समीरणः ॥ ६३ ॥
अथ योगबीजोक्तरीत्या मूलबंधमाह -गुदमिति ॥ पाष्ण्योर्गुल्फ- योरधोभागेन गुदं वायुं संपीड्य सम्यक् पीडयित्वा संयोज्येत्यर्थः । तुशब्दः पूर्वस्मादस्य विशेषत्वद्योतकः । यथा येन प्रकारेण समीरणो वायुरूर्ध्वं सुषुम्नाया उपरिभागे याति गच्छति तथा तेन प्रकारेण
बलाद्धाद्वारंवारं पुनःपुनर्वायुमपानमाकुंचयेद्बुदस्याकुंचनेनाकर्षयेत् ।
अयं मूलबंध इति वाक्याध्याहारः ॥ ६३ ।
भाषार्थ - अब योंगबीजमें कहीहुई री तसे मूढबंधको कहतेहैं कि, पाणिसे गुदाको भलीप्रकार पीडित करके वायुको बलसे इसप्रकार वारंवार आकर्षण करे १०
पृष्ठ 156
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [: १४६ हठयोगप्रदीपिका उपदेश जैसे वो सुषुम्नाके ऊपरले भागमें पहुंचजाय यह मूलबंध कहाताहै इस लोकमें तु यह शब्द पिछले मूलबंधसे विशेष जतानेके लिये है ॥ ६३ ॥
प्राणापानौ नादबिंदू मूलबंधेन चैकताम् ॥ गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः ६४ ॥ अथ मूलबंधगुणानाह -प्राणापानाविति ॥ प्राणश्चापानश्च प्राणापानावूर्ध्वाधोगती वायू । नादोऽनाहतध्वनिः बिंदुरनुस्वारस्तौ मूलबंधेनैकतां गतैकीभूय योगस्य संसिद्धिः सम्यक् सिद्धिस्तां योगसं- सिद्धिंयच्छतो ददतः । अभ्यासिन इति शेषः । अत्रास्मिन्नर्थे संशयो न । संदेहो नास्तीत्यर्थः । अयं भावः । मूलबंधे कृतेऽपानः प्राणेन सहैकीभूय सुषुम्नायां प्रविशति । ततो नादाभिव्यक्तिर्भवति ततो नादेन सह प्राणापानौ हृदयोपरि गत्वा नादस्य बिंदुना सहैक्यं बिंदु- नाधाय मूर्ध्नि गच्छतः, ततो योगसिद्धिः ॥ ६४ ॥
भाषार्थ - अब मूलबंधके गुणोंका वर्णन करते हैं कि," नीचेको है गति जिनकी ऐसे प्राण और अपान दोनों वायु और अनाहत ( स्वाभाविक ) ध्वनि और बिंदु ( अनुस्वार ) ये दोनों मूलबंधसे एकताको प्राप्त होकर योगाभ्यासीको योगकी सिद्धिको भलीप्रकार देते हैं इसमें संशय नहीं है. तात्पर्य यह है कि, मूलबंधके करनेसे अपान प्राणके संग एकताको प्राप्त होकर सुषुम्नामें प्रविष्ट होजा- ताहै फिर नादकी प्रकटता होतीहै फिर नादके संग प्राण अपान हृदयके ऊपर जाकर और नादके संग बिंदुकी एकताको करके मस्तकमें चले जातें हैं फिर योगसिद्धि होजाती है ॥ ६४ ॥
अपानप्राणयोरैक्यं क्षयो मूत्रपुरीषयोः ॥ युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबंधनात् ॥ ६५ ॥
अपानप्राणयोरिति ॥ सततं मूलबंधनान्मूलबंधमुद्राकरणादपान- माणयोरैक्यं भवति । मूत्रपुरीषयोः संचितयोः क्षयः पतनं भवति । risपि स्थविरोऽपि युवा तरुणो भवति ॥ ६५ ॥
पृष्ठ 157
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १४७ भाषार्थ -निरंतर मूलबंधमुद्राके करनेसे अपान और प्राणकी एकता और देहमें संचितहुये मूत्र और मलका क्षय होताहै तिससे वृद्धभी मनुष्य युवा होजाताहै ॥ ६५ ॥
अपाने ऊर्द्धगे जाते प्रयाते वह्निमंडलम् ॥ तदाऽनलशिखा दीर्घा जायते वायुनाऽऽहता ॥ ६६ ॥
अपान इति || मूलबंधनादपाने अधोगमनशीले वायौ ऊर्ध्वगे ऊर्ध्वं गच्छतीत्यूर्ध्वगस्तस्मिन्तादृशे सति वह्निमंडलं वह्नेर्मण्डलं त्रिकोणं नाभेरधोभागेऽस्ति । तदुक्तं याज्ञवल्क्येन -'देहमध्ये शिखिस्थानं तप्त-जांबूनदप्रभम् । त्रिकोणं तु मनुष्याणां चतुरस्रं चतुष्पदाम् || मंडल तु पतंगानां सत्यमेतद्रवीमि ते । तन्मध्ये तु शिखा तन्वी सदा तिष्ठति पावके ॥ ' इति । तदा तस्मिन्काले वायुना अपानेनाहता संगता सत्यनलशिखा जठराग्निशिखा दीर्घा आयता जायते । 'वर्धते' इति कचित्पाठः ॥ ६६ ॥
.भाषार्थ -मूलबंधकरनेसे अधोगामी अपान जब ऊर्ध्वगामी होकर अग्निमं-ड में पहुँच जाताहै अर्थात् नाभिके अधोभागमें वर्तमान त्रिकोण जठराभिके मंडलमें प्रविष्ट होजाता है उससयय अपानवायुसे ताडित की हुई जो जठराभिकी शिखा है वह दीर्घ होजातीहै अर्थात् बढजातीहै सो याज्ञवल्क्यने कहाहै कि, तपाये हुये सुवर्णके समान अनिका स्थान मनुष्योंके देहके मध्यमें त्रिकोण और पशु-ओंके देहमें चतुष्कोण है और पक्षियोंके देहमें गोल है यह आपके प्रति मैं सत्य कहताहूँ और अग्निके मध्यमें सदैव सूक्ष्म शिखा टिकतीहै ॥ ६६ ॥
ततो यातो वह्नयपानौ प्राणमुष्णस्वरूपकम् ॥ तेनात्यंतप्रदीप्तस्तु ज्वलनो देहजस्तथा ॥ ६७ ॥
तत इति ॥ ततस्तदनंतरं वह्निश्वापानश्च वह्नयपानौ । उष्णं स्वरूपं यस्य स तथा तमलं शिखादैर्ध्यादुष्णस्वरूपं प्राणमूर्ध्वगति- मनिलं यातो गच्छतः । ततोऽनलशिखादैर्ध्यादुष्णस्वरूपकादिति वा योजना । तेन प्राणसंगमनेन देहे जातो देहजो ज्वलनोऽग्निरत्यंतमधिकं
पृष्ठ 158
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) [: १४८ हठयोगप्रदीपिका । उपदेश दीप्तो भवति । तथेति पादपूरणे । अपानस्योर्ध्वगमने दीप्त एव ज्वलनः प्राणसंगत्यात्यंतं प्रदीप्तो भवतीत्यर्थः ॥ ६७ ॥
भाषार्थ- फिर अग्नि और अपान ये दोनों अग्निकी दीर्घ शिखासे उष्णरूप हुये ऊर्ध्वगति प्राणमें पहुँच जातेहैं तिस प्राणवायुके समागमसे देहमें उत्पन्नहुई जठराम अत्यंत प्रज्वलित होजाती है अर्थात् अपानकी ऊर्ध्वगतिसे दीप्तहुई अत्यंत प्रदीप्त होजातीहै ॥ ६७ ॥
तेन कुंडलिनी सुप्ता संतप्ता संप्रबुध्यते ॥ दंडाहता भुजंगीव निश्वस्य ऋजुतां व्रजेत् ॥ ६८ ॥
तेनेति ॥ तेन ज्वलनस्यात्यंतं प्रदीपनेन संतप्ता सम्यक् तप्ता सती सुप्ता निद्रिता कुंडलिनी शक्तिः संप्रबुध्यते सम्यक प्रबुद्धा भवति । देडेनाहता दंडाहता चासौ भुजंगीव सर्पिणीव निश्वस्य निश्वासं कृत्वा ऋजुतां सरलतां व्रजेद्गच्छेत् ॥ ६८ ॥
भाषार्थ-तिस अग्निके अत्यंत दीपनसे भलीप्रकार तपायमान हुई कुंडलिनी शक्ति इसप्रकार भलीप्रकारसे प्रबुद्ध होजातीहै और कोमल होजाती है जैसे दंडसे तीहुई सर्पिणी कोमल होजातीहै ॥ ६८ ॥
बिलं प्रविष्टेव ततो ब्रह्मनाडयंतरं व्रजेत् ॥ तस्मान्नित्यं मूलबंधः कर्तव्यो योगिभिः सदा ६ ९ ॥ बिलं प्रविष्टेति ॥ ततो ऋजुताप्राप्त्यनंतरं बिलं विवरं प्रविष्टा सुजंगीव ब्रह्मनाडी सुषुम्ना तस्या अंतरं मध्यं गच्छेत्तस्माद्धेतोर्यो- गिभिर्योगाभ्यासिभिर्मूलबंधो नित्यं प्रतिदिनं सदा सर्वस्मिन्काले कर्तव्यः कर्तुं योग्यः ॥ ६ ९ ॥ भाषार्थ-उसके अनंतर बिलमें प्रविष्ट सर्विणीके समान ब्रह्मनाडी ( सुषुम्ना ) के मध्यमें कुंडलिनी प्रविष्ट होजाती है तिससे योगाभ्यासियोंको मूलबंध प्रतिदिन करने योग्यहै ॥ ६९ ॥
पृष्ठ 159
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १४९
कंठमाकुंच्य हृदये स्थापयेच्चिबुकं दृढम् ॥
बंधो जालंधराख्योऽयं जरामृत्युविनाशकः ॥ ७० ॥
जालंधरबंधमाह-कंठमिति ॥ कंठे गले बिलमाकुंच्य हृदये वक्षःसमीपे चतुरंगुलांतरितप्रदेशे चिबुकं हनुं दृढं स्थिरं स्थापयेत् स्थितं कुर्यात् । अयं कंठाकुंचनपूर्वकं चतुरंगुलांतरितहृदयसमीपेऽधो-नमनयत्नपूर्वकं चिबुकस्थापनरूपो जालंधर इत्याख्यायत इति जालं- धराख्यो जालंधरनामा बंधः । कीदृशः? जरा वृद्धावस्था मृत्युर्मरणं तयोर्विनाशको विशेषेण नाशयतीति विनाशको विनाशकर्ता ॥ ७० ॥
भाषार्थ - अब जालंधरबंधको कहते हैं कि, कंठके बिलका संकोच करके पक्षःस्थळके समीपरूप हृदयमें चार अंगुलके अंतरपर चिबुक ( ठोडी ) को दृढरीतिसे स्थापन करें, कंठके आकुंचनपूर्वक चार अंगुलके अंतरपर हृदयके समी- पमें नीचेको नमनपूर्वक चिबुकका स्थापनरूप यह जालंधर नामका बंध कहाहै और यह बंध जरा और मृत्युका विनाशक है ॥ ७० ॥
बध्नाति हि शिराजालमधोगामि नभोजलम् ॥ ततो जालंधरो बंधः कंठदुःखौघनाशनः ॥ ७१ ॥
जालंधरपदस्यार्थमाह -बध्नातीति ॥ हि यस्माच्छिराणां नाडीनां जालं समुदायं बध्नाति । अधो गंतुं शीलमस्येत्यधोगामी नभसः कपालकुहरस्य जलममृतं च बध्नाति प्रतिबध्नाति । ततस्तस्माज्जालंधरो -जालंधरनामकोऽन्वर्थो बंध: जालं दशाजालं जलानां समूहो जाल धरतीति जालंधरः । कीदृशः कंठे गलप्रदेशे यो दुःखौधो विकार-जातो दुःखसमूहस्तस्य नाशनो नाशकर्ता ॥ ७१ ॥
भाषार्थ- अब जालंधरपदके अर्थको कहतेहैं कि, जिससे यह बंध शिरा- ( नाडी ) ओंके समूहरूप जालको बाँधताहै और कपालके छिद्ररूप नभका जो जल है उसका प्रतिबंध करताहै तिससे यह जालंधर नामका अन्वर्थ बंध जालंधरबंध कहाताहै क्योंकि जाल नाम समुदाय और जलोंके समूहको कहतेहैं और यह जालंधरबंध कंठमें जो दुःखोंका समूह है उसका नाशक है ॥ ७१ ॥
पृष्ठ 160
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ १५० हठयोगप्रदीपिका उपदेशः जालंधरे कृते बंधे कंठसंकोचलक्षणे ॥ न पीयूष पतत्यग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति ॥ ७२ ॥
जालंधरगुणानाह-जालंधर इति ॥ कंठस्य गलबिलस्य संको-चनं संकोच आकुंचनं तदेव लक्षणं स्वरूपं यस्य स कंठसंकोचलक्षणः तस्मिन् तादृशे जालंधरे जालंधरसंज्ञके बंधे कृते सति पीयूषममृत-मग्नौ जाठरेऽनले न पतति न सरति । वायुश्च प्राणश्च न कुप्यति नाड्यंतरे वायोर्गमनं प्रकोपस्तं न करोतीत्यर्थः ॥ ७२ ॥
भाषार्थ--अब जालंधरबंधके गुणोंका वर्णन करते हैं कि, कंठका संकोच है स्वरूप जिसका ऐसे जालधरबंधके करनेपर पूर्वोक्त अमृत जठराग्निमें नहीं पडताहै -और वायुकाभी कोप नहीं होता अर्थात् अन्य नाडियोंमें घायुका गमन नहीं होताहै ॥ ७२ ॥
कंठ संकोचनेनैव द्वे नाड्यौ स्तंभयेदृढम् ॥ मध्यचक्रमिदं ज्ञेयं षोडशाधारबंधनम् ॥ ७३ ॥
कंठसंकोचनेनेति ॥ दृढं गाढं कंठसंकोचनेनैव कंठसंकोचन--मात्रेण द्वे नाड्यौ इडापिंगले स्तंभयेदयं जालंधर इति कर्तृपदाध्या-हारः । इदं कंठस्थाने स्थितं विशुद्धाख्यं चक्रं मध्यचक्रं मध्यमं चक्रं ज्ञेयम् । कीदृशं षोडशाधारबंधनं षोडशसंख्याका ये आधारा अंगुष्ठा- धारादिब्रह्मरंध्रांतास्तेषां बंधनं बंधनकारकम् । 'अंगुष्ठगुल्फजानूरुसी- वनीलिंगनाभयः । हद्रीवा कंठदेशश्च लंबिका नासिका तथा ॥ भ्रूमध्यं च ललाटं च मूर्धा च ब्रह्मरंध्रकम् । एते हि षोडशाधाराः 'कथिता योगिपुंगवैः ॥ ' तेष्वाधारेषु धारणायाः फलविशेषस्तु गोरक्ष- सिद्धांतादवगंतव्यः ॥ ७३ ॥
भाषार्थ -यह जालंधरबंध दृढतासे कंठके संकोच करनेसेही इडा पिंगलारूप दोनों नाडियोंका स्तंभन करताहै और कंठस्थानमें स्थित इन सोलह आधारोंका बंधन करनेवाला मध्य चक्र ( विशुद्धनाम ) जानना । अंगुष्ठ, गुल्फ, जानु, ऊरु,