हठ योग प्रदीपिका — पृष्ठ 171–180
हठ योग प्रदीपिका · Khemraj Krishna Das · पृष्ठ 171–180
पृष्ठ 171
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १६१ शुक्रे स्थिरे जीवनाच्छुक्रे नष्टे मरणं शुक्राधीनं तस्माच्छुक्रं बिंदु मनश्च मानसं च प्रकृष्टाद्यत्नादिति प्रयत्नतः रक्षणीयमेव । अवश्यं रक्षणीय- मित्यर्थः । एवशब्दो भिन्नक्रमः ॥ ९ ० ॥ भाषार्थ -जिससे मनुष्योंका शुक्र ( वीर्य ) चित्तके आधीन है अर्थात्चित्तकें चलायमान होनेपर चलायमान और चित्तके स्थिर होनेपर स्थिर होजाताहै इससे चित्तके वशीभूत है और मनुष्योंका जीवन शुक्रके आधीन है अर्थात् शुक्रकी स्थिरतासे जीवन और शुक्रकी नष्टतासे मरण होताहै इससे जीवन शुक्रके आधीन है तिससे शुक्र ( बिंदु ) और मनकी भली प्रकार यत्नसे रक्षा करै ॥ ९ ० ॥ ऋतुमत्या रजोऽप्येवं बीजं बिंदु च रक्षयेत् ॥ मेद्रेणाकर्षयेदूर्ध्वं सम्यगभ्यासयोगवित् ॥ ९ १ ॥ ऋतुमत्या इति ॥ एवं पूर्वोक्तेनाभ्यासेन ऋतुर्विद्यते यस्याः सा ऋतुमती तस्या ऋतुमत्या ऋतुस्नातायाः स्त्रियो रेतः निजं स्वकीर्यं बिंदुं च रक्षयेत् । पूर्वोक्ताभ्यासं दर्शयति- मेद्रेणेति । अभ्यासो वज्रों- ल्यभ्यासः स एव योगो योगसाधनत्वात्तं वेत्तीत्यभ्यासयोगवित् मेद्रेण गुह्यंद्रियेण सम्यग्यत्नपूर्वकमूर्ध्वमुपर्याकर्षयेत् । रजो बिंदु चेति
कर्माध्याहारः । अयं श्लोकः क्षिप्तः ॥ ९ १ ॥
भाषार्थ-ऋतु हुआ है जिसके ऐसी स्त्रीके रज ( वीर्य ) की और अपने बिंदुकीभी इसी पूर्वोक्त अभ्याससे रक्षा करै अर्थात् ऋतुस्नानके,अनंतर रजऔर दोनोंकी रक्षा करे । पूर्वोक्त अभ्यासकोही दिखातेहैं कि घज्रोलीके अभ्यासरूप योगका ज्ञाता योगी लिंग इंद्रियसे रज और बिंदुका भलीप्रकार ऊप-रको आकर्षण करै ( खींचे ) यह श्लोक क्षेपक है अर्थात् मूलका नहीं है ॥ ९ १ ॥ सहजोलिश्चामरोलिर्वत्रोल्या भेद एकतः ॥ जले सुभस्म निक्षिप्य दग्धगोमयसंभवम् ॥ ९ २ ॥ सहजोल्यमरोल्यौ विवक्षुस्तयोर्वचोली विशेषत्वमाह -सहजोलि-श्वेति ॥ वज्रोया भेदो विशेषः सहजोलिरमरोलिश्च । तत्र हेतुः- ११
पृष्ठ 172
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [: १६२ हठयोगप्रदीपिका उपदेश एकतः एकत्वादेकफलत्वादित्यर्थः । एकशब्दाद्भावप्रधानात्पंचम्या-स्तसिः । सहजोलिमाह-जल इति । गोः पुरीषाणि गोमयानि दग्धानि च तानि गोमयानि च दग्धगोमयानि तेषु संभव उत्पत्तिर्यस्य तदग्धगोमयसंभवं शोभनं भस्म विभूतिः तत् जले तोये निक्षिप्य तोयमित्रं कृत्वेत्युत्तरलोकेनान्वेति ॥ ९ २ ॥ भाषार्थ- अब सहजोली और अमरोली मुद्राओंका वर्णन करतेहैं कि, वज्रोलीमुद्राका भेदविशेषही सहजोली और अमरोली हैं, क्योंकि तीनोंका फल एक है उन दोनोंमें सहजोलीमुद्राका वर्णन करतेहैं कि, दग्ध किये गोमयोंका जो सुंदर भस्म है उसको जलमें डालकर अर्थात् जलमिश्रित उस भस्मको करै ॥ ९ २ ॥ वज्रोलीमैथुनादूर्ध्वं स्त्रीपुंसोः स्वांगलेपनम् ॥ 'आसीनयोः सुखेनैवमुक्तव्यापारयोः क्षणात्॥९ ३॥ वज्रोलीति ॥ वज्रोलीमुद्रार्थं मैथुनं तस्मादूर्ध्वमनंतरं सुखेनैवानं- देनैवासीनयोरुपविष्टयोः क्षणाद्रत्युत्सवान्मुक्तस्त्यक्तो व्यापारी रति- क्रिया याभ्यां तो मुक्तव्यापारौ तयोर्मुक्तव्यापारयोः स्त्री च पुमांच स्त्रीपुंसौ तयोः स्त्रीपुंसोः स्वांगलेपनं शोभनान्यंगानि स्वांगानि मूर्ध- ललाटनेत्रहृदयस्कंधभुजादीनि तेषु लेपनम् ॥ ९ ३ ॥ भाषार्थ -वज्रोलीमुद्राकी सिद्धिके लिये किये हुये मैथुनके अनंतर आनंदसे बैठेहुये और उत्साहसे त्याग दियाहै रतिका व्यापार जिन्होंने ऐसे स्त्री और पुरुष दोनों पूर्वोक्त भस्मको अपने मस्तक, शिर, नेत्र, हृदय, स्कंद, भुजा आदि अंगोंवर लेपन करें ॥ ९ ३ ॥ सहजोलिरियं प्रोक्ता श्रद्धेया योगिभिः सदा ॥ । अयं शुभकरो योगो भोगयुक्तोऽपि मुक्तिदः ॥ ९४ ॥
सहजोलिरिति ॥ इयमुक्ता किया सहजोलिरिति प्रोक्ता कथिता योगिभिर्मत्स्येंद्रादिभिः । कीदृशी सदा श्रद्धेया सर्वदा श्रद्धा
पृष्ठ 173
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १६३ योग्या । अयं सहजोल्याख्यो योग उपायः शुभकरः शुभं श्रेयः करो-तीति शुभकरः । ' योगः संहननोपायध्यानसंगतियुक्तिषु ' इत्यभिधा-नात् । कीदृशो योगः भोगेन युक्तोऽपि मुक्तिदो मोक्षदः ॥ ९ ४ ॥ भाषार्थ-यह पूर्वोक्त भस्मलेपनरूप क्रिया मत्स्येंद्र आदि योगीजनोंने सहजोलिमुद्रा कहा है और यह योगीजनोंको सदैव श्रद्धा करने योग्य है, यह सहजोलि नामका योग ( उपाय ) शुभकारी जानना और भोगसे युक्त भी यह योग मोक्षका दाताहै ॥ ९४ ॥
अयं योगः पुण्यवतां धीराणां तत्त्वदर्शिनाम् ॥ निर्मत्सराणां सिध्येत न तु मत्सरशालिनाम्॥ ९ ५ ॥ अयं योग इति ॥ अयमुक्तो योगः पुण्यं विद्यते येषां ते पुण्य-वंतः सुकृतिनस्तेषां पुण्यवतां धीराणां धैर्यवतां तत्त्वं वास्तविकं पश्यं-तीति तत्त्वदर्शिनस्तेषां तत्त्वदर्शिनां मत्सरान्निष्क्रान्ता निर्मत्सराणामन्यगुणद्वेषरहितानाम् । मत्सरोऽन्यगुणद्वेषः निर्मत्सरास्तेषां7 इत्य-मरः । तादृशानां पुंसां सिध्येत सिद्धिं गच्छेत्। मत्सरशालिनां मत्स-रखतां तु न सिध्येत् ॥ ९५ ॥
भाषार्थ और यह सहजोलिरूप योग पुण्यवान् और धीर और तत्त्व ( ब्रह्म ) के जो द्रष्टा हैं और अन्यके गुणोंमें द्वेषरहित ( निर्मत्सर ) हैं ऐसे पुरुषों को सिद्ध होताहै और जो मत्सरी है अन्यके गुणोंमें द्वेष ( बैर ) के कर्ता हैं उनको सिद्ध नहीं होताहै ॥ ९ ५ ॥ अथामरोली । पित्तोल्बणत्वात्प्रथमांबुधारां विहाय निःसारतयां- त्यधारा || निषेव्यते शीतलमध्यधारा कापालिके खंडमतेऽमरोली ॥ ९ ६ ॥ अमरोलीमाह - पित्तोल्वणत्वादिति ॥ पित्तेनोल्वणोत्कटा पित्तो- ल्वणा तस्याभावः पित्तोल्वणत्वं तस्मात् । यथा प्रथमा पूर्वा
पृष्ठ 174
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ १६४ हठयोगप्रदीपिका उपदेशः यांsबुन: शिवांबुनो धारा तां विहाय शिवांबुनिर्गमनसमये किंचि-त्पूर्वी धारां त्यक्त्वा । निर्गतः सारो यस्याः सा निःसारा तस्या भावो निःसारता तया निःसारतया निःसारत्वेनात्यधारा अंत्या चरमा या धारा तां विहाय किंचिदत्यां धारां त्यक्त्वा । शीतला पित्ता-दिदोषसारत्वरहिता या मध्यधारा मध्यमा धारा सा निषेव्यते नितरां सेव्यते । खंडो योगविशेषो मतोऽभिमतो यस्य स खंडमत-स्तस्मिन् खंडमते कापालिकस्यायं कापालिकस्तस्मिन् कापालिके
खण्डकापालिकसंप्रदाय इत्यर्थः । अमरोली प्रसिद्धेति शेषः ॥ ९ ६ ॥
भाषार्थ- अब अमरोलीमुद्राका वर्णन करतेहैं कि, पित्त है उल्बण ( अधिक ) जिसमें ऐसी जो प्रथम शिवांबु ( बिंदु ) की धारा है उसको और नहीं है सार अंश जिसमें ऐसी जो अंत्यधारा है उसको छोडकर अर्थात् पहली और पीछली धारोंको किंचित् २ त्यागकर पित्त आदि दोष और सारतासे रहित शीतल मध्य- धाराका जिस रीतिसे नित्य सेवन ( पान ) कियाजाय वह क्रिया योगविशेष जो खंड उसके माननेवाले कापालिक मतमें अर्थात् खंडकापालिक मतमें अमरोली नामकी मुद्रा प्रसिद्ध है ॥ ९ ६ ॥ अमरीं यः पिबेन्नित्यं नस्यं कुर्वन्दिनेदिने ॥ वज्रोलीमभ्यसेत्सम्यगमरोलीति कथ्यते ॥ ९७ ॥
अमरोलीमिति ॥ अमरों शिवांबु यः पुमान् नित्यं पिबेत् । नस्यं कुर्वन् श्वासेनार्या घ्राणांतर्ग्रहणं कुर्वन् सन् दिनेदिने प्रतिदिनं वज्रोलीं ' मेहनेन शनैः ' इति श्लोकेनोक्तां सम्यगभ्यसेत्साऽमरोलीति कथ्यते । कापालिकैरिति शेषः । अमरीपातामरी । नस्यपूर्विका वोल्यमरोलीशब्देनोच्यत इत्यर्थः ॥ ९७ ॥
भाषार्थ -जो पुरुष शिवांबुरूप अमरीको नासिकासे नित्य पीताहै अर्थात् नासिका छिद्रद्वारा अमरीको अंतर्गत करताहै और मैथुनसे प्रतिदिन वज्रोलीका भलीप्रकार अभ्यास करताहै उस मुद्राको कापालिक अमरोली कहतेहैं अर्थात् नासिकाके छिद्रसे पान की अमरी वज्रोलीके अनंतर अमरोली कहातीहै ॥ ९७ ॥
पृष्ठ 175
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १६५
अभ्यासान्निःसृतां चांदीं विभूत्या सह मिश्रयेत् ॥
धारयेदुत्तमांगेषु दिव्यदृष्टिः प्रजायते ॥ ९८ ॥
अभ्यासादिति ॥ अभ्यासादमरोल्यभ्यासान्निःसृतां निर्गतां चांद्री चंद्रस्येयं चांद्री तां चांद्रीं सुधां विभूत्या भस्मना सह साकं मिश्रयेत्संयोजयेत् । उत्तमांगेषु शिरःकपालनेत्रस्कंधकण्ठहृदयभुजा-दिषु धारयेत् । भस्ममिश्रितां चांद्रीमिति शेषः । दिव्या अतीताना- गतवर्तमानव्यवहितविप्रकृष्टपदार्थदर्शनयोग्या दृष्टिर्यस्य स दिव्यदृष्टि- र्दिव्यदृक् प्रजायते प्रकर्षेण जायते । अमरीसेवनप्रकारविशेषाः शिवां- बुकल्पादवगंतव्याः ॥ ९ ८ ॥ भाषार्थ - अमरोलीमुद्राके अभ्याससे निकसी जो चंद्रमाकी सुधा ( अमृत ) है उसको विभूति ( भस्म ) के संग मिलाकर शिर, कपाल, नेत्र, स्कंध, कंठ, हृदय, भुजा आदि उत्तम अंगोंमें धारण करे तो मनुष्य दिव्यदृष्टि होजाता है अर्थात् भूत, भविष्यत्, वर्तमान्, व्यवहित और विप्रकृष्ट ( दूर ) के जो पदार्थ उनके देखनेयोग्य दृष्टि होजातीहै और अमरीसेवनके विशेष भेद तो शिवांबुक- ग्रंथसे जानने ॥ ९८ ॥
पुंसो बिंदु समाकुंच्य सम्यगभ्यासपाटवात् ॥ यदि नारी रजो रक्षेद्वन्रोल्या सापि योगिनी ॥ ९९ ॥
पुंसो वज्रोलीसाधनमुक्त्वा नार्यास्तदाह-पुंसो बिंदुमिति ॥ सम्यगभ्यासस्य सम्यगभ्यसनस्य पाटवं पटुत्वं तस्मात्पुंसः पुरुषस्य बिंदु वीर्यं समाकुंच्य सम्यगाकृष्य नारी स्त्री यदि रजो वज्रोल्या
बोलीमुद्रा रक्षेत् । सापि नारी योगिनी प्रशस्तयोगवती ज्ञेया ।
'पुंसो बिंदुसमायुक्तम्' इति पाठे तु एतद्रजसो विशेषणम् ॥ ९९ ॥
भाषार्थ-पुरुषको वनोलीके साधनको कहकर नारीकी वज्रोलीके साधनको घर्णन करतेहैं कि, भलीप्रकारसे कियेहुये अभ्यासकी चतुरतासे पुरुषके बिंदुका भलीप्रकार आकर्षण करके यदि नारी वज्रोलीमुद्रासे अपने रजकी रक्षा करे तो
पृष्ठ 176
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) [ १६६ हठयोगप्रदीपिका । उपदेशः वह भी योगिनी जाननी ( पुंसो बिंदु समायुक्तं ) यह पाठ होय तो यह अर्थ समझना कि पुरुषके बिंदुसे युक्त अपने रजकी रक्षा करै तो वह नारी योगिनी होतीहै ॥ ९९ ॥
तस्याः किंचिद्रजो नाशं न गच्छति न संशयः ॥ तस्याः शरीरे नादश्च बिंदुतामेव गच्छति ॥ १०० ॥
नारीकृताया वज्रोल्याः फलमाह-तस्या इति ॥ तस्या वज्रो- ल्यभ्यसनशीलाया नार्या रजः किंचित् किमपि स्वल्पमपि नाशं न गच्छति नष्टं न भवति पतनं न प्राप्नोतीत्यर्थः । अत्र संशयो न संदेहो न । तस्या नार्याः शरीरे नादश्च बिंदुतामेव गच्छति मूलाधारादु- त्थितो नादो हृदयोपरि विदुभावं गच्छति । बिंदुना सकीभवती- त्यर्थः । अमृतसिद्धौ-' बीजं च पौरुषं प्रोक्तं रजश्च स्त्रीसमुद्भवम् । अनयोर्वाह्ययोगेन सृष्टिः संजायते नृणाम् ॥ यदाभ्यंतरयोगः स्यात्तदा योगीति गीयते 1। बिंदुश्चंद्रमयः प्रोक्तो रजः सूर्यमयं तथा ॥ अनयोः संगमादेव जायते परमं पदम् । स्वर्गदो मोक्षदो बिंदुर्धर्मदोऽधर्मद-स्तथा ॥ तन्मध्ये देवताः सर्वास्तिष्ठते सूक्ष्मरूपतः ' ॥ इति ॥ १०० ॥
भाषार्थ -अब नारीकी कोई वज्रोलीके फलको कहतेहैं कि, वज्रोलीके अभ्यास करनेमें शीलवती उस नारीका किंचित् भी रज नष्ट नहीं होताहै अर्थात् अपने स्थानसे पतित नहीं होता इसमें संशय नहीं है और उस नारीके शरीरमें नादभी बिंदुरूपको प्राप्त हो जाताहै अर्थात मूलाधारसे उठाहुआ नाद हृदयके ऊपर बिंदुके संग एक होजाताहै अमृतसिद्धिग्रंथमें लिखाहै कि पुरुषके वीर्यको बीज और नारीके वीर्यको रज कहतेहैं इन दोनोंका देहसे बाहर योग होनेसे मनुष्योंके संतान होतीहै यदि दोनोंका भीतरही योग होजाय तो वह योगी कहा जाताहै उन दोनोंमें बिंदु चंद्रमय है और रज सूर्यमय है इन दोनोंके संगमसे परम पद होताहै और यह बिंदु स्वर्ग, मोक्ष, धर्म और अधर्मका दाताहै उस बिंदुके मध्यमें सूक्ष्मरूपसे संपूर्ण देवता टिकतेहैं ॥ १०० ॥
पृष्ठ 177
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १६७
सबिंदुस्तद्वजश्चैव एकीभूय स्वदेहगौ ॥
वोल्यभ्यासयोगेन सर्वसिद्धिं प्रयच्छतः ॥ १०१ ॥
स बिंदुरिति ॥ स पुंसो बिंदुस्तद्रजो नार्या रजश्चैव वज्रोली- मुद्राया अभ्यासो वज्रोल्यभ्यासः स एव योगस्तेनैकीभूय मिलित्वा स्वदेहगौ स्वदेहे गतौ सर्वसिद्धिं प्रयच्छतः दत्तः ॥ १०१ ॥
भाषार्थ-पुरुषका वह बिंदु और नारीका वह रज दोनों एक होकर वज्रोलीमुद्राके अभ्यासयोगसे यदि अपने देहहीमें स्थित रहजायँ तो संपूर्ण सिद्धि-योंको देतेहैं ॥ १०१ ॥
रक्षेदाकुंचनादूर्ध्वं या रजः सा हि योगिनी ॥ अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेद् ध्रुवम् ॥ १०२॥
रक्षेदिति ॥ या नार्याकुंचनाद्योनिसंकोचनादूर्ध्वमुपरिस्थाने नीत्वा रजो रक्षेत् । हीति प्रसिद्धं योगशास्त्रे । सा योगिन्यतीता-नागतं भूतं भविष्यं च वस्तु वेत्ति जानाति । ध्रुवमिति निश्चितम् । asतरिक्षे चरतीति खेचर्यतरिक्षचरी भवेत् ॥ १०२ ॥
भाषार्थ-जो नारी अपनी योनिके संकोच से रजको ऊर्ध्वस्थानमें लेजाकर रजकी रक्षा करै वह योगिनी होतीहै और भूत, भविष्यत्, वर्तमान वस्तुको जान सकतीहै और यह निश्चित है कि वह खेचरी होती है अर्थात् उसको आका-शगमन करनेका सामर्थ्य होजाताहै ॥ १०२ ॥
देहसिद्धिं च लभते वज्रोल्यभ्यासयोगतः ॥ अयं पुण्यकरो योगो भोगे भुक्तेऽपि मुक्तिदः ॥ १०३॥
देहसिद्धिमिति ॥ वज्रोल्या अभ्यासस्य योगो युक्तिस्तस्माद्दे-हस्य सिद्धि रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वरूपां लभते । अयं योगों वोल्यभ्यासयोगः पुण्यकरोऽदृष्टविशेषजनकः । कीदृशो योगः भुज्यत इति भोगो विषयस्तस्मिन् भुक्तेऽपि मुक्तिदो मोक्षदः ॥ १०३॥
पृष्ठ 178
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) [ १६८ हठयोगप्रदीपिका । उपदेशः भाषार्थ- और वज्रोलीके अभ्यासयोगेसे रूप, लावण्य, वज्रोलीकी तुल्यता-रूप देहकी सिद्धिको प्राप्त होतीहै और यह पत्रोलीके अभ्यासका योग पुण्यका उत्पादक है और भोगोंके भोगनेपरभी मुक्तिको देताहै ॥ १०३ ॥
अथ शक्तिचालनम् ।
कुटिलांगी कुंडलिनी भुजंगी शक्तिरीश्वरी ॥
कुंडल्यरुंधती चैते शब्दाः पर्यायवाचकाः ॥ १०४ ॥
शक्तिचालनं विवक्षुस्तदुपोद्घाततया कुंडलीपर्यायान् तया मोक्ष- द्वारविभेदनादिकं चाह सप्तभि:-कुटिलांगीति ॥ कुटिलांगी १, कुंड- लिनी २, भुजंगी ३, शक्तिः ४, ईश्वरी ५, कुण्डली ६, अरुंधती ७, चैते सप्त शब्दाः पर्यायवाचका एकार्थवाचकाः ॥ १०४ ॥
भाषार्थ-शक्तिचालनमुद्रा कहनेके अभिलाषी आचार्य कुंडलिनीके पर्याय और कुंडलिनीसे मोक्षद्वारविभेदन ( खोलना ) आदिका घर्णन करतेहैं कि, · कुटिलांगी १, कुंडलिनी २, भुजंगी ३, शक्ति ४, ईश्वरी ५, कुंडली ६, अरुंधती ७, ये सात शब्द पर्यायवाचक हैं अर्थात् सातोंका एकही अर्थ है ॥ १०४ ॥
उद्घाटयेत्कपाटं तु यथा कुंचिकया हठात् ॥ कुंडलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत्॥ १०५ ॥
उद्घाटयेदिति ॥ यथा येन प्रकारेण पुमान् कुंचिकया कपाटार्ग- लोत्सारणसाधनीभूतया हठाद्बलात्कपाटमररमुद्घाटयेदुत्सारयेत् । हठा- दिति देहलीदीपकन्यायेनोभयत्र संबध्यते । तथा तेन प्रकारेण योगी हठाद्धठाभ्यासात्कुंडलिन्या शक्त्या मोक्षद्वारं मोक्षस्य द्वारं प्रापकं सुषुम्नामार्ग विभेदयेद्विशेषेण भेदयेत् । 'तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति ' इति श्रुतेः ॥ १०५ ॥
भाषार्थ -जैसे पुरुष कपाटों ( किवाड ) के अर्गल ( ताला ) आदिको हठ ( बल ) से कुंचिका ( ताली ) से उद्घाटन करता है, तिसीप्रकार योगीभी
पृष्ठ 179
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १६ ९ हठयोगके अभ्याससे कुंडलिनीमुद्राकेद्वारा अर्थात् मोक्षके दाता सुषुम्नाके मार्गको भेदन करताहै क्योंकि श्रुतिमें लिखाहै कि, सुसुम्ना मार्गसे ऊपर ( ब्रह्मलोक ) को जाताहुआ मोक्षको प्राप्त होताहै ॥ १०५ ॥
येन मार्गेण गंतव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम् ॥ मुखेनाच्छाद्य तद्दारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥ १०६ ॥
येनेति ॥ आमयो रोगजन्यं दुःखं दुःखमात्रोपलक्षणं तस्मान्नि- र्गतं निरामयं दुःखमात्ररहितं ब्रह्मस्थानं ब्रह्माविर्भावजनकं स्थानं ब्रह्म- स्थानं ब्रह्मरंध्रम् | 'तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः' इति श्रुतेः । येन मार्गेण सुषुम्नामार्गेण गंतव्यं गमनार्हमस्ति तद्दारं तस्य मार्गस्य द्वारं प्रवेशमार्ग मुखेनास्येनाच्छाद्य रुद्धा परमेश्वरी कुंडलिनी प्रसुता निद्रितास्ति ॥ १०६ ॥
भाषार्थ - रोगसे उत्पन्न हुआ दुःखरूप आमय जिसमें नहीं हैं ऐसा ब्रह्म- स्थान जिसमार्गसे जाने योग्य होताहै अर्थात् जिसमार्गसे ब्रह्मस्थानको जातेहैं क्योंकि श्रुतिमें लिखाहै कि, उस सुषुम्नाकी शिखाके मध्यमें परमात्मा स्थित है. उस सुषुम्ना मार्गके द्वारको मुखसे आच्छादन करके अर्थात् रोककर परमेश्वरी ( कुंडलिनी ) सोतीहै ॥ १०६ ॥
कंदोर्ध्व कुंडली शक्तिः सुप्ता मोक्षाय योगिनाम् ॥ बंधनाय च मूढानां यस्तां वेत्ति स योगवित् १०७ ॥ कंदोर्ध्वमिति ॥ कुंडली शक्तिः कंदोर्ध्वं कंदस्योपरिभागे योगिनां मोक्षाय सुप्ता मूढानां बंधनाय सुप्ता । योगिनस्तां चालयित्वा मुक्ता भवंति । मूढास्तदज्ञानाद्वद्धास्तिष्ठतीति भावः । तां कुंडलिनीं यो वेत्ति स योगवित् । सर्वेषां योगतंत्राणां कुंडल्याश्रयत्वादित्यर्थः ॥ १०७॥
भाषार्थ -कंदके ऊपरभागमें सोतीहुई कुंडलिनी योगीजनोंके मोक्षार्थ होतीहै और वह पूर्वोक्त कुंडलिनी मूढोंके बंधनार्थ होती है अर्थात् योगीजन कुंडलिनीको चलाकर मुक्त होजातेहैं और उसके अज्ञानी मूढ बंधनमें पढे
पृष्ठ 180
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ १७० हठयोगप्रदीपिका उपदेशः रहतेहैं उस कुंडलिनीको जो जानताहै वही योगका ज्ञाता है क्योंकि संपूर्ण योगके तंत्र कुंडलिनीके आधीन हैं ॥ १०७ ॥
कुंडली कुटिलाकारा सर्पवत्परिकीर्तिता ॥ सा शक्तिश्चालिता येन स युक्तो नात्र संशयः १०८ कुंडलीति ॥ कुंडली शक्तिः सर्पवडुजगवत्कुटिल आकारः स्वरूपं यस्याः सा कुटिलाकारा परिकीर्तिता कथिता योगिभिः । सा कुंडली शक्तिर्येन पुंसा चालिता मूलाधारादूर्ध्वं नीता स मुक्तोऽज्ञानबंधान्नि- वृत्तः । अत्रास्मिन्नर्थे संशयो न संदेहो नास्तीत्यर्थः । ' तयोर्ध्वमाय- मृतत्वमेति ' इति श्रुतेः ॥ १०८ ॥
भाषार्थ -योगीजनोंने जो सूर्यके समान कुटिल है आकार जिसका ऐसी कहीहै वह कुंडली शक्ति जिसने चलादी है अर्थात् मूलाधारसे ऊपर पहुँचादी है वह मुक्तहै अर्थात् बंधनसे निवृत्त है इसमें संशय नहीं है क्योंकि पूर्वोक्त श्रुति है कि, उस सुषुम्नासे ऊपरको जाताहुआ योगी मोक्षको प्राप्त होताहै ॥ १०८ ॥
गंगायमुनयोर्मध्ये बालरंडां तपस्विनीम् ॥ बलात्कारेण गृह्णीयात्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १० ९ ॥ गंगायमुनयोरिति ॥ गंगायमुनयोराधाराधेयभावेन तयोर्भा- वनाद्गंगायमुनयोरभेदेन भावनाद्वा गंगायमुने इडापिंगले तयोर्मध्ये सुषुम्नामार्गे तपस्विनी निरशनस्थितेः । बालरंडां बालरंडाशब्दवाच्यां कुंडली बलात्कारेण हठेन गृह्णीयात् । तत्तस्या गंगायमुनयोर्मध्ये ग्रहणं विष्णो रेर्व्यापकस्यात्मनो वा परमं पदं परमपदप्रापकम् ॥ १० ९ ॥ भाषार्थ-गंगा यमुना हैं आधार जिनके घा गंगा यमुनारूप जो इड पिंगला नाडी हैं उनके मध्यमें अर्थात् सुषुम्नाके मार्गमें तपस्विनी अर्थात् भोजन- रहित बालरंडा है उसको बलात्कार ( हठयोग ) से ग्रहण करे वह उस कुंडलीका *जो बलात्कारसे ग्रहण है वही व्यापकरूप विष्णुके परमपदका प्रापक है ॥१० ९॥