हठ योग प्रदीपिका — पृष्ठ 181–190
हठ योग प्रदीपिका · Khemraj Krishna Das · पृष्ठ 181–190
पृष्ठ 181
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १७१
इडा भगवती गंगा पिंगला यमुना नदी ॥
इडापिंगलयोर्मध्ये बालरंडा च कुंडली ॥ ११० ॥
गंगायमुनादिपदार्थमाह-इडेति ॥ इडा वामनिःश्वासा नाडी भगवत्यैश्वर्यादिसंपन्ना गंगा गंगापदवाच्या, पिंगला दक्षिणनिःश्वासा यमुना यमुनाशब्दवाच्या नदी । इडापिंगलयोर्मध्ये मध्यगता या कुण्डली सा बालरंडा बालरंडाशब्दवाच्या ॥ ११० ॥
भाषार्थ - अब गंगा यमुना आदि पदार्थोंका वर्णन करतेहैं कि, इडा अर्थात् चामनि: श्वासकी नाडी भगवती गंगा कहातीहै और पिंगलाके अर्थात् दक्षिणनिः-श्वासकी नाडी यमुना नदी कहातीहै और इडा और पिंगला मध्यमें वर्तमान जो कुंडली है वह बालरंडा कहातीहै ॥ ११० ॥
पुच्छे प्रगृह्य भुजगीं सुप्तामुद्बोधयेच्च ताम् ॥ निद्रां विहाय सा शक्तिरूर्ध्वमुत्तिष्ठते हठात् १११ ॥ शक्तिचालनमाह-पुच्छे इति ॥ सुप्तां निद्रितां भुजगीं तां कुंड-लिनीं पुच्छे प्रगृहीत्वोद्बोधयेत्प्रबोधयेत्सा, शक्तिः कुंडली निद्रां
विहाय हठादूर्ध्वं तिष्ठत इत्यन्वयः । एतद्रहस्यं तु गुरुमुखादव- गंतव्यम् ॥ १११ ॥
भाषार्थ--अब शक्तिचालनमुद्राका वर्णन करतेहैं कि सोतीहुई भुजगी ( कुंडली ) के पुच्छको ग्रहण करके उसभुजगीका प्रबोधन करे ( जगावे ) तो वह कुंडली निद्राको त्यागकर हठसे ऊपरको स्थित होजातीहै इसका रहस्य (गुप्तक्रिया ) तो गुरुमुखसे जानने योग्य है ॥ १११ ॥
अवस्थिताचैव फणावती सा प्रातश्च सायं प्रहरार्ध- मात्रम् ॥ प्रपूर्य सूर्यात्परिधानयुक्त्या प्रगृह्य नित्यं परिचालनीया ॥ ११२ ॥
अवस्थिता इति ॥ अवस्थितावक स्थिता मूलाधारस्थिता फणावती भुजंगी सा कुंडलिनी सूर्यादापूर्य सूर्यात्पूरणं कृत्वा परिधाने
पृष्ठ 182
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ १७२ हठयोगप्रदीपिका उपदेशः युक्तिस्तथा परिधानयुक्त्या प्रगृह्य गृहीत्वा । सायं सूर्यास्तसमये प्रातः सूर्योदयवेलायां नित्यमहरहः प्रहरस्य यामस्यार्धं प्रहरा महरार्द्धमेव महरार्धमात्रं मुहूर्तद्वयमात्रं परिचालनीया परितश्चालयितुं योग्या । परिधानयुक्तिर्देशिकाद्बोध्या ॥ ११२ ॥
भाषार्थ - नीचे मूलाधारमें स्थित वह फणावती कुंडलिनी सूर्यसे पूरण कर- नेके अनंतर परिधानमें जो युक्ति है उससे ग्रहण करके: सायंकाल और प्रात:का- लके समय प्रतिदिन आधे प्रहर पर्यंत चारों तर्फ चालन करने योग्य है परिधानको युक्ति गुरुमुखसे जाननी चाहिये ॥ ११२ ॥।
ऊर्ध्वं वितस्तिमात्रं तु विस्तारं चतुरंगुलम् ॥ मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टितांबरलक्षणम् ॥ ११३ ॥
कंदसंपीडनेन शक्तिचालनं विवक्षुरादौ कंदस्य स्थानं स्वरूपं चाह- ऊर्ध्वमिति ॥ मूलस्थानाद्वितस्तिमात्रं वितस्तिप्रमाणमूर्ध्वमुपरि नाभिद्रयोर्मध्ये । एतेन कंदस्य स्थानमुक्तम् । तथा चोक्तं गोरक्षशतकें- “ऊर्ध्व मेद्रादधो नाभेः कंदयोनिः खगांडवत् । तत्र नाड्यः समु- त्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः ” इति । याज्ञवल्क्यः -"गुदात्तु व्यंगुला- दूर्ध्वं मेद्रा गुलादधः । देहमध्यं तनोर्मध्यमनुजानामितीरितम् ॥ कंदस्थानं मनुष्याणां देहमध्यान्नवांगुलम् । चतुरंगुलविस्तारमायामं च तथाविधम् ॥ अंडाकृतिवदाकारभूषितं च त्वगादिभिः । चतुष्पदां तिरश्रां च द्विजानां तुंदमध्यगम्" इति । गुदाद्व्यंगुलोपर्येकांगुलं मध्यं तस्मान्नवांगुलं कंदस्थानं मिलित्वा द्वादशांगुलप्रमाणं वितस्तिमात्रं जातम् । चतुर्णामंगुलीनां समाहारचतुरंगुलं चतुरंगुलप्रमाणं विस्ता-रम् । विस्तारो दैर्घ्यस्याप्युपलक्षणम् । चतुरंगुलं दीर्घं च मृदुलं कोमल धवलं शुभ्रं वेष्टितं वेष्टनाकारीकृतं यदंबरं वस्त्रं तस्य लक्षणं स्वरूप- मिव लक्षणं स्वरूपं यस्य तादृशं प्रोक्तं कथितम् । कंदस्वरूपं योगि- भिरिति शेषः ॥ ११३ ॥
पृष्ठ 183
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १७३ भाषार्थ -कंदके पीडनेसे शक्तिचालनके कथनाभिलाषी आचार्य प्रथम कंदके स्थान और स्वरूपका वर्णन करतेहैं कि, मूलस्थानसे वितस्तिभर ऊपर अर्थात् नाभिस्थल और लिंगके मध्यमें इसवर्णनसे कंदका स्थान कहा सोई गोरक्षनाथने कहाहै कि लिंगसे ऊपर और नाभिसे नीचे पक्षियोंके अंडेके समान कंदकी योनि हैं उसमें बहत्तर सहस्र नाडी उत्पन्नहुई हैं. याज्ञवल्क्यने कहाहै कि, गुदासे दो अंगुल ऊपर लिंगसे दो अंगुल नीचे मनुष्योंके देह ( तनु ) का मध्य कहा मनु- ष्योंका कंदस्थान देहके मध्यसे नौअंगुल ऊपर चार अंगुल चौडा और चार अंगुल लंबा है और त्वचा आदिसे अंडाकारके समान शोभित है और चतुष्पद और तिरछी योनियोंके और पक्षियोंके तुंद मध्यमें होताहै अर्थात् गुदाके दो अंगुलोंसे ऊपर एक अंगुलका मध्य और उससे नौ अंगुल कंदस्थान हुआ. ये सब मिलकर बारह अंग-लका प्रमाण जिसका ऐसा वितस्तिमात्र हुआ और वह कंदस्थान चार अंगुल और कोमल और धवल और वेष्टित किये ( लपेटे ) वस्त्रके समान है रूप जिसका ऐसा योगीजनोंने कहाहै 1। भावार्थ यह है कि, मूलस्थानसे ऊपर वितस्तिमात्र चार अंगुल- भर कोमल शुक्ल लपेटे हुये बस्त्रके समान कंदस्थान योगीजनोंने कहाहै ॥ ११३॥
सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेदृढम् ॥ गुल्फदेशसमीपे च कंदं तत्र प्रपीडयेत् ॥ ११४ ॥
सतीति ॥ वज्रासने कृते सति कराभ्यां हस्ताभ्यां गुल्फौ पाद- ग्रन्थी तयोर्देशौ प्रदेशौ तयोः समीपे गुल्फाभ्यां किंचिदुपरि । 'तद्- ग्रन्थी घुटके गुल्फौ' इत्यमरः । पादौ चरणौ दृढं गाढं धारयेत् गृह्णी-यात् । चकाराद्धृताभ्यां पादाभ्यां तत्र कंदस्थाने कंदं प्रपीडयेत्प्रकर्षेण पीडयेत् । गुल्फादूर्ध्वं कराभ्यां पादौ गृहीत्वा नाभेरधोभागे कंं पीडयेदित्यर्थः ॥ ११४ ॥
भाषार्थ -वज्रासन करनेके अनंतर हार्थोसे गुल्फोंके समीपके स्थानमें दोनों चरणोंको दृढतासे धारण करै अर्थात् गुल्फोंके कुछेक ऊपरके भागमें चरणोंको हाथोंसे खूब पकडै और हाथोंसे पकडे हुये पादोंसे कंदके स्थानमें
पृष्ठ 184
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) [ १७४ हठयोगप्रदीपिका । उपदेशः कंदको पीडित करै अर्थात् गुल्फसे ऊपर पादोंको हाथोंसे पकडकर नाभिके अधोभागमें कंदको पीडित करे ( दाबै ) ॥ ११४ ॥
वज्रासने स्थितो योगी चालयित्वा च कुंडलीम् ॥ कुर्यादनंतरं भस्त्रां कुंडलीमाशु बोधयेत् ॥ ११५ ॥
वज्रासन इति ॥ वज्रासने स्थितो योगी कुंडली चालयित्वा शक्तिचालनमुद्रां कृत्वेत्यर्थः । अनंतरं शक्तिचालनानंतरं भस्त्रां भस्त्रा- ख्यं कुंभकं कुर्यात् । एवंरीत्या कुंडलीं शक्तिमाशु शीघ्रं बोधये- त्मबुद्धां कुर्यात् । वज्रासने शक्तिचालनस्य पूर्व विधानेऽपि पुनर्व- ज्रासनोपपादनं शक्तिचालनानंतरं भत्रायां वज्रासनमेव कर्तव्यमिति नियमार्थम् ॥ ११५ ॥
भाषार्थ-वज्रासनमें स्थित ( बैठाहुआ ) योगी कुंडलीको चलाकर अर्थात् शक्तिचालन मुद्राको करके उसके अनंतर अर्थात् शक्तिचालनके पीछे भस्त्रानाम कुंभक प्राणायामको करै. इसरीतिसे कुंडलीका शीघ्र प्रबोधन कर यद्यपि वज्रासनमें शक्तिका चालन पहिले कह आयेहैं फिर जो वज्रासनका कथन है वह इसनियमके लिये है कि, शक्तिचालनके अनंनर भस्त्रामें वज्रासनही करना, अन्य नहीं ॥ ११ ९॥ मानोराकुंचनं कुर्यात्कुंडलीं चालयेत्ततः ॥ मृत्युवगतस्यापि तस्य मृत्युभयं कुतः ॥ ११६ ॥
भानोरिति ॥ भानोर्नाभिदेशस्थस्य सूर्यस्याकुंचनं कुर्यात् । नाभेराकुंचनेनैव तस्याकुंचनं भवति । ततो भानोराकुंचनात्कुंडली शक्ति चालयेत् । एवं यः करोति मृत्योर्वक्रं मुखं गतस्यापि प्राप्तस्यापि
तस्य पुंसो मृत्युभयं कालभयं कुतः । न कुतोऽपीत्यर्थः ॥ ११६ ॥
भाषार्थ- नाभिदेशमें स्थित सूर्यका आकुंचन करें और वह सूर्यका आकुंचन नाभिके आकुंचनसेही होताहै, फिर सूर्यके आकुंचनसे कुंडली शक्तिका चालन करें. जो योगी इसप्रकारकी क्रियाको करताहै मृत्युके मुखमें गये हुयेभी उसयोगीको कालका भय किसप्रकार हो सकताहै? अर्थात् मृत्युका भय नहीं रहता ॥ ११६ ॥
पृष्ठ 185
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १७५
मुहूर्तद्रयपर्यंत निर्भयं चालनादसौ ॥
ऊर्ध्वमाकृष्यते किंचित्सुषुम्नायां समुद्रता ११७ ॥
-मुहूर्तद्वयमिति ॥ मुहूर्तयोर्द्वयं युग्मं घटिकाचतुष्टयात्मकं तत्प-येतं तदवाधे निर्भयं निःशंकं चालनादसौ शक्तिः सुषुम्नायां समुद्गता सती किंचिदूर्ध्वमाकृष्यते आकृष्टा भवति ॥ ११७ ॥
भाषार्थ -दो मुहूर्त अर्थात् चार घडीपर्यंत निर्भय ( अवश्य ) चला- ( ) ( )यमान करनेसेना हुई यह शक्ति कुंडली किंचित् कुछऊपरको खिंच जातीहै ॥ ११७ ॥
तेन कुंडलिनी तस्याः सुषुम्नायां मुखं ध्रुवम् ॥ जहाति तस्मात्प्राणोऽयं सुषुम्नां व्रजति स्वतः ११८॥ तेनेति ॥ तेनोर्ध्वमाकर्षणेन कुंडली तस्याः प्रसिद्धायाः सुषुम्नाया मुखं प्रवेशमार्ग ध्रुवं निश्चितं जहाति त्यजति । तस्मान्मार्गत्यागादयं प्राणवायुः स्वतः स्वयमेव सुषुम्नां व्रजति गच्छति । सुषुम्नामुखा-त्प्रागेव कुण्डलिन्या निर्गतत्वादिति भावः ॥ ११८ ॥
भाषार्थ-तिस ऊपरको आकर्षण करनेसे उस प्रसिद्ध सुषुम्नाके मुख अर्थात् प्रवेशके मार्गको निश्चयसे त्याग देतीहै तिसमार्गके त्यागसे प्राण-चायु स्त्रतः ( स्वयं ) ही सुषुम्नामें प्रविष्ट होजाताहै क्योंकि, कुंडलिनी तो सुषुम्नाके मुखपरसे पहिलेही चली गई, अवरोधकेI अभावI होनेसेII प्राणकाIIIIIस्वयंही प्रवेश होजाताहै ॥ ११८ ॥
तस्मात्संचालयेन्नित्यं सुखसुप्तामरुंधतीम् ॥ तस्याः संचालनेनैव योगी रोगैः प्रमुच्यते ॥ ११ ९ ॥ तस्मादिति ॥ यस्माच्छक्तिचालनेन प्राणः सुषुम्नां व्रजति तस्मात्सुखेन सुप्ता सुखसुप्ता तां सुखसुप्तामरुंधती शक्ति नित्यं प्रति- दिनं संचालयेत्सम्यक् चालयेत् । तस्याः शक्तेः संचालनेनैव संचाल-
पृष्ठ 186
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
{ ) [ १७६ हठयोगप्रदीपिका । उपदेशः नमात्रेण योगी रोगैः कासश्वासजरादिभिः प्रमुच्यते प्रकर्षेण मुक्तो भवति ॥ ११९ ॥
'भाषार्थ-जिससे शक्तिके चालनसे प्राण सुषुम्नामें प्राप्त होताहै तिससे सुखसे सोईहुई अरुंधती ( कुंडलिनी ) को नित्य भलीप्रकार चलायमान करें क्योंकि तिसशक्तिके चलायमान करनेसेही रोगी कास श्वास जरा आदि रोगोंसे निवृत्त होजाताहै ॥ ११ ९ ॥ येन संचालिता शक्तिः स योगी सिद्धिभाजनम् ॥ किमत्र बहुनोक्तेन कालं जयति लीलया ॥१२० ॥
येनेति ॥ येन योगिना शक्तिः कुण्डली संचालिता स योगी सिद्धीनामणिमादीनां भाजनं पात्रं भवति । अत्रास्मिन्नर्थे बहूक्तेन बहु- प्रशंसनेन किं न किमपीत्यर्थः । कालं मृत्युं लीलया क्रीडयाना- यासेनैव जयत्यभिभवतीत्यर्थः ॥ १२० ॥
भाषार्थ -जिसयोगीने शक्ति चलायमान करली है वह योगी अणिमा आदि सिद्धियोंका पात्र होजाताहै और इसमें अधिक कहनेसे क्या है कालकोभी लीळासे अर्थात् अनायाससे जीत लेताहै ॥ १२० ॥
ब्रह्मचर्यरतस्यैव नित्यं हितमिताशिनः ॥ मंडलादृश्यते सिद्धिः कुंडल्यभ्यासयोगिनः १२१ ॥ ब्रह्मचर्येति ॥ ब्रह्मचर्यं श्रोत्रादिभिः सहोपस्थसंयमस्तस्मिन् रतस्य तत्परस्य नित्यं सर्वदा हितं पथ्यं मितं चतुर्थीशवर्जितमश्ना- तीति तस्य कुण्डल्यभ्यासः शक्तिचालनाभ्यासः स एव योगः सोऽस्यास्तीति स तथा तस्य मंडलाच्चत्वारिंशद्दिनात्मकादनंतरं सिद्धिः प्राणायामसिद्धिर्दृश्यते ॥ "नासादक्षिणमार्गवाहिपवनात्प्राणो- ऽतिदीर्घीकृतश्चंद्राभः परिपूरितामृततनुः प्राग्घंटिकायास्ततः । छित्त्वा कालविशालवह्निवशगं भ्रूरंध्रनाडीगतं तत्कायं कुरुते पुनर्नवतरं छिन्नं ध्रुवं स्कंधवत् ॥ ” ॥ १२१ ॥
पृष्ठ 187
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १७७ भाषार्थ -श्रोत्र आदि इंद्रियोंसहित लिंगके संयममें तत्पर जो योगी है और नित्य हितकारी प्रमित अर्थात् चतुर्थीशसे न्यून भोजन करताहै शक्तिचालनके अम्यासी उस योगीको मंडल ( ४० दिन ) के अनंतर प्राणायामकी सिद्धिको देखतेहैं सोई कहा है कि, नासिकाके दक्षिणमार्गमें बहनेवाले पवनसे अत्यंत बढ़ाया और घंटिका ( कंठ ) से पूर्व चंदमाके समान अमृत है शरीर जिसका ऐसा प्राण जिसके अनंतर विशालकाल और अभि ये घरामें हुई उसकुंडलीके अभ्यासशील योगीकी कायाको सुकुटीके छिद्रमें वर्तमान नाडीमें पहुँचकर और कायाका छेदन करके इस प्रकार पुनः अत्यंत नवीन करताहै जैसे छेदन करनेसे वृक्षका स्कंद ( डाला ) नवीन होजाता है ॥ १२१ ॥
कुंडली चालयित्वा तु भस्त्रां कुर्याद्विशेषतः ॥ एवमभ्यसतो नित्यं यमिनो यमभीः कुतः ॥ १२२॥
कुंडलीमिति ॥ कुंडली चालयित्वा शक्तिचालनं कृत्वा । अथा-नंतरमेव भस्त्रां भस्त्राख्यं कुंभकं कुर्यात् । नित्यं प्रतिदिनम् । एवमुक्त-प्रकारेणाभ्यसतो यमिनो योगिनो यमभीर्यमाद्भयं कुतः । न कुतोऽ-पीत्यर्थः । योगिनो देहत्यागस्य स्वाधीनत्वादिति तात्पर्यम् ॥१२२ ॥
भाषार्थ -कुंडलीको चलायमान करके उसके अनंतरही विशेषकर भवाना- मके कुंभकप्राणायामको करै, इसप्रकार प्रतिदिन अभ्यास करताहुआ जो यमी ( योगी ) है उसको यमका भय कहां रहताहै, क्योंकि योगीके देहका त्याग अपने आधीन होताहै ॥ १२२ ॥
द्वासप्ततिसहस्राणां नाडीनां मलशोधने ॥ कुतः प्रक्षालनोपायः कुंडल्यभ्यसनादृते ॥ १२३ ॥
द्वासप्ततीति ॥ द्वाभ्यामधिका सप्ततिः द्वासप्ततिसंख्याकानि सहस्राणि द्वासप्ततिसहस्राणि तेषां तत्संख्याकानां नाडीनां मलशो- धने कर्तव्ये सति कुण्डल्यग् यसनाच्छक्तिचालनाभ्यासाहते विना कुतः प्रक्षालनोपायः । न कुतोऽपि । शक्तिचालनाभ्यासेनैव सर्वासां नाडीनां मलशोधनं भवतीत्यभिप्रायः ॥ १२३ ॥
१२
पृष्ठ 188
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) | [ १७८ हठयोगप्रदीपिका उपदेशः भाषार्थ--बहत्तर सहस्त्र नाडियोंकी मलशुद्धिके करनेमें शक्तिचालनके विना प्रक्षालन ( धोना ) का अन्य कौन उपाय है अर्थात् कोई नहीं है. शक्तिचालन- मुद्रा करनेसेही संपूर्ण नाडियोंके मलकी शुद्धि होती है ॥ १२३ ॥
इयं तु मध्यमा नाडी दृढाभ्यासेन योगिनाम् ॥ आसनप्राणसंयाममुद्राभिः सरला भवेत् ॥ १२४ ॥
इयं त्विति ॥ इयं मध्यमा नाडी सुषुम्ना योगिनां दृढाभ्यासेना- सनं स्वस्तिकादि प्राणसंयामः माणायामः मुद्रा महामुद्रादिका तैः सरला ऋज्वी भवेत् ॥ १२४ ॥
भाषार्थ-यह सुषुम्नारूप मध्यमनाडी योगियोंके दृढअभ्याससे स्वस्तिक आदि आसन प्राणायाम और महामुद्रा इनके करनेसे सरल होजाती है ॥ १२४ ॥
अभ्यासे तु विनिद्राणां मनो धृत्वा समाधिना ॥ रुद्राणी वा यदा मुद्रा भद्रां सिद्धिं प्रयच्छति ॥ १२५ ॥
अभ्यास इति ॥ समाधिनेतरवृत्तिनिरोधरूपेणैकाग्रयेण मनो धृत्वांतःकरणं धारणानिष्ठं कृत्वाभ्यासे मनःस्थितौ यत्ने विगता निद्रा येषां ते तथा तेषाम् । निद्रापदमालस्योपलक्षणम् । अनलसाना- मित्यर्थः । रुद्राणी शांभवी मुद्रा वा अथवा परान्या उन्मन्यादिका भद्रां शुभां सिद्धिं योगसिद्धिं प्रयच्छति ददाति । एतेन हठयोगोप- कारको राजयोगः प्रोक्तः ॥ १२५ ॥
भाषार्थ--अन्यविषयोंसे वृत्तिके रोकनेसे चित्तकी एकाग्रतारूप समाधिसे मनको धारणामें स्थित करके अभ्यास करनेमें जो निद्रा और आलस्यसे रहित है उनको शांभवी मुद्रा वा अन्यउन्मनी आदि मुद्रा शोभन योगसिद्धिको देती हैं इससे यह कहा कि, हठयोग राजयोगका उपकारक है ॥ १२५ ॥
राजयोगं विना पृथ्वी राजयोगं विना निशा ॥ राजयोगं विना मुद्रा विचित्रापि न शोभते ॥ १२६॥
पृष्ठ 189
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] - ( ) ३. संस्कृतटीका भाषाटीकासमेता । १७९ राजयोगं विना आसनादीनां वैयर्थ्यमौपचारिकश्लेषेणाह-राज- योगमिति ॥ वृत्त्यंतरनिरोधपूर्वकात्मगोचरधारावाहिकनिर्विकल्पक- वृत्ती राजयोगः । ' हठं विना राजयोगः ' इत्यत्र सूचितस्तत्साधना- सोवा विना मृते पृथ्वीशब्देन स्थैर्यगुणः राजयोगादासनं लक्ष्यते । राजयोगं विना परमपुरुषार्थफलासिद्धिरिति हेतुरग्रेऽपि योजनीयः राजयोगं विना निशेव निशा कुंभको न राजते निशायां प्रायेण राजजनसंचाराभावात् । निशाशब्देन प्राणसंचाराभावलक्षणः कुंभको लक्ष्यते । राजयोगं विना मुद्रा महामुद्रादिरूपा विचित्रापि विविधापि विलक्षणापि वा न राजते न शोभते । पक्षांतरे । राज्ञो पस्य योगो राजयोगो राजसंबंधस्तं विना पृथ्वी भूमिर्न राजते । 'शास्तारं विना भूमौ नानोपद्रवसंभवात्' । राजा चंद्रः । 'सोमो--स्माकं ब्राह्मणानां राजा' इति श्रुतेः । तस्य योगं संबंधं विना निशा । रात्रि राजते । राजयोगं विना नृपसंबंधं विना मुद्रा राजभिः पत्रेषु क्रियमाणश्चिह्नविशेषः । विचित्रापि । पृथ्वीपक्षे रत्नादिजनकत्वेन विलक्षणापि । निशापक्षे ग्रहनक्षत्रादिभिर्विचित्रापि । मुद्रापक्षेमु रेखा- भिर्विचित्रापि न राजते ॥ १२६ ॥
भाषार्थ - अब राजयोगके विना आसन आदिकी निष्फलताको उपचारसे वर्णन करते हैं कि, अन्यवृत्तियोंको रोककर आत्मविषयक जो धारावाहिक निर्वि- कल्प मनकी वृत्ति उसे राजयोग कहते हैं और वह राजयोग -'हटके विना राजयोग घृथा है' इस वचनमें सूचित कर आये हैं उस राजयोगके वा उसके साधनोंके विना पृथ्वी ( स्थिरता ) शोभित नहीं होतीहै यहां पृथ्वीशब्दसे स्थिरता और राजयोगपदसे आसन लेना अर्थात् राजयोगके विना परमपुरुषार्थ ( मोक्ष ) रूप मोक्ष नहीं होसकता. यह हेतु आगेभी सम्पूर्ण वाक्योंमें समझना और राजयोग विना निशा शोभित नहीं होती अर्थात् निशाके समान कुंभकप्राणायाम शोभित नहीं होता है, क्योंकि जैसे निशामें राजपुरुषों का संचार नहीं होताहै इसीप्रकार कुंभक में प्राणोंका संचार नहीं होताहै इससे निशापदसे कुंभक लेते हैं और राजयो- गके विना विचित्र भी मुद्रा अर्थात् अनेक प्रकारकी वा विलक्षण महामुद्रा आदि मुद्रा
पृष्ठ 190
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ) [: १८० हठयोगमदीपिका । उपदेश शोभित नहीं होती है पक्षांतरमें इस लोकका यह अर्थ है कि, राजाके संबंध विना रत्न आदिके उत्पन्न करनेवालीभी पृथ्वीकी शोभा नहीं है क्योंकि राजाकी शिक्षाके विना नानाउपद्रव भूमिमें होते हैं और राजा ( चंद्रमा ) के संबंध विना ग्रहन- नक्षत्रोंसे विचित्रभी निशाकी शोभा नहीं होती है इस श्रुतिसे यहां राजपद से चंद्रमा लेते हैं कि, 'सोम हम ब्राह्मणोंका राजाहै' और राजाके योगविना मुद्दाकी शोभा नहीं अर्थात् रेखा आदिसे विचित्रभी मुद्रा राजाके हाथसे किये हुये चिह्नविशेष- रूप राजसंबंधके विना ग्रहण करने योग्य नहीं होती है ॥ १२६ ॥
मारुतस्य विधिं सर्वं मनोयुक्तं समभ्यसेत् ॥ इतरत्र न कर्तव्या मनोवृत्तिर्मनीषिणा ॥ १२७ ॥
मारुतस्येति ॥ मारुतस्य वायोः सर्वं विधिं कुंभकमुद्राविधानं मनोयुक्तं मनसा युक्तं समभ्यसेत्सम्यगभ्यसेत् । मनीषिणा बुद्धि- मता पुंसा इतरत्र मारुतस्य विधेरन्यस्मिन्विषये मनोवृत्तिर्मनसो वृत्तिः प्रवृत्तिर्न कर्तव्या न कार्या ॥ १२७ ॥
भाषार्थ -प्राणवायुकी जो कुंभकमुद्रा आदि संपर्ण विधि है उसका मनसे । युक्त होकर ( मन लगाकर ) भलीप्रकार अभ्यास करे और प्राणवायुकी विधि अन्य जो विषय उनमें मनकी प्रवृत्तिको न करे ॥ १२७ ॥
इति मुद्रा दश प्रोक्ता आदिनाथेन शंभुना ॥ एकैका तासु यमिनां महःसिद्धिप्रदायिनी ॥ १२८॥
मुद्रा उपसंहरति ॥ इतीति ॥ आदिनाथेन सर्वेश्वरेण शंभुना सुखं भवत्यस्मादिति शंभुस्तेन । इत्युक्तरीत्या दश दशसंख्याका मुद्राः प्रोक्ताः कथिताः । तासु मुद्रासु मध्ये एकैकापि प्रत्येकमि या काचन मुद्रा यमिनां यमवतां योगिनां महासिद्धिप्रदायिन्यणिमा- दिमदात्री वा ॥ १२८ ॥
भाषार्थ - अब मुद्राओंकी समाप्तिका वर्णन करते हैं कि, आदिनाथ, ( महा- देश ) ने ये दश मुद्रा कही हैं उन मुद्राओंमें एक २ भी मुद्रा ( प्रत्येक ) अर्थात्