कठोपनिषद — पृष्ठ 31–40

कठोपनिषद · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 31–40

पृष्ठ 31

कठोपनिषद, पृष्ठ 31 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विषय ३१ - शरीरशुद्धिरूप योग प्रक्रिषाएं: ३२- प्रष्टायोग ३३- प्रतीतानागत ज्ञान ३४ - सर्वगुह्यतम बात्मसमर्पणरूप भक्तियोग ३५- ' यद् वाङ्मनसी प्राशः ' मन्त्र का अर्थ. ३६ - महान् का शान्त आत्मा में योग ३७ - मगत ६ रज एवं सत्य स्वयम्भू बिरजा पारायण विद्योपसंहारः- ( मन्त्र १६ से १७ ) ( विषय - सूची ) पृष्ठ संख्या २०३ २६४ २८५ २८५ २५५ २८६ २८६ ३८ - नचिकेता को यमराज द्वारा दिया योगोपदेश २८७ ३१- पारायणविद्या २६८ ४० - अमृत और मृत्यु की सनातनता का ज्ञान यमद्वारा २८ ९ इति प्रथमाध्याये तृतीया वली ( प्रथमोऽध्यायश्च समाप्तः ) २ ९ ० ॥ इति विद्यानिरूपणोपनिषत् ॥ योगविधि ( कर्म्म ) निरूपणात्मक द्वितीयाध्याय-ग्रंथ प्रथमा बहली-हिम्पीविज्ञानमाध्य २१० २ ९ ३ ३६५ १ - इन्द्रियानुगतायाः - विज्ञानात्मनो वष्टुष्टेः प्रत्यगात्मानमनुप रामावेशः ( १ से २ पन्त ) १- विद्याकम्यत्मिक - पोडी - पुरुष २६५ २ - वानयोग एवं कर्मयोग २१५ ३ - कठोपनिषत् के कम्नोपनिषत् भाग का निरूपण २६६ ४- क्रम मुक्ति - सद्यो मुक्तिभेदेन मुक्तिद्वयी ५- इन्द्रियधारणा - लक्षणा योगक्रिया २६७ २६ ६- पराञ्चि बानि ० ' इत्यादि मन्त्र का अर्थ २६८ ७- ' विराट ' शब्द की व्यापकता २५ ९ [ ३० ]

पृष्ठ 32

कठोपनिषद, पृष्ठ 32 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कठोपनिषद्विज्ञान भाष्य विषयं ८ - अध्यात्म में ईश्वर E - मध्यात्म में विराट् सम्पत्ति १० - ईश्वर एवं जीव की पांच - पांच कलाएं ११ - गुहापद एवं आवि: पद १२- प्रमुततस्व - प्राप्ति उपाय १३ - निष्कामकर्म द्वारा अमृततस्य के दर्शन १४ -- ऐकात्म्य भावना - लक्षणा योषक्रिया १५- ब्रह्म - कर्म के लक्षण १६- अमृतत्व एक मृत्यु के लक्षण १७- अता - प्राद्य ( अन्नाद - प्रत ) की व्यापकता १८- तम्भशास्त्र में पशुपति एवं पशु १ ९ - यज्ञप्रजापति एव सस्यप्रजापति २० - ईश्वरीय ब्रह्मसत्य एवं जैव देवसस्य २१ – ' चतुष्टयं वा इदं सर्वम् ' निगम श्रुति की सिद्धता २२ - केनोपनिषत् श्रुति से ब्रह्मसत्य- देवसत्य में व्याप्त मात्मा का स्पष्टीकरण २३- ईश्वर में ६ धात्मविभाग २४ - जीव में ६ बारमविभाग २५ ऐकात्म्यबुद्धियोग २६ - बात्मक्षर २७ - अव्यय की सर्वत्र एकरूप से व्याप्ति २८ - गीतो ऐकात्म्य - विज्ञान २६- ऐकात्म्य भावनारूप योग का उपदेश ३० - तीन पाँच संख्या का रहस्य ३१ - कठोपनिषत् में ६ मात्माओं का स्वरूपनिरूपण २ - महतो विभूति - योगौ ( ३ से ६ सम्पय्र्यन्त ) १- प्रज्ञानात्मा का स्वरूपनिदर्शन २ - महानात्मा का स्वरूपविवशत ३ - विज्ञानात्मा का स्वरूपनिदर्शन ४- शान्तात्मा का स्वरूपमिदर्शन ५- भूतात्मा का स्वरूपनिदर्शन [ ३१ ]

पृष्ठ 33

कठोपनिषद, पृष्ठ 33 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कठोपनिषद्विज्ञान माध्य विषय ६- प्रदितिविज्ञान ७- हिरण्मय - प्राणमयी अदितिरूपा पृथिवी ८- कृष्णप्राणमयी असुरमयी वितिख्या पृथिवी e - पारमेष्ठघ महान् परिलेख १०- बर्भरक्ष र पुरुषं विशिष्टमहान् परिलेख ११ - विश्वदिति परिलेख १२ – मन्त्रसंख्या ७ का आध्यात्मिक १३- महान् का अदिति से सम्बन्ध १४ - चित्यपिण्डस्थ प्राणरूप वैश्वानरात्मा १५ - यस्मि में भूतात्मरूपं वैश्वानर १६- प्राणों को स्वरूपनिदर्शन १७- सर्वभूतान्तरात्मा १५ - प्राणात्मक प्रज्ञानब्रह्म १ ९ प्रज्ञानरूप भोक्तारमा २० - महान् की विभूति २१ - ऐकात्म्य भावनासक्षणयोगपरक मन्त्रों का सार ६ - मृत्युस्वरूप निरूपणम् ( १० से ११ मन्त्रपन्स ) १ - अपरा ऐकारम्यधारणा लक्षणा - योगक्रिया २- यमराज द्वारा जीवेश्वराभेयमूलक ऐकात्म्यधारणायोग का उपवेश ३- श्रेय एवं प्रेय ४- बभेद तस्य की उपासना ५ - भेद चक्र से छूटने का उपाय ६ - स्वानुभवेद्यम्य मात्मा तस्व ४- प्रातिवाहिकशरीरावच्छिन्नस्य भोकात्मनः सर्वग्रन्थिविमोके परमात्मनि लयः ( १२ से १५ मन्त्रपर्यन्त ) १- परा ऐकात्म्यधारणालक्षणा योगक्रिया २- मरुड़पुराण मौर: बायतिवाद ३- अंगुष्ठमात्र आत्मा ४- अंगुष्ठमात्र पुरुष जीवात्मा [ ३२ }

पृष्ठ 34

कठोपनिषद, पृष्ठ 34 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कठोपनिषद्विज्ञानभाष्य विषय ५- स्व सर्व भेदेन उपासना ६ - सर्वभूतान्तरात्मा ७ - निष्कं वत्यरूपयोग - प्रसृतत्त्व ' भूत भव्य वर्तमान ' तीनों का ईशान १ - जीव में आठ प्रकार के पाप्मा ११ - समझ के तारतम्य से प्राणरक्षा एवं प्राणवियोग १२ - मेद समझने से दुःखमिवृत्ति १३- पर- अपर योग ॥ इति द्वितीयाध्याये प्रथमा वल्ली ॥ २- प्रथ द्वितीया बल्लो-हिम्दोविज्ञान माध्य स्वरूपप्रदर्शनम् ( १ से ३ मन्त्रपर्यन्त ) १- पुरुषपुर भिलस्वभाबना लक्षणा योगक्रिया २- जीवन्मुक्तोपदेश: ३- प्रभेदज्ञामप्राप्ति का उपाय ४-११ द्वार बाला पुर एवं अन्य पुरुष ५- बबत्रता प्रण ६- चिदात्मा ७- मवावस्था एवं मुक्ति ८- मुक्तियों के प्रकार C- विषयरूप मृत्युतत्व से भिन्न प्रामा १०- पुरस्वरूपसम्पादक अग्नि ११- अग्नि के प्रकार १२ - ' हम ' का स्वरूप १३- वायु - हंस - हंसात्मा १४ - शुचिसत् ' का स्वरूप [ ३३ ] सू पृष्ठ - संचा २४३ २६४२ २३४३ ४ ०४६ HRTS ४७ ४६ J * TRI- * P 8 ef III strate - १३१६ १६६ 120 ** ३६० ३११ I ३५१ १११ १०- दृष्टान्त द्वारा प्रज्ञान एवं विज्ञान की स्थिति का स्पष्टीकरण १- पुरस्वरूप निरूपणपूर्वक षोडशकलावच्छिन्नस्य भोकात्मनः

पृष्ठ 35

कठोपनिषद, पृष्ठ 35 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ान विषय १५ - वसुरन्तरिक्षसत् का स्वरूप - * * १६ - ' होता ' का स्वरूप १७- ' वेदियत् ' का स्वरूप १६- तिथि: दुरोणसत् ११- सुष * २० वर -२२ यो २६ - अम्मा का स्वरूप २४ - खोबा का स्वरूप २५- एवं श्रग्नि १६- ' यो मा त सुखम् 5- ' प्राक मिसो मे प्राणः ' 5-'११ - वैश्वानर की उत्पत्ति W १० - व - हय का स्वरूप २ - स्यामा परुथविमर्शः, ( ३ से ५ मन्त्रपम्यंन्त ) 4 १ १ - प्राधापान एवं व्यान ०२ - जीवना, ब्यान पर निर्भर S कोविषयपषिपथम् ( ५ से ७ सम्म्रपयंत ) ४६ * १ - वात्यवति के दो मार्ग -विद्या एवं कर्म की निस्यता का उपदेश १- सनातन स तुच एवं बीष का स्वरूप [ ३४ ] ( विषय - सूची ) पृष्ठ संख्या ३६३ ३६३ ३६३ ३६४ ३६४ ३६५ ३६५ ३६५ ३६६ ३६६ ३६६ ३६८ ३६३६६ ३७० ३७० ३७० ३७१ ३७२ ३७२ ३७३ ३७३ ३७४ ३७४ ३७५ २७- बच्चोमुक्तिवाचक प्राण नि बिस्व भावनालक्षणा योगक्रिया-31: १ - पतितमम्यारम्भकत्व व विचाकन्मंनोरेव शरीरधारणसमम्यारम्भकत्वम् --: ७ - भावना - वासवा संस्कार एवं बद्द्द्वारा शरीरबन्धन

पृष्ठ 36

कठोपनिषद, पृष्ठ 36 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कठोपनिषविज्ञानभाष्य free ४- सत्यनिरूपणम् ( ८ से ११ चन्द्रपन्स ) १ - जैविकदेवसत्यात्म वज्जीवसरीरस्येश्वरीयदेवसत्यात्मनोप्य घृतात्मसारत्वम् पृष्ठ संख्या ( ईश्वरनिरूपणम् ) ३७६ २ - ईश्वरीय देवसत्यात्मा ३- प्रध्यात्म में ईश्वरांस ४- जीव एवं ईश्वर के लक्षण ५ - सर्वभूतान्तरात्मा एवं भूतान्तरात्मा ३७६ १७६ १७७ ६- ' एकोऽहं बहु स्याम् ' ७- कामं कामं पुरुषो निर्मिमाण. ' ८ - अव्यय - अक्षर - क्षर एवं शुक्र E- शुक्र - ब्रह्म - प्रमृत का स्वरूप ३७ ९ ३७ ९ fee १०- देवसत्य का मूल भाग पग्नि ११- देवसत्य का हैरण्यगर्भभाग वायु १८१ १२ - देवसत्य का सर्वशभाग सूप्यं ५ - वेवसत्य निरूपणम् ( १२ से १५ मन्त्रव्यंस ) १- प्रग्निवायु - सूत्मक वेवसत्य का एकस्व १६२ २- प्रामासरूपा घेतमा I II ३ - एतद्वं तद् ' - मन्त्र का स्पष्टीकरण ४- ' शाश्वतं नेतरेषाम् ' - मन्त्र का अर्थ ५- ' प्रोम् -तत् - सत् ' का स्वरूप निवन हैब ५ ६ - भाति मौर विमाति ७ भूत एवं ज्ञान ज्योतियों का वर्णन ॥ इति द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली ॥ अथ तृतीया वल्ली -संस्कृतपाठः १- अश्वत्थनिरूपणम् ( १ से ३ मन्त्रपर्यन्त ) १- प्रश्वस्थद्वारक समष्टयात्मकेश्य रतिकरमम् ( खप्त वितस्ति कामेश्वर प्रथा पति ) [ ६५ ] Yes २ ९ ६

पृष्ठ 37

कठोपनिषद, पृष्ठ 37 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विषय २ - श्रीमद्भागवतपुराण में सप्तवितस्तिकाय प्रमुखत्यप्रजापति का उल्लेख ३- ' प्रावेशमितः प्राण: ' एवं सप्तवितस्ति ४- सप्त व्याहृतियाँ तथा सप्तवितस्तिकाय ५ - गीता एवं कठोपनिषत् में अवत्थ का उल्लेख * ६ - ब्रह्माश्वस्थ एवं कर्माश्वस्थ २७-श्वत्य का वर्णन द- सहस्र बख्शा • बेड - लोक - प्रजा साहस्री • इन्द्राविष्णु की परस्पर की स्पर्धा * १ - श्रव्ययाश्वस्थ पचपुण्डीरा प्राजापत्यबलशा ३- कश्यपो वे कुमं: ' ४- ईश्वराश्वत्थ * ५- ' अग्नीषोमात्मकं जगत् ' ६- त्रिमूर्तिरूप एक मूर्ति वृन्त में तीन साहस्रियों से वृक्ष का स्वरूप १७- इन्द्रलोक - विष्णुलोक ब्रह्मलोक की वृक्ष वीज में सत्ता १८- ' पुरुषो दं प्रजापतेर्नेदिष्ठम् ' । - ' पुरुषो वै सहस्रस्य प्रतिमा । * ई ० विश्वविशिष्ट विश्वेश्वर २ - संग्णव प्रश्वत्थ वृक्ष * ३- ' मव्यक्तमूत्तिना ' का स्पष्टीकरण २४ - सर्वजगदाधार प्रव्यय २३५- ' दीनानाथ ' शब्द का अर्थ २६ - भगवान् व्यास द्वारा ब्रह्मात्थ कर्माश्वित्य का निरूपण २७ - बश्ववक्ष की उत्तमता 3- बश्मापृथिन प्रश्व अश्वमेध एवं अश्वत्थ का विशद वर्णन २१- शुन इन्द्र ई ० - सुनब्रह्म से जगत् की उत्पत्ति ३१- ब्रह्मवन ३२ - विद्युदिन्द्र ३३- ' अश्वत्थ ' शब्द की व्युत्पति १३६ 1

पृष्ठ 38

कठोपनिषद, पृष्ठ 38 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कोपनिषहिज्ञानभाष्य विषय ३४ - श्रव्ययेश्वर एवं ओम् ३५ - विश्व का प्रभव - प्रतिष्ठा एवं परायण ३६ - संसारप्रविष्ट प्रव्यय ३७ - अव्यय एवं उसके चतुष्पाद ३८ - प्रश्न एवं उसके चतुष्पाद ३६ - अव्यय की १६ कलाएं ४० - शब्द एवं अर्थसृष्टि ४१ - रोदसी - कन्दसी - संयती त्रिलोकी ४२- पश्च प्राकृतात्मा स्वरूप प्रधियक्ष ४.३ – अश्वत्थ की सहस्र बल्झाएं ४४- वृक्ष के ' मूल - मध्य - अग्न ' भाग ४५ - जीवाश्वत्थ की शाखाएं ४६ - प्रात्मगति एवं कमश्वत्थ ४७- सृष्टानुप्रविष्ट प्रात्मतस्व ४८- संसारप्रविष्ट व्यय के दर्शन ४६ इन्द्र विष्णु प्रग्नि- सोम को चार गतियाँ ५० - चार गतियों का विशद वर्णन २- विद्योपदेश: ( ४ से ५ मन्त्रपर्यन्त ) १ - विदेहमुक्तिनिरूपणम् २ - सद्यः क्रम - विदेह मुक्तियाँ ३- ब्रह्मगिरि - कम्मंगिरि का स्वरूप ४- प्रभिक्रम प्रक्रमव्यूहरूपक्रियाविज्ञान ५- प्रारब्धरूप प्रमिक्रम का नाश ६- शरीरपरित्यागानन्तर लोकान्तर की स्थिति का वर्णन ७- प्रविविमोक ८ - जीवन्मुक्त प्रारमा का विशद वर्णन १० - चतुविध प्रभिमान ( ममत्व ) का स्वरूप [ ३७ ] ( Peer- सूच पृष्ठ संख्या ४१२ ४१३ ४१३ ४११ ४१३ III ४१४ ४१४ ४१५ ४१६ ४१६ ४१७ III ४१८ ४१८ ४१६ ४१६ ४२२ ४२३ ४२३ ४२३ ४२६ ४२६ ४२७ ४२७ ४२८ I. E - जीवन्मुक्त का शरीर के साथ क्या सम्बन्ध है? प्रश्न का उत्सर

पृष्ठ 39

कठोपनिषद, पृष्ठ 39 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विषय निर्वाचनमा परामुक्तिः २- प्राकृत प्राण ३- अक्षरप जीवानुस्यूत बम्बद ४- वारथि ५- परा - मुक्तिसक्षम बब्यय ६- अधिदेवत एवं अध्यात्म के पच - पच प्राण ७ - महान् - विज्ञान- प्रज्ञान ८- परामुक्तिमा समयमयरुणा मति E- त्रिगुण महान् १०- अपरा - मुक्ति का विरूपण १२ - वेतातीलस्व १३- क्षीणोदकंलक्षणा परा - मुक्ति १४- अव्यक्त परा प्रकृति १५- मध्यय - प्रक्षर - भर १६ - विश्वातीस विश्वात्मा - विश्व १७ - विज्ञानज्योति एवं बनीबा २ - आत्मा देवता भूत एवं ज्ञान - क्रिया - पर्य ३- द्मव्यवाक्षरात्मक्षर प्रजापति का स्वरूप ४ - मध्यात्म में मार की इल्यणता ५- अव्यय - अक्षर अररूप बात्मा देव भूत ६ - ' सा बरानुरतिरीश्वरे सूप का स्पष्टीकरण ७- ' बातो ब्रह्मविशासा ' ८ - जीव का जन्ममरणचक ६- उपासना एवं पण सत्यात्मा [ ३८ ] ( विषय - सूची ) पृष्ठ संख्या ४३१ ४३२ ४३२ ४३२ ४३२ ४३३ ४३४ ४३४ III ४३५ ४३५ ४३७ ४३७ ४३८ ४३८ ४३६ ४४० ४४० ४४१ ४४१ ४४१ ४४२ ४४२ ४४२ ४४२ ४४३ ३- प्रात्न संस्थाक्रमप्रदर्शनम् ( ६ से ९ मन्त्रपर्यन्त ) १ - प्राणादिसत्यात्मव्यतिरेकेनामृतात्मष्टी तु याथार्थ्येनात्मज्ञानाज्जीवशरीर-११ - मोला - भोग्य- भोगायतन- भोगसाधन एवं मोग का अर्थ ४ - इन्द्रियधारणलक्षणयोगोपदेश: ( १० से ११ मन्त्रपय्यन्त ) १- योगिना निर्विकरूपकसमाविदशायां प्राणादिसत्यात्म सत्येऽपि परामुवि शायद मृतात्मकं स्यानभ्वसाक्षात्कारः

पृष्ठ 40

कठोपनिषद, पृष्ठ 40 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कठोपनिषद्विज्ञान माध्य विषय १० - चतुविध आत्मभाव ११- गीतोक्त बुद्धियोग १२ - सविकल्पक समाधि एवं युञ्जान योगो १३- अक्षरविशिष्ट अव्यय १४ - क्षीणोदर्कसाधक सविकल्पक राजयोग १५ - सस्वशुद्धिप्रयोजक तपोयोग के भेद १६- इन्द्रियधारणा योग १७- निर्विकल्पक समाधिदशा एवं योगी १८- पव विषय १६- परागतिलक्षणयोग २०- योगभ्रष्ट २१- प्रभवाप्ययरूप योगसम्पति ३ -- सत्ता - चेतना आनन्द -४ - मन - प्राण- वाक् ५- प्रभव प्रतिष्ठा - परायण एवं उक्थ - ब्रह्म - साम ६- ब्रह्म के अमृतमयं भेद - विश्वब्रह्म ८- नाम रूपकर्मात्मक विषय १- माति अतः मस्ति का व्यवहार १० - प्रस्तिस्व का साक्षात्कार ११ - अस्ति एवं उपलब्धि १२- प्रमृतप्राप्ति का उपाय २ - आत्मसमर्पणरूप गुह्यतमयोग ३ - जीवामृतभाग का परामृत से युक्त होना [ ३६ ] ( विषय - सूची ) पृष्ठ संख्या ४४३ II m II ४४५ II * ** II ४४६ ४४७ III x; Ve YYE ४४ ९ re ¥ º ४४ ९ ४४ ९ ४३० ४५१ ४५१ ४५२ ४५२ ४५२ ५- सत्तारूपेणात्मनः साक्षात्कार: ( १२ से १३ मन्त्रपन्त ) १ - परमुक्ती - प्रमृतात्म कैवल्यस्य सत्तात्मके कशानमवानम्यरूपत्थम् २- सत्तारष्टियोग ६ - ध्यानग्रन्थिविमोके परामुक्तिः ( १४ से १५ पन्त ) १ - क्षीणोदर्कभूमोदर्कभेदात् क्रमिकपरामुक्तिद्वैविध्य निरूपणम्