महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 31–40

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 31–40

पृष्ठ 31

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 31 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उग्रश्रवाजीने कहा- जो सबका आदि कारण, अन्तर्यामी और नियन्ता है, यज्ञोंमें जिसका आवाहन और जिसके उद्देश्यसे हवन किया जाता है, जिसकी अनेक पुरुषोंद्वारा अनेक नामोंसे स्तुति की गयी है, जो ऋत ( सत्यस्वरूप), एकाक्षर ब्रह्म ( प्रणव एवं एकमात्र अविनाशी और सर्वव्यापी परमात्मा ), व्यक्ताव्यक्त ( साकार निराकार) - स्वरूप एवं सनातन है, असत् - सत् एवं उभयरूपसे जो स्वयं विराजमान है; फिर भी जिसका वास्तविक स्वरूप सत्- असत् दोनोंसे विलक्षण है, यह विश्व जिससे अभिन्न है, जो सम्पूर्ण परावर ( स्थूल- सूक्ष्म ) जगत्का स्रष्टा, पुराणपुरुष, सर्वोत्कृष्ट परमेश्वर एवं वृद्धि- क्षय आदि विकारोंसे रहित है, जिसे पाप कभी छू नहीं सकता, जो सहज शुद्ध है, वह ब्रह्म ही मंगलकारी एवं मंगलमय विष्णु है । उन्हीं चराचरगुरु हृषीकेश ( मन- इन्द्रियोंके प्रेरक ) श्रीहरिको नमस्कार करके सर्वलोकपूजित अद्भुतकर्मा महात्मा महर्षि व्यासदेवके इस अन्तःकरणशोधक मतका मैं वर्णन करूँगा ॥ २२–२५ ॥

आचख्युः कवयः केचित् सम्प्रत्याचक्षते परे ।

आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि ॥ २६ ॥

पृथ्वीपर इस इतिहासका अनेकों कवियोंने वर्णन किया है और इस समय भी बहुत - से वर्णन करते हैं । इसी प्रकार अन्य कवि आगे भी इसका वर्णन करते रहेंगे ॥ २६ ॥

इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम् ।

विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद् द्विजातिभिः ॥ २७ ॥

इस महाभारतकी तीनों लोकोंमें एक महान् ज्ञानके रूपमें प्रतिष्ठा है । ब्राह्मणादि द्विजाति संक्षेप और विस्तार दोनों ही रूपोंमें अध्ययन और अध्यापनकी परम्पराके द्वारा इसे अपने हृदयमें धारण करते हैं ॥ २७ ॥

अलंकृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यमानुषैः ।

छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषां प्रियम् ॥ २८ ॥

यह शुभ ( ललित एवं मंगलमय) शब्दविन्याससे अलंकृत है तथा वैदिक - लौकिक या संस्कृत -प्राकृत संकेतोंसे सुशोभित है । अनुष्टुप् इन्द्रवज्रा आदि नाना प्रकारके छन्द भी इसमें प्रयुक्त हुए हैं; अतः यह ग्रन्थ विद्वानोंको बहुत ही प्रिय है ॥ २८ ॥

( पुण्ये हिमवतः पादे मध्ये गिरिगुहालये ।

विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः ॥

शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मा तपसि स्थितः ।

भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम् ॥

प्रविश्य योगं ज्ञानेन सोऽपश्यत् सर्वमन्ततः । ) हिमालयकी पवित्र तलहटीमें पर्वतीय गुफाके भीतर धर्मात्मा व्यासजी स्नानादिसे शरीर- शुद्धि करके पवित्र हो कुशका आसन बिछाकर बैठे थे । उस समय नियमपालनपूर्वक शान्तचित्त हो वे तपस्यामें संलग्न थे । ध्यानयोगमें स्थित हो उन्होंने धर्मपूर्वक महाभारत-

पृष्ठ 32

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 32 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इतिहासके स्वरूपका विचार करके ज्ञानदृष्टिद्वारा आदिसे अन्ततक सब कुछ प्रत्यक्षकी भाँति देखा ( और इस ग्रन्थका निर्माण किया) ।

निष्प्रभेऽस्मिन् निरालोके सर्वतस्तमसावृते ।

बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमव्ययम् ॥ २ ९ ॥

सृष्टिके प्रारम्भमें जब यहाँ वस्तुविशेष या नामरूप आदिका भान नहीं होता था, प्रकाशका कहीं नाम नहीं था, सर्वत्र अन्धकार - ही - अन्धकार छा रहा था, उस समय एक बहुत बड़ा अण्ड प्रकट हुआ, जो सम्पूर्ण प्रजाओंका अविनाशी बीज था ॥ २ ९ ॥

युगस्यादौ निमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षते ।

यस्मिन् संश्रूयते सत्यं ज्योतिर्ब्रह्म सनातनम् ॥ ३० ॥

ब्रह्मकल्पके आदिमें उसी महान् एवं दिव्य अण्डको चार प्रकारके प्राणिसमुदायका कारण कहा जाता है । जिसमें सत्यस्वरूप ज्योतिर्मय सनातन ब्रह्म अन्तर्यामीरूपसे प्रविष्ट हुआ है, ऐसा श्रुति वर्णन करती है ॥ ३० ॥

अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां गतम् ।

अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत् सदसदात्मकम् ॥ ३१ ॥

वह ब्रह्म अद्भुत, अचिन्त्य, सर्वत्र समानरूपसे व्याप्त, अव्यक्त, सूक्ष्म, कारणस्वरूप एवं अनिर्वचनीय है और जो कुछ सत्- असत्रूपमें उपलब्ध होता है, सब वही है ॥ ३१ ॥

यस्मात् पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ।

ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥ ३२ ॥

प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्त वै ।

ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः ॥ ३३ ॥

उस अण्डसे ही प्रथम देहधारी, प्रजापालक प्रभु, देवगुरु पितामह ब्रह्मा तथा रुद्र, मनु, प्रजापति, परमेष्ठी, प्रचेताओंके पुत्र, दक्ष तथा दक्षके सात पुत्र (क्रोध, तम, दम, विक्रीत, अंगिरा, कर्दम और अश्व) प्रकट हुए । तत्पश्चात् इक्कीस प्रजापति ( मरीचि आदि सात ऋषि और चौदह मनु ) पैदा हुए ॥ ३२-३३ ॥

पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्व ऋषयो विदुः ।

विश्वेदेवास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि ॥ ३४ ॥

जिन्हें मत्स्य- कूर्म आदि अवतारोंके रूपमें सभी ऋषि- मुनि जानते हैं, वे अप्रमेयात्मा विष्णुरूप पुरुष और उनकी विभूतिरूप विश्वेदेव, आदित्य, वसु एवं अश्विनीकुमार आदि भी क्रमशः प्रकट हुए हैं ॥ ३४ ॥

यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा ।

ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ॥ ३५ ॥

पृष्ठ 33

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 33 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तदनन्तर यक्ष, साध्य, पिशाच, गुह्यक और पितर एवं तत्त्वज्ञानी सदाचारपरायण साधुशिरोमणि ब्रह्मर्षिगण प्रकट हुए ॥ ३५ ॥

राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः ।

आपो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा ॥ ३६ ॥

इसी प्रकार बहुत - से राजर्षियोंका प्रादुर्भाव हुआ है, जो सब- के - सब शौर्यादि सद्गुणोंसे सम्पन्न थे । क्रमशः उसी ब्रह्माण्डसे जल, द्युलोक, पृथ्वी, वायु, अन्तरिक्ष और दिशाएँ भी प्रकट हुई हैं ॥ ३६ ॥

संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् ।

यच्चान्यदपि तत् सर्वं सम्भूतं लोकसाक्षिकम् ॥ ३७ ॥

संवत्सर, ऋतु, मास, पक्ष, दिन तथा रात्रिका प्राकट्य भी क्रमशः उसीसे हुआ है । इसके सिवा और भी जो कुछ लोकमें देखा या सुना जाता है, वह सब उसी अण्डसे उत्पन्न हुआ है ॥ ३७ ॥

यदिदं दृश्यते किंचिद् भूतं स्थावरजङ्गमम् ।

पुनः संक्षिप्यते सर्वं जगत् प्राप्ते युगक्षये ॥ ३८ ॥

यह जो कुछ भी स्थावर- जंगम जगत् दृष्टिगोचर होता है, वह सब प्रलयकाल आनेपर अपने कारणमें विलीन हो जाता है ॥ ३८ ॥

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ ३ ९ ॥

जैसे ऋतुके आनेपर उसके फल- पुष्प आदि नाना प्रकारके चिह्न प्रकट होते हैं और ऋतु बीत जानेपर वे सब समाप्त हो जाते हैं उसी प्रकार कल्पका आरम्भ होनेपर पूर्ववत् वे - वे पदार्थ दृष्टिगोचर होने लगते हैं और कल्पके अन्तमें उनका लय हो जाता है ॥ ३ ९ ॥

एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंहारकारकम् ।

अनादिनिधनं लोके चक्रं सम्परिवर्तते ॥ ४० ॥

इस प्रकार यह अनादि और अनन्त काल-चक्र लोकमें प्रवाहरूपसे नित्य घूमता रहता है । इसीमें प्राणियोंकी उत्पत्ति और संहार हुआ करते हैं । इसका कभी उद्भव और विनाश नहीं होता ॥ ४० ॥

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ।

त्रयस्त्रिंशच्च देवानां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा ॥ ४१ ॥

देवताओंकी सृष्टि संक्षेपसे तैंतीस हजार, तैंतीस सौ और तैंतीस लक्षित होती है ॥ ४१ ॥

दिवः पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः ।

सविता स ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः ॥ ४२ ॥

पुरा विवस्वतः सर्वे मह्यस्तेषां तथावरः ।

पृष्ठ 34

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 34 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

देवभ्राट् तनयस्तस्य सुभाडिति ततः स्मृतः ॥ ४३ ॥

पूर्वकालमें दिवः पुत्र, बृहत्, भानु, चक्षु, आत्मा, विभावसु, सविता, ऋचीक, अर्क, भानु, आशावह तथा रवि— ये सब शब्द विवस्वान्‌के बोधक माने गये हैं, इन सबमें जो अन्तिम ‘ रवि’ हैं वे ‘ मह्य' ( मही - पृथ्वीमें गर्भ स्थापन करनेवाले एवं पूज्य) माने गये हैं । इनके तनय देवभ्राट् हैं और देवभ्राट्के तनय सुभ्राट् माने गये हैं ॥ ४२-४३ ॥

सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः ।

दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरेव च ॥ ४४ ॥

सुभ्राट्के तीन पुत्र हुए, वे सब- के - सब संतानवान् और बहुश्रुत ( अनेक शास्त्रोंके ) ज्ञाता हैं । उनके नाम इस प्रकार हैं— दशज्योति, शतज्योति तथा सहस्रज्योति ॥ ४४ ॥

दशपुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः ।

ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः ॥ ४५ ॥

महात्मा दशज्योतिके दस हजार पुत्र हुए । उनसे भी दस गुने अर्थात् एक लाख पुत्र यहाँ शतज्योतिके हुए ॥ ४५ ॥

भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः ।

तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च ॥ ४६ ॥

ययातीक्ष्वाकुवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः ।

सम्भूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सुविस्तराः ॥ ४७ ॥

फिर उनसे भी दस गुने अर्थात् दस लाख पुत्र सहस्रज्योतिके हुए । उन्हींसे यह कुरुवंश, यदुवंश, भरतवंश, ययाति और इक्ष्वाकुके वंश तथा अन्य राजर्षियोंके सब वंश चले । प्राणियोंकी सृष्टिपरम्परा और बहुत- से वंश भी इन्हींसे प्रकट हो विस्तारको प्राप्त हुए हैं ॥ ४६-४७ ॥

भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत् ।

वेदा योगः सविज्ञानो धर्मोऽर्थः काम एव च ॥ ४८ ॥

धर्मकामार्थयुक्तानि शास्त्राणि विविधानि च ।

लोकयात्राविधानं च सर्वं तद् दृष्टवानृषिः ॥ ४ ९ ॥

भगवान् वेदव्यासने, अपनी ज्ञानदृष्टिसे सम्पूर्ण प्राणियोंके निवासस्थान, धर्म, अर्थ और कामके भेदसे त्रिविध रहस्य, कर्मोपासनाज्ञानरूप वेद, विज्ञानसहित योग, धर्म, अर्थ एवं काम, इन धर्म, काम और अर्थरूप तीन पुरुषार्थोंके प्रतिपादन करनेवाले विविध शास्त्र, लोकव्यवहारकी सिद्धिके लिये आयुर्वेद, धनुर्वेद, स्थापत्यवेद, गान्धर्ववेद आदि लौकिक शास्त्र सब उन्हीं दशज्योति आदिसे हुए हैं - इस तत्त्वको और उनके स्वरूपको भलीभाँति अनुभव किया ॥ ४८-४९ ॥

इतिहासाः सवैयाख्या विविधाः श्रुतयोऽपि च ।

इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम् ॥ ५० ॥

पृष्ठ 35

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 35 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उन्होंने ही इस महाभारत ग्रन्थमें, व्याख्याके साथ उस सब इतिहासका तथा विविध प्रकारकी श्रुतियोंके रहस्य आदिका पूर्णरूपसे निरूपण किया है और इस पूर्णताको ही इस ग्रन्थका लक्षण बताया गया है ॥ ५० ॥

विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत् ।

इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥ ५१ ॥

महर्षिने इस महान् ज्ञानका संक्षेप और विस्तार दोनों ही प्रकारसे वर्णन किया है; क्योंकि संसारमें विद्वान् पुरुष संक्षेप और विस्तार दोनों ही रीतियोंको पसंद करते हैं ॥ ५१ ॥

मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथा परे ।

तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयते ॥ ५२ ॥

कोई- कोई इस ग्रन्थका आरम्भ ' नारायणं नमस्कृत्य ' से मानते हैं और कोई- कोई आस्तीकपर्वसे । दूसरे विद्वान् ब्राह्मण उपरिचर वसुकी कथासे इसका विधिपूर्वक पाठ प्रारम्भ करते हैं ॥ ५२ ॥

विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः ।

व्याख्यातुं कुशलाः केचिद् ग्रन्थान् धारयितुं परे ॥ ५३ ॥

विद्वान् पुरुष इस भारतसंहिताके ज्ञानको विविध प्रकारसे प्रकाशित करते हैं । कोई-कोई ग्रन्थकी व्याख्या करके समझानेमें कुशल होते हैं तो दूसरे विद्वान् अपनी तीक्ष्ण मेधाशक्तिके द्वारा इन ग्रन्थोंको धारण करते हैं ॥ ५३ ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् ।

इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः ॥ ५४ ॥

सत्यवतीनन्दन भगवान् व्यासने अपनी तपस्या एवं ब्रह्मचर्यकी शक्तिसे सनातन वेदका विस्तार करके इस लोकपावन पवित्र इतिहासका निर्माण किया है ॥ ५४ ॥

पराशरात्मजो विद्वान् ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः ।

तदाख्यानवरिष्ठं स कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः ॥ ५५ ॥

कथमध्यापयानीह शिष्यान्नित्यन्वचिन्तयत् ।

तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च ॥ ५६ ॥

तत्राजगाम भगवान् ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम् ।

प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया ॥ ५७ ॥

प्रशस्त व्रतधारी, निग्रहानुग्रह- समर्थ, सर्वज्ञ पराशरनन्दन ब्रह्मर्षि श्रीकृष्णद्वैपायन इस इतिहासशिरोमणि महाभारतकी रचना करके यह विचार करने लगे कि अब शिष्योंको इस ग्रन्थका अध्ययन कैसे कराऊँ? जनतामें इसका प्रचार कैसे हो? द्वैपायन ऋषिका यह विचार जानकर लोकगुरु भगवान् ब्रह्मा उन महात्माकी प्रसन्नता तथा लोककल्याणकी कामनासे स्वयं ही व्यासजीके आश्रमपर पधारे ॥ ५५–५७ ॥

पृष्ठ 36

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 36 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।

आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः ॥ ५८ ॥

व्यासजी ब्रह्माजीको देखकर आश्चर्यचकित रह गये । उन्होंने हाथ जोड़कर प्रणाम किया और खड़े रहे । फिर सावधान होकर सब ऋषि- मुनियोंके साथ उन्होंने ब्रह्माजीके लिये आसनकी व्यवस्था की ॥ ५८ ॥

हिरण्यगर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने ।

परिवृत्यासनाभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत् ॥ ५ ९ ॥

जब उस श्रेष्ठ आसनपर ब्रह्माजी विराज गये, तब व्यासजीने उनकी परिक्रमा की और ब्रह्माजीके आसनके समीप ही विनयपूर्वक खड़े हो गये ॥ ५ ९ ॥

अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।

निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः ॥ ६० ॥

परमेष्ठी ब्रह्माजीकी आज्ञासे वे उनके आसनके पास ही बैठ गये । उस समय व्यासजीके हृदयमें आनन्दका समुद्र उमड़ रहा था और मुखपर मन्द मन्द पवित्र मुसकान लहरा रही थी ॥ ६० ॥

उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।

कृतं मयेदं भगवन् काव्यं परमपूजितम् ॥ ६१ ॥

परम तेजस्वी व्यासजीने परमेष्ठी ब्रह्माजीसे निवेदन किया-' भगवन्! मैंने यह सम्पूर्ण लोकोंसे अत्यन्त पूजित एक महाकाव्यकी रचना की है ' ॥ ६१ ॥

ब्रह्मन् वेदरहस्यं च यच्चान्यत् स्थापितं मया ।

साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया ॥ ६२ ॥

ब्रह्मन्! मैंने इस महाकाव्यमें सम्पूर्ण वेदोंका गुप्ततम रहस्य तथा अन्य सब शास्त्रोंका सार- सार संकलित करके स्थापित कर दिया है । केवल वेदोंका ही नहीं, उनके अंग एवं उपनिषदोंका भी इसमें विस्तारसे निरूपण किया है ॥ ६२ ॥

इतिहासपुराणानामुन्मेषं निर्मितं च यत् ।

भूतं भव्यं भविष्यं च त्रिविधं कालसंज्ञितम् ॥ ६३ ॥

इस ग्रन्थमें इतिहास और पुराणोंका मन्थन करके उनका प्रशस्त रूप प्रकट किया गया है । भूत, वर्तमान और भविष्यकालकी इन तीनों संज्ञाओंका भी वर्णन हुआ है ॥ ६३ ॥

जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः ।

विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम् ॥ ६४ ॥

इस ग्रन्थमें बुढ़ापा, मृत्यु, भय, रोग और पदार्थोंके सत्यत्व और मिथ्यात्वका विशेषरूपसे निश्चय किया गया है तथा अधिकारी - भेदसे भिन्न-भिन्न प्रकारके धर्मों एवं आश्रमोंका भी लक्षण बताया गया है ॥ ६४ ॥

चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः ।

पृष्ठ 37

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 37 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः ॥ ६५ ॥

ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह ।

ऋचो यजूंषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च ॥ ६६ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र – इन चारों वर्णोंके कर्तव्यका विधान, पुराणोंका सम्पूर्ण मूलतत्त्व भी प्रकट हुआ है । तपस्या एवं ब्रह्मचर्यके स्वरूप, अनुष्ठान एवं फलोंका विवरण, पृथ्वी, चन्द्रमा, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र, तारा, सत्ययुग, त्रेता, द्वापर, कलियुग – इन सबके परिमाण और प्रमाण, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और इनके आध्यात्मिक अभिप्राय और अध्यात्मशास्त्रका इस ग्रन्थमें विस्तारसे वर्णन किया गया है ॥ ६५-६६ ॥

न्यायशिक्षाचिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा ।

नैव समं जन्म दिव्यमानुषसंज्ञितम् ॥ ६७ ॥

न्याय, शिक्षा, चिकित्सा, दान तथा पाशुपत ( अन्तर्यामीकी महिमा ) -का भी इसमें विशद निरूपण है । साथ ही यह भी बतलाया गया है कि देवता, मनुष्य आदि भिन्न-भिन्न योनियोंमें जन्मका कारण क्या है? ॥ ६७ ॥

तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम् ।

नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च ॥ ६८ ॥

लोकपावन तीर्थों, देशों, नदियों, पर्वतों, वनों और समुद्रका भी इसमें वर्णन किया गया है ॥ ६८ ॥

पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम् ।

वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः ॥ ६ ९ ॥

यच्चापि सर्वगं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम् ।

परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते ॥ ७० ॥

दिव्य नगर एवं दुर्गोंके निर्माणका कौशल तथा युद्धकी निपुणताका भी वर्णन है । भिन्न-भिन्न भाषाओं और जातियोंकी जो विशेषताएँ हैं, लोकव्यवहारकी सिद्धिके लिये जो कुछ आवश्यक है तथा और भी जितने लोकोपयोगी पदार्थ हो सकते हैं, उन सबका इसमें प्रतिपादन किया गया है; परंतु मुझे इस बातकी चिन्ता है कि पृथ्वीमें इस ग्रन्थको लिख सके ऐसा कोई नहीं है ' ॥ ६ ९ -७० ॥ ब्रह्मोवाच

तपोविशिष्टादपि वै विशिष्टान्मुनिसंचयात् ।

मन्ये श्रेष्ठतरं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात् ॥ ७१ ॥

ब्रह्माजीने कहा – व्यासजी! संसारमें विशिष्ट तपस्या और विशिष्ट कुलके कारण जितने भी श्रेष्ठ ऋषि- मुनि हैं, उनमें मैं तुम्हें सर्वश्रेष्ठ समझता हूँ; क्योंकि तुम जगत्, जीव और ईश्वर-तत्त्वका जो ज्ञान है, उसके ज्ञाता हो ॥ ७१ ॥

पृष्ठ 38

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 38 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जन्मप्रभृति सत्यां ते वेद्मि गां ब्रह्मवादिनीम् ।

त्वया च काव्यमित्युक्तं तस्मात् काव्यं भविष्यति ॥ ७२ ॥

मैं जानता हूँ कि आजीवन तुम्हारी ब्रह्मवादिनी वाणी सत्य भाषण करती रही है और तुमने अपनी रचनाको काव्य कहा है, इसलिये अब यह काव्यके नामसे ही प्रसिद्ध होगी ॥ ७२ ॥

अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे ।

विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः ॥ ७३ ॥

काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्यतां मुने । संसारके बड़े - से - बड़े कवि भी इस काव्यसे बढ़कर कोई रचना नहीं कर सकेंगे । ठीक वैसे ही, जैसे ब्रह्मचर्य, वानप्रस्थ और संन्यास तीनों आश्रम अपनी विशेषताओंद्वारा गृहस्थाश्रमसे आगे नहीं बढ़ सकते । मुनिवर! अपने काव्यको लिखवानेके लिये तुम गणेशजीका स्मरण करो ॥ ७३ ॥

सौतिरुवाच एवमाभाष्य तं ब्रह्मा जगाम स्वं निवेशनम् ॥ ७४ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं - महात्माओ! ब्रह्माजी व्यासजीसे इस प्रकार सम्भाषण करके अपने धाम ब्रह्मलोकमें चले गये ॥ ७४ ॥

ततः सस्मार हेरम्बं व्यासः सत्यवतीसुतः ।

स्मृतमात्रो गणेशानो भक्तचिन्तितपूरकः ॥ ७५ ॥

तत्राजगाम विघ्नेशो वेदव्यासो यतः स्थितः ।

पूजितश्चोपविष्टश्च व्यासेनोक्तस्तदाऽनघ ॥ ७६ ॥

निष्पाप शौनक! तदनन्तर सत्यवतीनन्दन व्यासजीने भगवान् गणेशका स्मरण किया और स्मरण करते ही भक्तवांछाकल्पतरु विघ्नेश्वर श्रीगणेशजी महाराज वहाँ आये, जहाँ व्यासजी विद्यमान थे । व्यासजीने गणेशजीका बड़े आदर और प्रेमसे स्वागत- सत्कार किया और वे जब बैठ गये, तब उनसे कहा- ॥ ७५-७६ ॥

लेखको भारतस्यास्य भव त्वं गणनायक ।

मयैव प्रोच्यमानस्य मनसा कल्पितस्य च ॥ ७७ ॥

‘ गणनायक! आप मेरे द्वारा निर्मित इस महाभारत -ग्रन्थके लेखक बन जाइये; मैं बोलकर लिखाता जाऊँगा । मैंने मन - ही - मन इसकी रचना कर ली है ' ॥ ७७ ॥

श्रुत्वैतत् प्राह विघ्नेशो यदि मे लेखनी क्षणम् ।

लिखितो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम् ॥ ७८ ॥

यह सुनकर विघ्नराज श्रीगणेशजीने कहा -' व्यासजी! यदि लिखते समय क्षणभरके लिये भी मेरी लेखनी न रुके तो मैं इस ग्रन्थका लेखक बन सकता हूँ' ॥ ७८ ॥

पृष्ठ 39

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 39 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित् ।

ओमित्युक्त्वा गणेशोऽपि बभूव किल लेखकः ॥ ७९ ॥

व्यासजीने भी गणेशजीसे कहा – 'बिना समझे किसी भी प्रसंगमें एक अक्षर भी न लिखियेगा । ' गणेशजीने 'ॐ ' कहकर स्वीकार किया और लेखक बन गये ॥ ७ ९ ॥

ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात् ।

यस्मिन् प्रतिज्ञया प्राह मुनिर्द्वैपायनस्त्विदम् ॥ ८० ॥

तब व्यासजी भी कुतूहलवश ग्रन्थमें गाँठ लगाने लगे । वे ऐसे - ऐसे श्लोक बोल देते जिनका अर्थ बाहरसे दूसरा मालूम पड़ता और भीतर कुछ और होता । इसके सम्बन्धमें प्रतिज्ञापूर्वक श्रीकृष्णद्वैपायन मुनिने यह बात कही है— ॥ ८० ॥

अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।

अहं वेद्मि शुको वेत्ति संजयो वेत्ति वा न वा ॥ ८१ ॥

इस ग्रन्थमें ८,८०० ( आठ हजार आठ सौ ) श्लोक ऐसे हैं, जिनका अर्थ मैं समझता हूँ, शुकदेव समझते हैं और संजय समझते हैं या नहीं, इसमें संदेह है ॥ ८१ ॥

तच्छ्लोककूटमद्यापि ग्रथितं सुदृढं मुने ।

भेत्तुं न शक्यतेऽर्थस्य गूढत्वात् प्रश्रितस्य च ॥ ८२ ॥

मुनिवर! वे कूट श्लोक इतने गुँथे हुए और गम्भीरार्थक हैं कि आज भी उनका रहस्य-भेदन नहीं किया जा सकता; क्योंकि उनका अर्थ भी गूढ़ है और शब्द भी योगवृत्ति और रूढवृत्ति आदि रचनावैचित्र्यके कारण गम्भीर हैं ॥ ८२ ॥

सर्वज्ञोऽपि गणेशो यत् क्षणमास्ते विचारयन् ।

तावच्चकार व्यासोऽपि श्लोकानन्यान् बहूनपि ॥ ८३ ॥

स्वयं सर्वज्ञ गणेशजी भी उन श्लोकोंका विचार करते समय क्षणभरके लिये ठहर जाते थे । इतने समयमें व्यासजी भी और बहुत - से श्लोकोंकी रचना कर लेते थे ॥ ८३ ॥

अज्ञानतिमिरान्धस्य लोकस्य तु विचेष्टतः ।

ज्ञानाञ्जनशलाकाभिर्नेत्रोन्मीलनकारकम् ॥ ८४ ॥

धर्मार्थकाममोक्षार्थैः समासव्यासकीर्तनैः ।

तथा भारतसूर्येण नृणां विनिहतं तमः ॥ ८५ ॥

संसारी जीव अज्ञानान्धकारसे अंधे होकर छटपटा रहे हैं । यह महाभारत ज्ञानांजनकी शलाका लगाकर उनकी आँख खोल देता है । वह शलाका क्या है? धर्म, अर्थ, काम और मोक्षरूप पुरुषार्थोंका संक्षेप और विस्तारसे वर्णन । यह न केवल अज्ञानकी रतौंधी दूर करता, प्रत्युत सूर्यके समान उदित होकर मनुष्योंकी आँखके सामनेका सम्पूर्ण अन्धकार ही नष्ट कर देता है ॥ ८४-८५ ॥

पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्योत्स्नाः प्रकाशिताः ।

नृबुद्धिकैरवाणां च कृतमेतत् प्रकाशनम् ॥ ८६ ॥

पृष्ठ 40

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 40 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

यह भारत- पुराण पूर्ण चन्द्रमाके समान है, जिससे श्रुतियोंकी चाँदनी छिटकती है और मनुष्योंकी बुद्धिरूपी कुमुदिनी सदाके लिये खिल जाती है ॥ ८६ ॥

इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना ।

लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत् सम्प्रकाशितम् ॥ ८७ ॥

यह भारत- इतिहास एक जाज्वल्यमान दीपक है। यह मोहका अन्धकार मिटाकर लोगोंके अन्तःकरण -रूप सम्पूर्ण अन्तरंग गृहको भलीभाँति ज्ञानालोकसे प्रकाशित कर देता है ॥ ८७ ॥

संग्रहाध्यायबीजो वै पौलोमास्तीकमूलवान् ।

सम्भवस्कन्धविस्तारः सभारण्यविटङ्कवान् ॥ ८८ ॥

महाभारत- वृक्षका बीज है संग्रहाध्याय और जड़ है पौलोम एवं आस्तीकपर्व । सम्भवपर्व इसके स्कन्धका विस्तार है और सभा तथा अरण्यपर्व पक्षियोंके रहनेयोग्य कोटर हैं ॥ ८८ ॥

अरणीपर्वरूपाढ्यो विराटोद्योगसारवान् ।

भीष्मपर्वमहाशाखो द्रोणपर्वपलाशवान् ॥ ८९ ॥

अरणीपर्व इस वृक्षका ग्रन्थिस्थल है । विराट और उद्योगपर्व इसका सारभाग है ।

भीष्मपर्व इसकी बड़ी शाखा है और द्रोणपर्व इसके पत्ते हैं ॥ ८ ९ ॥

कर्णपर्वसितैः पुष्पैः शल्यपर्वसुगन्धिभिः ।

स्त्रीपर्वैषीकविश्रामः शान्तिपर्वमहाफलः ॥ ९० ॥

कर्णपर्व इसके श्वेत पुष्प हैं और शल्यपर्व सुगन्ध । स्त्रीपर्व और ऐषीकपर्व इसकी छाया है तथा शान्तिपर्व इसका महान् फल है ॥ ९० ॥

अश्वमेधामृतरसस्त्वाश्रमस्थानसंश्रयः ।

मौसलः श्रुतिसंक्षेपः शिष्टद्विजनिषेवितः ॥ ९ १ ॥

अश्वमेधपर्व इसका अमृतमय रस है और आश्रम- वासिकपर्व आश्रय लेकर बैठनेका स्थान । मौसलपर्व श्रुति-रूपा ऊँची-ऊँची शाखाओंका अन्तिम भाग है तथा सदाचार एवं विद्यासे सम्पन्न द्विजाति इसका सेवन करते हैं ॥ ९ १ ॥

सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति ।

पर्जन्य इव भूतानामक्षयो भारतद्रुमः ॥ ९ २ ॥

संसारमें जितने भी श्रेष्ठ कवि होंगे उनके काव्यके लिये यह मूल आश्रय होगा । जैसे मेघ सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये जीवनदाता है, वैसे ही यह अक्षय भारत- वृक्ष है ॥ ९ २ ॥ सौतिरुवाच

तस्य वृक्षस्य वक्ष्यामि शश्वत्पुष्पफलोदयम् ।

स्वादुमेध्यरसोपेतमच्छेद्यममरैरपि ॥ ९ ३ ॥