महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 791–800

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 791–800

पृष्ठ 791

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 791 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जनमेजय! उन चोरोंका बहुत- से सैनिक पीछा कर रहे थे । कुरुश्रेष्ठ! वे दस्यु वह चोरीका माल महर्षिके आश्रममें रखकर भयके मारे प्रजा रक्षक सेनाके आनेके पहले वहीं कहीं छिप गये । उनके छिप जानेपर रक्षकोंकी सेना शीघ्रतापूर्वक वहाँ आ पहुँची । राजन्! चोरोंका पीछा करनेवाले लोगोंने इस प्रकार तपस्यामें लगे हुए उन महर्षिको जब वहाँ देखा, तो पूछा कि ' द्विजश्रेष्ठ! बताइये, चोर किस रास्तेसे भगे हैं? जिससे वही मार्ग पकड़कर हम तीव्र गतिसे उनका पीछा करें ' ॥ ५–८ ॥

तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः ।

न किंचिद् वचनं राजन्नब्रवीत् साध्वसाधु वा ॥ ९ ॥

राजन्! उन रक्षकोंके इस प्रकार पूछनेपर तपस्याके धनी उन महर्षिने भला- बुरा कुछ भी नहीं कहा ॥ ९ ॥

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् ।

ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्चौरांस्तद् द्रव्यमेव च ॥ १० ॥

तब उन राजपुरुषोंने उस आश्रममें ही चोरोंको खोजना आरम्भ किया और वहीं छिपे हुए चोरों तथा चोरीके मालको भी देख लिया ॥ १० ॥

ततः शङ्का समभवद् रक्षिणां तं मुनिं प्रति ।

संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन् ॥ ११ ॥

फिर तो रक्षकोंको मुनिके प्रति मनमें संदेह उत्पन्न हो गया और वे उन्हें बाँधकर राजाके पास ले गये । वहाँ पहुँचकर उन्होंने राजासे सब बातें बतायीं और उन चोरोंको भी राजाके हवाले कर दिया ॥ ११ ॥

तं राजा सह तैश्चौरैरन्वशाद् वध्यतामिति ।

स रक्षिभिस्तैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः ॥ १२ ॥

राजाने उन चोरोंके साथ महर्षिको भी प्राणदण्डकी आज्ञा दे दी । रक्षकोंने उन महातपस्वी मुनिको नहीं पहचाना और उन्हें शूलीपर चढ़ा दिया ॥ १२ ॥

ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा ।

प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ ॥ १३ ॥

इस प्रकार वे रक्षक माण्डव्य मुनिको शूलीपर चढ़ाकर वह सारा धन साथ ले राजाके पास लौट गये ॥ १३ ॥

शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः ।

निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत ॥ १४ ॥

धर्मात्मा ब्रह्मर्षि माण्डव्य दीर्घकालतक उस शूलके अग्रभागपर बैठे रहे । वहाँ भोजन न मिलनेपर भी उनकी मृत्यु नहीं हुई ॥ १४ ॥

धारयामास च प्राणानृषींश्च समुपानयत् ।

शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना ॥ १५ ॥

पृष्ठ 792

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 792 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संतापं परमं जग्मुर्मुनयस्तपसान्विताः ।

ते रात्रौ शकुना भूत्वा संनिपत्य तु भारत ।

दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन् द्विजोत्तमम् ॥ १६ ॥

वे प्राण धारण किये रहे और स्मरणमात्र करके ऋषियोंको अपने पास बुलाने लगे । शूलीकी नोकपर तपस्या करनेवाले उन महात्मासे प्रभावित होकर सभी तपस्वी मुनियोंको बड़ा संताप हुआ । वे रातमें पक्षियोंका रूप धारण करके वहाँ उड़ते हुए आये और अपनी शक्तिके अनुसार स्वरूपको प्रकाशित करते हुए उन विप्रवर माण्डव्य मुनिसे पूछने लगे - ॥ १५-१६ ॥

श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् किं पापं कृतवानसि ।

येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत् ॥ १७ ॥

‘ब्रह्मन्! हम सुनना चाहते हैं कि आपने कौन- सा पाप किया है, जिससे यहाँ शूलपर बैठनेका यह महान् कष्ट आपको प्राप्त हुआ है? ' ॥ १७ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अणीमाण्डव्योपाख्याने षडधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें अणीमाण्डव्योपाख्यानविषयक एक सौ छठा अध्याय पूराहुआ ॥ १०६ ॥

Fara

पृष्ठ 793

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 793 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सप्ताधिकशततमोऽध्यायः माण्डव्यका धर्मराजको शाप देना वैशम्पायन उवाच

ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् ।

दोषतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योऽपराध्यति ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! तब उन मुनिश्रेष्ठने उन तपस्वी मुनियोंसे कहा- ' मैं किसपर दोष लगाऊँ; दूसरे किसीने मेरा अपराध नहीं किया है' ॥ १ ॥

तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथा बहुतिथेऽहनि ।

न्यवेदयंस्तथा राज्ञे यथावृत्तं नराधिप ॥ २ ॥

महाराज! रक्षकोंने बहुत दिनोंतक उन्हें शूलपर बैठे देख राजाके पास जा वह सब समाचार ज्यों-का- त्यों निवेदन किया ॥ २ ॥

श्रुत्वा च वचनं तेषां निश्चित्य सह मन्त्रिभिः ।

प्रसादयामास तथा शूलस्थमृषिसत्तमम् ॥ ३ ॥

उनकी बात सुनकर मन्त्रियोंके साथ परामर्श करके राजाने शूलीपर बैठे हुए उन मुनिश्रेष्ठको प्रसन्न करनेका प्रयत्न किया ॥ ३ ॥

पृष्ठ 794

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 794 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

धर्मराज और अणीमाण्डव्य अणीमाण्डव्य ऋषि शूलीपर

पृष्ठ 795

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 795 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजोवाच

यन्मयापकृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम ।

प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि ॥ ४ ॥

राजाने कहा – मुनिवर! मैंने मोह अथवा अज्ञानवश जो अपराध किया है, उसके लिये आप मुझपर क्रोध न करें । मैं आपसे प्रसन्न होनेके लिये प्रार्थना करता हूँ ॥ ४ ॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः ।

कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत् ॥ ५ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! राजाके यों कहनेपर मुनि उनपर प्रसन्न हो गये ।

राजाने उन्हें प्रसन्न जानकर शूलीसे उतार दिया ॥ ५ ॥

अवतार्य च शूलाग्रात् तच्छूलं निश्चकर्ष ह ।

अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे ॥ ६ ॥

नीचे उतारकर उन्होंने शूलके अग्रभागके सहारे उनके शरीरके भीतरसे शूलको निकालनेके लिये खींचा । खींचकर निकालनेमें असफल होनेपर उन्होंने उस शूलको मूलभागमें काट दिया ॥ ६ ॥

स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः ।

तेनातितपसा लोकान् विजिग्ये दुर्लभान् परैः ॥ ७ ॥

तबसे वे मुनि शूलाग्रभागको अपने शरीरके भीतर लिये हुए ही विचरने लगे । उस अत्यन्त घोर तपस्याके द्वारा महर्षिने ऐसे पुण्यलोकोंपर विजय पायी, जो दूसरोंके लिये दुर्लभ हैं ॥ ७ ॥

अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु गीयते ।

स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमात्मवित् ॥ ८ ॥

आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुः ।

किं'नु तद् दुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता ॥ ९ ॥

यस्येयं फलनिर्वृत्तिरीदृश्यासादिता मया ।

शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम् ॥ १० ॥

अणी कहते हैं शूलके अग्रभागको, उससे युक्त होनेके कारण वे मुनि तभीसे सभी लोकोंमें ‘ अणी - माण्डव्य' कहलाने लगे । एक समय परमात्मतत्त्वके ज्ञाता विप्रवर माण्डव्यने धर्मराजके भवनमें जाकर उन्हें दिव्य आसनपर बैठे देखा । उस समय उन शक्तिशाली महर्षिने उन्हें उलाहना देते हुए पूछा — ' मैंने अनजानमें कौन - सा ऐसा पाप किया

था, जिसके फलका भोग मुझे इस रूपमें प्राप्त हुआ? मुझे शीघ्र इसका रहस्य बताओ ।

फिर मेरी तपस्याका बल देखो' ॥ ८-१० ॥

पृष्ठ 796

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 796 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

धर्मउवाच

पतङ्गिकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता ।

कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलमेतत् तपोधन ॥ ११ ॥

धर्मराज बोले – तपोधन! तुमने फतिंगोंके पुच्छ- भागमें सींक घुसेड़ दी थी । उसी कर्मका यह फल तुम्हें प्राप्त हुआ हैहै ॥ ११ ॥

स्वल्पमेव यथा दत्तं दानं बहुगुणं भवेत् ।

अधर्म एवं विप्रर्षे बहुदुःखफलप्रदः ॥ १२ ॥

विप्रर्षे! जैसे थोड़ा - सा भी किया हुआ दान कई गुना फल देनेवाला होता है, वैसे ही अधर्म भी बहुत दुःखरूपी फल देनेवाला होता है ॥ १२ ॥

अणीमाण्डव्य उवाच

कस्मिन् काले मया तत् तु कृतं ब्रूहि यथातथम् ।

तेनोक्तो धर्मराजेन बालभावे त्वया कृतम् ॥ १३ ॥

अणीमाण्डव्यने पूछा - अच्छा, तो ठीक-ठीक बताओ, मैंने किस समय — किस आयुमें वह पाप किया था? धर्मराजने उत्तर दिया — ' बाल्यावस्थामें तुम्हारे द्वारा यह पाप हुआ था' ॥ १३ ॥

pune www

पृष्ठ 797

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 797 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अणीमाण्डव्य उवाच

बालो हि द्वादशाद् वर्षाज्जन्मतो यत् करिष्यति ।

न भविष्यत्यधर्मोऽत्र न प्रज्ञास्यन्ति वै दिशः ॥ १४ ॥

अणीमाण्डव्यने कहा - धर्मशास्त्रके अनुसार जन्मसे लेकर बारह वर्षकी आयुतक बालक जो कुछ भी करेगा, उसमें अधर्म नहीं होगा; क्योंकि उस समयतक बालकको धर्मशास्त्रके आदेशका ज्ञान नहीं हो सकेगा ॥

अल्पेऽपराधेऽपि महान् मम दण्डस्त्वया कृतः ।

गरीयान् ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधादपि ॥ १५ ॥

धर्मराज! तुमने थोड़े - से अपराधके लिये मुझे बहुत बड़ा दण्ड दिया है । ब्राह्मणका वध सम्पूर्ण प्राणियोंके वधसे भी अधिक भयंकर है ॥ १५ ॥

शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः सम्भविष्यसि ।

मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके धर्मफलोदयाम् ॥ १६ ॥

अतः धर्म! तुम मनुष्य होकर शूद्रयोनिमें जन्म लोगे । आजसे संसारमें मैं धर्मके फलको प्रकट करनेवाली मर्यादा स्थापित करता हूँ ॥ १६ ॥

आ चतुर्दशकाद् वर्षान्न भविष्यति पातकम् ।

परतः कुर्वतामेवं दोष एव भविष्यति ॥ १७ ॥

चौदह वर्षकी उम्रतक किसीको पाप नहीं लगेगा । उससे अधिककी आयुमें पाप करनेवालोंको ही दोष लगेगा ॥ १७ ॥

वैशम्पायन उवाच

एतेन त्वपराधेन शापात् तस्य महात्मनः ।

धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत ॥ १८ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! इसी अपराधके कारण महात्मा माण्डव्यके शापसे साक्षात् धर्म ही विदुररूपसे शूद्रयोनिमें उत्पन्न हुए ॥ १८ ॥

धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः ।

दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः ॥ १९ ॥

वे धर्मशास्त्र एवं अर्थशास्त्रके पण्डित, लोभ और क्रोधसे रहित, दीर्घदर्शी, शान्तिपरायण तथा कौरवोंके हितमें तत्पर रहनेवाले थे ॥ १ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अणीमाण्डव्योपाख्याने सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें अणीमाण्डव्योपाख्यानविषयक एक सौ सातवाँ अध्याय पूराहुआ ॥ १०७ ॥

पृष्ठ 798

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 798 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं मिला — ऊपर मूल चित्र देखें।

पृष्ठ 799

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 799 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाधिकशततमोऽध्यायः धृतराष्ट्र आदिके जन्म तथा भीष्मजीके धर्मपूर्ण शासनसे कुरुदेशकी सर्वांगीण उन्नतिका दिग्दर्शन वैशम्पायन उवाच ( धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि । )

तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम् ।

कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत ॥ १ ॥

- वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! धृतराष्ट्र, पाण्डु और महात्मा विदुर – इन तीनों कुमारोंके जन्मसे कुरुवंश, कुरुजांगल देश और कुरुक्षेत्र– इन तीनोंकी बड़ी उन्नति हुई ॥ १ ॥

ऊर्ध्वसस्याभवद् भूमिः सस्यानि रसवन्ति च ।

यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः ॥ २ ॥

पृथ्वीपर खेतीकी उपज बहुत बढ़ गयी, सभी अन्न सरस होने लगे, बादल ठीक समयपर वर्षा करते थे, वृक्षोंमें बहुत - से फल और फूल लगने लगे ॥ २ ॥

वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः ।

गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च ॥ ३ ॥

घोड़े - हाथी आदि वाहन हृष्ट - पुष्ट रहते थे, मृग और पक्षी बड़े आनन्दसे दिन बिताते थे, फूलों और मालाओंमें अनुपम सुगन्ध होती थी और फलोंमें अनोखा रस होता था ॥ ३ ॥

वणिग्भिश्चान्वकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः ।

शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन् ॥ ४ ॥

सभी नगर व्यापार-कुशल वैश्यों तथा शिल्पकलामें निपुण कारीगरोंसे भरे रहते थे ।

शूर- वीर, विद्वान् और संत सुखी हो गये ॥ ४ ॥

नाभवन् दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः ।

प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत ॥ ५ ॥

कोई भी मनुष्य डाकू नहीं था । पापमें रुचि रखनेवाले लोगोंका सर्वथा अभाव था ।

राष्ट्रके विभिन्न प्रान्तोंमें सत्ययुग छा रहा था ॥ ५ ॥

धर्मक्रिया यज्ञशीलाः सत्यव्रतपरायणाः ।

अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा ॥ ६ ॥

उस समयकी प्रजा सत्य व्रतके पालनमें तत्पर हो स्वभावतः यज्ञ- कर्ममें लगी रहती और धर्मानुकूल कर्मोंमें संलग्न रहकर एक- दूसरेको प्रसन्न रखती हुई सदा उन्नतिके पथपर

पृष्ठ 800

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 800 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बढ़ती जाती थी ॥ ६ ॥

मानक्रोधविहीनाश्च नरा लोभविवर्जिताः ।

अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत ॥ ७ ॥

सब लोग अभिमान और क्रोधसे रहित तथा लोभसे दूर रहनेवाले थे; सभी एक-दूसरेको प्रसन्न रखनेकी चेष्टा करते थे । लोगोंके आचार- व्यवहारमें धर्मकी ही प्रधानता थी ॥ ७ ॥

तन्महोदधिवत् पूर्णं नगरं वै व्यरोचत ।

द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः ॥ ८ ॥

समुद्रकी भाँति सब प्रकारसे भरा - पूरा कौरवनगर मेघसमूहोंके समान बड़े - बड़े दरवाजों, फाटकों और गोपुरोंसे सुशोभित था ॥ ८ ॥

प्रासादशतसम्बाधं महेन्द्रपुरसंनिभम् ।

नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु ।

काननेषु च रम्येषु विजहुर्मुदिता जनाः ॥ ९ ॥

सैकड़ों महलोंसे संयुक्त वह पुरी देवराज इन्द्रकी अमरावतीके समान शोभा पाती थी । वहाँके लोग नदियों, वनखण्डों, बावलियों, छोटे -छोटे जलाशयों, पर्वतशिखरों तथा रमणीय काननोंमें प्रसन्नतापूर्वक विहार करते थे ॥ ९ ॥

उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तथा ।

विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणैः ॥ १० ॥

उस समय दक्षिणकुरु देशके निवासी उत्तरकुरुमें रहनेवाले लोगों, देवताओं, ऋषियों तथा चारणोंके साथ होड़- सी लगाते हुए स्वच्छन्द विचरण करते थे ॥ १० ॥

नाभवत् कृपणः कश्चिन्नाभवन् विधवाः स्त्रियः ।

तस्मिञ्जनपदे रम्ये कुरुभिर्बहुलीकृते ॥ ११ ॥

कौरवोंद्वारा बढ़ाये हुए उस रमणीय जनपदमें न तो कोई कंजूस था और न विधवा स्त्रियाँ देखी जाती थीं ॥ ११ ॥

कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा ।

बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन् राष्ट्रे सदोत्सवाः ॥ १२ ॥

उस राष्ट्रके कुओं, बगीचों, सभाभवनों, बावलियों तथा ब्राह्मणोंके घरोंमें सब प्रकारकी समृद्धियाँ भरी रहती थीं और वहाँ नित्य - नूतन उत्सव हुआ करते थे ॥ १२ ॥

भीष्मेण धर्मतो राजन् सर्वतः परिरक्षिते ।

बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः ॥ १३ ॥

जनमेजय! भीष्मजीके द्वारा सब ओरसे धर्मपूर्वक सुरक्षित भूमण्डलमें वह कुरुदेश सैकड़ों देवस्थानों और यज्ञस्तम्भोंसे चिह्नित होनेके कारण बड़ी शोभा पाता था ॥ १३ ॥

देश: परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धितः ।