मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 121–130

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 121–130

पृष्ठ 121

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 121 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ८ ९ भाष्य - तत्र दण्डाकारो व्यूहो दण्डव्यूहः । एवं शकटाकृतिस्थानाच्छकट इत्यादि योज्यम् । पुरस्ताद्वलाध्यक्षो मध्ये राजा पश्चात्सेनापतिः, पार्श्वयोर्हस्तिनस्तेषां समीपेऽश्वा-स्ततः पदातय इत्येष सर्वतः समवायो दण्डब्यूहोऽतिर्यग्भवति । सर्वतो भयकार्यः सूचीव्यूहः स्थलसमुत्थानसैनिकः प्रवीरपुरुषमुखोऽतिदीर्घ ऊर्ध्वो यतः परकक्षोऽन्यैः समं प्रवर्त्तमानः । मकरव्यूहस्तु मुखे जघनयोः पृथुरुभयतो येन प्रशस्तः सर्वं न फल्गु-बलं लभते न चार्थम् । तद्धि शूरैर्हन्यमानमन्येषामपि भङ्गाय भवति । तस्यान्तमन्यकार्यम-वरुद्धं निश्चयेनावतिष्ठते । परिशिष्टं तु बलं व्यूहस्यान्तः प्रक्षिपेत् । एवं रचनाविशेषैरुक्तैरुक्तप्रयोजनापेक्षया वा विशेषेण तु समायां भूमौ दण्ड-गरुडसूचिभिर्यायात् । विषमायां संकटायां शकटमकरवराहैरिति ॥१८७ ॥

हिन्दी— ( राजा मार्ग में भय रहने पर ) दण्डव्यूह से या शकटव्यूह से या बराहव्यूह से या मकरव्यूह से या सूचीव्यूह से अथवा गरुडव्यूह से मार्ग में चले ॥ १८७ ॥

विमर्श - ( १ ) दण्डव्यूह — आगे दण्डाध्यक्ष ( दे ० ७।१८ ९ का निष्कर्ष ), बीच में राजा, पीछे सेनापति ( दे ० ७।१८ ९ का निष्कर्ष ) दोनों पार्श्वों ( बगलों ) में हाथी, उनके पास घोड़े और उन घोड़ों के पास में पैदल सैनिक; इस प्रकार दण्ड के समान बराबर तथा लम्बी सेना की रचना ' दण्डव्यूह ' है । ( २ ) शकटव्यूह — आगे के भागों में पतली तथा पीछे के भाग में फैली हुई अतएव गाड़ी के समान सेना की रचना ' शकटव्यूह ' है । ( ३ ) वराहव्यूह — आगे तथा पीछे के भागों में पतली तथा मध्य भाग में फैली हुई सेना की रचना ' वराहव्यूह ' है । ( ४ ) मकरव्यूह — ' वराहव्यूह ' के विपरीत अर्थात् आगे तथा पीछे के भागों में फैली हुई और मध्य - भाग में पतली सेना की रचना ' मकरव्यूह ' है । ( ५ ) सूचीव्यूह चीटियों की पंक्ति के समान आगे पीछे सटी ( मिली ) हुई तथा प्रत्येक सैनिक स्थिति में मुख्य एवं शीघ्र शूरवीर से युक्त सेना की रचना ' सूचीव्यूह ' है 1 ( ६ ) गरुडव्यूह— ‘ वराहव्यूह ' के समान किन्तु बीच में अधिक फैली हुई सेना की रचना ' गरुरुडव्यूह ' है । इनमें से मार्गं में सब ओर से भय रहने पर ' दण्डव्यूह ' से, पीछे की ओर से भय रहने पर ‘ शकटव्यूह ’ से, पार्श्वभाग ( दाहिने बायें की ओर ) से भय रहने पर ' वराहव्यूह ' और ' गरुडव्यूह ' से, आगे तथा पीछे- दोनों ओर से भय रहने पर ' मकरव्यूह ' से तथा आगे ( सामने ) की ओर से भय रहने पर ' सूचीव्यूह ' से यात्रा करे ।

यतश्च भयमाशङ्केत्ततो विस्तारयेद्बलम् ।

पद्मेन चैव व्यूहेन निविशेत सदा स्वयम् ॥ १८८ ॥

पृष्ठ 122

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 122 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ० मनुस्मृतिः [ सप्तमः भाष्य — तस्मिन्पथि यस्मात्प्रदेशात्परहितकारिभ्यो भयाशङ्का स्यात्तेन प्रदेशेन पूर्व-गृहाद्विस्तारयेद्बलम्, गव्यूतिमात्रमधिकं वा । यवसम्पन्नदृढप्रहारविस्तीर्णशत्रुपुष्टपरस्पर-मवरुद्धरथिकाश्वारोहकरिबलान्यवहितानि भवन्ति ।

समन्ताद्विभृतपरिमण्डलो मध्यनिविष्टविजिगीषुः पद्मव्यूहः ।

एवं नित्यं निविशेत्पुरान्निर्गच्छेद्ग्रामाद्वा ॥ १८८ ॥

हिन्दी – ( राजा ) जिधर से भय की आशङ्का हो, उधर ही सेना का विस्तार करे और स्वयं सर्वदा ‘ पद्मव्यूह ’ से ( नगर से निकलकर कपटपूर्वक ) शत्रुदेश में प्रवेश करे || १८८ ॥ विमर्श - पद्मव्यूह - जिसमें सब ओर से समान रूप से सेना फैलायी गयी हो और बीच में जिगीषु ( विजयाभिलाषी ) राजा बैठा हो, वैसी सेना की रचना ' पद्मव्यूह ' है ।

सेनापतिबलाध्यक्षौ सर्वदिक्षु निवेशयेत् ।

यतश्च भयमाशङ्केत्प्राचीं तां कल्पयेद्दिशम् ॥ १८ ९ ॥

भाष्य – सेनापतिः, समग्रस्य धनस्याधिपतिर्बलाध्यक्षः, तयोर्बहुत्वाभावाद्-द्विवचननिर्देशाच्च सर्वदिक्षु तदसम्भव इति, तत्पुरुषास्तच्छब्देनोच्यन्ते । तदीयपुरुष-- सन्निवेशाच्च सर्वदिक्षु तावेव सन्निवेशितौ भवतः । तेन भिन्नैस्तुरगगजादिभिस्तत्प्रति-बद्धनिवेशानां संयोधनाय समन्ततो निवेश्य, गिरिं वनं गर्तं वा पृष्ठतोऽध्यक्षं कृत्वा । यतो भयमाशङ्केत यथा सा प्राची दिग्भवति । एवं निवेशं कुर्यादभिमुखनिर्गमार्थ-मिव विद्वद्भिः ॥ १८ ९ ॥ हिन्दी— ( राजा ) सेनापति तथा बलाध्यक्ष को सब दिशाओं में फैलाकर नियुक्त करे तथा जिस दिशा की ओर से भय की आशङ्का हो, उस दिशा को पूर्व दिशा मान कर आगे उसी दिशा को करे ॥१८९ ॥

विमर्श - हाथी, घोड़ा, रथ और पैदल के दश अङ्गों का स्वामी ' पंक्तिक ' कहा जाता है, दश पंक्तियों का स्वामी ' सेनापति ' तथा दश ' सेनापतियों ' का स्वामी ' बलाध्यक्ष ' कहा जाता है ।

गुल्मांश्च स्थापयेदाप्तान्कृतसंज्ञान्समन्ततः ।

स्थाने युद्धे च कुशलानभीरूनविकारिणः ॥ १ ९ ० ॥

भाष्य – गुल्मान्मनुष्यसमवायान् । केचित्साक्षात्समन्ततः सशङ्खपटहा, अन्ये विपरीतास्तत्र चोत्पन्नं दुश्चिकित्सं महते चानर्थाय । गुणैर्विशेषयति आप्तानाप्तसदृशानित्यभेदार्थम् । कृतसंज्ञान् । कृता संज्ञा सम्बोधनाय यैस्ते कृतसंज्ञास्तानवसरे युद्धेषु शङ्खभेरी-नादध्वजादिभिर्वाद्यैस्तूर्यमेवाहरिष्यामस्तदपगमाशङ्कायां चैवमेव कुर्यात् । शङ्ख आहते

पृष्ठ 123

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 123 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ९ १ ध्वजे वोच्छ्रिते पृथक्पृथगवस्थातव्यम्, एवं संहतैरेवं प्रहर्त्तव्यं एवं व्यावर्त्तितव्यमित्यादि स्थितम् । स्थाने कुशलाः अन्यैः शूरैः शक्यमागन्तुं समेतेन शक्यमस्मिन् वयमपृथक् परे पृथगित्यादि । युद्धे अनुसरणादौ कुशला भवन्तः संहतकैर्योधनीयाप्रसारं कृत्वा प्रविष्टाः पृष्ठ-देशात् प्रहारिणः चित्रं योजयितव्याः, भग्नानामनेकायनशतानां पृष्ठं ग्राह्यमित्यादि । अभीरवः अनेन विस्तीर्णसमेताः । अविकारिणोऽभेदात्मकैर्यैर्युक्तमपरस्य । एवमेतान्गुल्मान्समन्ततस्तिसृषु दिक्षु गव्यूतिमात्रव्यापी प्रत्यहमनियतदेशान् बहून् स्थपतेर्भयप्रतिबोधनार्थमवहितेभेदादरिजनो विश्वस्तो भवति, दानमानकार्यदर्शनादिभिर-प्रवृत्ते युद्धेऽमात्यादिभिः सह सर्वेषां स्वार्थः संग्रामो मम नाममत्रं राजेति सर्वे वयं समानविभवोपभोगाय जये राज्यं पराजये स्वर्ग इति हेतुनाऽऽगताः ॥१९ ० ॥ हिन्दी – ( राजा ) ठगने, भागने या युद्ध करने के लिए विश्वासपात्र, शंख, भेरी, नगाड़ा आदि वाद्यों के सांकेतित; रुकने में तथा युद्ध में, चतुर, निडर और कभी विकृत नहीं होनेवाले सेना के एक भाग को चारों तरफ दूर तक शत्रु के प्रवेश को रोकने तथा उसकी चेष्टा को मालूम करते रहने के लिए नियुक्त करे ॥१९ ० ॥

संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ।

सूच्या वज्रेण चैवैतान्व्यूहेन व्यूह्य योधयेत् ॥ १ ९ १ ॥

भाष्य — असंहता हि बलवद्विस्तीर्णं बलमासाद्यावयवशो विध्वंसनाय वाहना-घातैः क्षयं यान्ति तद्विनाशे चोत्पन्ना इमेऽतोऽल्पानात्मीयान्संहतान्योधयेदन्योन्या-पेक्षया युध्यमानानभिघ्नत । इतरेतरानुग्रहात्परस्परानुरागात्स्पर्द्धायां च परान्संहतान्सोढुं समर्था भवन्ति । कामं यथेष्टं कार्यार्थं बहून्विस्तारयेद्विप्रकीर्णान्योधयेदित्यादि मन्येत । भिन्नांस्तांश्चैतान्भयमेष्यति, परान्स्वान्वा बहून्दृष्ट्वा त्रासः स्यादिति । सूची पूर्वोक्तो-ऽक्षव्यूहभेदोऽग्रतः पृष्ठतश्च त्रिधा व्यवस्थितः पार्श्वयोर्भेदनम् । तेन चात्मानं सूचि-व्यूहं विभज्य योधयेत् । सतां च सर्वव्यूहानां प्रतिष्ठाव्यूहनसमर्थावितिप्रतिगृहीतावेवं कारणात् । यदा तु परबले ह्येतावेव भवतस्तदा स्वे बले विपर्ययः कार्यः । तुल्यत्वे तुं पुष्टिमत्वानुरक्तकुशलमाननप्रभूतैकार्थकारित्वादित्यतो विशेषे यथासम्भववाक्यैः । बोधयेदिति वचनाद्राजा स्वयं तत्प्रतिसंधानार्थं व्यूहदुर्गाद्यमश्वे प्रतिग्रहभूत-स्तिष्ठेत् । समानतन्त्रेणोक्तम्-

पृष्ठ 124

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 124 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ २ मनुस्मृतिः

‘ द्वे शते धनुषां गत्वा राजा तिष्ठेत्प्रतिग्रहः ।

भिन्नसंघातनार्थं तु न युध्येताप्रतिग्रहः ॥ ” १ ९ १ ॥

[ सप्तमः हिन्दी - ( राजा ) थोड़े योद्धा हों तो उन्हें थोड़ी दूर में ही संगठित कर तथा अधिक योद्धा हों तो उन्हें दूर तक फैलाकर सूचीव्यूह ( ७।१८७ का निष्कर्ष ) या ' वज्रव्यूह ' से मोर्चाबन्दी कर युद्ध करावे ॥१९ १ ॥ विमर्श - तीन ओर से सेना को फैलाना ' वज्रव्यूह ' कहा जाता है

समतल आदि भूमि में युद्धप्रकार-स्पन्दनाश्वैः समे युध्येदनूपे नौ द्विपैस्तथा ।

वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचर्मायुधैः स्थले ॥ १ ९ २ ॥

भाष्य — सेनानां देशस्य प्रक्लृप्त्यर्थमाह । समप्रदेशे रथैरश्वैश्च युध्येत । तत्र हि तेषामप्रतिघातः । अनूपः पानीयप्रायः । तत्राप्यल्पोदके हस्तिभिरगाधोदके तु नौभिः । तेषां हि तत्र सुखप्रचारता । संछन्ने धनुर्भिः । तद्ग्रहणाच्च बलीवर्दगर्त्ताद्याकुलो गृह्यते, समान-वृक्षैर्गुल्मैश्च संघ कार्यत्वात् । स्थलमिति पाषाणवृक्षलतागर्त्तादिरहितो देशस्तस्मिन्सिद्धिः । धार्यैः शरादिभिरा-युधैश्च शक्त्यादिभिर्युध्येत आसन्नयुद्धत्वादेवं सामर्थ्यप्रदर्शनार्थत्वादस्य ॥१९ २ ॥ किं च-हिन्दी— ( राजा ) समतल युद्धभूमि में रथ और घोड़ों से, जलप्राय युद्धभूमि में नाव तथा हाथियों से, पेड़ तथा झाड़ियों से गहन युद्धभूमि में धनुषों से और कंटक पत्थर आदि से वर्जित युद्धभूमि में ढाल, तलवार एवं भाला - बर्छा आदि से युद्ध करे ॥१९ २ ॥ व्यूह के आगे रखने योग्य सैनिक–

कौरक्षेत्रांश्च मत्स्यांश्च पञ्चालान् शूरसेनजान् ।

दीर्घाल्लघूश्चैव नरानग्रानीकेषु योजयेत् ॥ १ ९ ३ ॥

भाष्य- -कुरुक्षेत्रं प्रसिद्धम् । मत्स्यसंज्ञो विराटदेशो नागपुरे पञ्चालाः । उभये कान्यकुब्जा आहिछत्राश्च । शूरसेनजा माथुरा: । क्वचिच्चात्र भावार्थे प्रत्ययो लुप्त-निर्दिष्टः एतद्देशजा हि प्रायेण महावर्ष्मणो बलवन्तः पृथुवक्षसः शूरा अभिमानिनो दुर्विषहा इत्यत्र येऽनीकस्थिताः परेषां भयहेतवो भवन्ति । दीर्घकायाध्यस्तान्पल्पदेशा अपि दीर्घश्वासकरा महाकायत्वात् । लघवस्तु मरणासमर्था निर्भयेन जनेन प्रच्छन्ना विद्धाः प्रहरन्तोऽपकारासमर्था आदर्शभूताश्चैत इतरेषां भवन्ति ॥१ ९ ३ ॥

पृष्ठ 125

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 125 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ९ ३ हिन्दी— ( राजा ) कुरुक्षेत्र, मत्स्य, ( विराट ), पाञ्चाल ( कान्यकुब्ज तथा अहिच्छत्र ) और शूरसेन ( मथुरा ) देश में उत्पन्न लम्बे कदवाले योद्धाओं को तथा अन्य देशोत्पन्न लम्बे या छोटे कदवाले युद्धाभिमानी योद्धाओं को युद्ध के आगेवाले मोर्चे पर नियुक्त करे ॥१९ ३ ॥ सैनिकों का उत्साहवर्द्धन तथा परीक्षण-प्रहर्षयेद्बलं व्यूह्य तांश्च भृशं परीक्षयेत् । चेष्टाश्चैव विजानीयादरीन्योधयतामपि ॥ १ ९ ४ ॥ भाष्य - व्यूहं रचयित्वाऽस्त्रबले भृशं दर्शयन्किमेषां जीयते जिता एवामी युष्मत्प्रतापेनेत्येवं प्रहर्षयेत् । ' जये महानर्थलाभः, आश्रितोपाश्रितसुखम्, वधे वाऽपि स्वर्गो भर्तृपिण्डनिर्यातनं च, पराजये त्रितयाभाव ' इत्यादि नैमित्तिकोऽपि तदुपदेशः । तादृशनिमित्तनियमान्मानय सहस्वोर्व्यावश्यंभावो यदि प्रधानपुरुषः स्वजनवधो राजा तदप्रतिग्रहव्याजेन स्थितो भीरुत्वात् स्वयं युद्धं न कामयत इत्यादि । यत्र ये ब्रूयुर्नैतदेव स्वार्थ एवायमस्माकमत्र वधः शस्त्रोपजीविभूतानां संग्रामविशेषधर्मोऽव्ययीभावः स्वधर्मा-यासोऽनर्थहेतू, राजा सर्वप्रकारै रक्षणीयः । परिश्रान्तानां चास्माकमपरिश्रान्तसुखमनुग्रहं करिष्यतीत्येवमर्थं स्थित ' इति तान्विशेषतो गृह्णीयात् । जेतुः प्रशंसितुः परसंव्ययं वा कारयेयुस्तानुपग्रहैः परिष्वङ्गालङ्कारदानादिना च वशीकुर्यात् । चेष्टां चैवारीणां योधयतां विजानीयात् । कथं युद्धे चेष्टन्ते कोशा बलं वा । केचिद्विधाहृदयाः केचित्तु पक्षान्त इत्यादिचिन्तानित्यत्वान्मनुष्याणामुपकुर्वतोऽपि स्वार्थ-वशादुपकुर्वतीत्यत्र दुष्टानाप्तबलमध्ये विन्यसेद्यथाऽरिदुर्गाश्रितो भवति ॥ १ ९ ४ ॥ तद्दुर्गलम्भोपायमाह । हिन्दी - ( राजा ) मोर्चा बनाकर सैनिकों को उत्साहित करे, उनकी अच्छी तरह जाँच करे तथा शत्रुओं से लड़ते हुए उनकी चेष्टाओं को मालूम करता रहे ॥१ ९ ४ ॥ विमर्श – ‘ युद्ध में विजय होने पर धन और धर्म की तथा मृत्यु होने पर स्वर्ग की प्राप्ति होती है और इसके विपरीत युद्धभूमि से भागने पर योद्धा राजा के पाप का भागी तथा नरकगामी होता है एवं उसका अपयश होता है ' इत्यादि वाक्यों से उत्साहवर्द्धन करे । ये योद्धा किन - किन कारणों से प्रसन्न होते हैं तथा किन - किन कारणों से खिन्न होते हैं, इत्यादि जाँच करे । लड़ते हुये योद्धाओं के सोपधि ( सकपट ) एवं अनुपधि ( निष्कपट ) चेष्टाओं को मालूम करता रहे ।

परराष्ट्र पीडन-उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् ।

दूषयेच्चास्य सततं यवसान्नोदकेन्धनम् ॥ १ ९ ५ ॥

पृष्ठ 126

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 126 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ४ मनुस्मृतिः [ सप्तमः भाष्य — उपरोधस्तथा कर्त्तव्यो यथा न कश्चिन्निष्क्रामति न किञ्चित्प्रविशति ।

राष्ट्रं दुर्गाद्वहिर्देशस्तस्योपपीडनं स्वदेशापवादोपमर्द्दनादिभिः ।

यवसादीनां ‘ दूषणं ’ विनाशनम्, असद्द्रव्यमिश्रणादिभिः ॥१९ ५ ॥

हिन्दी – ( राजा दुर्ग के बाहर स्थित ) शत्रु पर घेरा डालकर रहे, इसके देश को ( लूटपाट आदि से ) पडित करे और इसके भूसा, घास, अन्न, जल, और ईंधन को सर्वदा नष्ट करे अर्थात् दूषित द्रव्य ( विष आदि ) मिलाकर उपयोग के अयोग्य बना दे ॥१९ ५ ॥

तडागादि का भेदन-भिन्द्याच्चैव तडागानि प्राकारपरिखास्तथा ।

समवस्कंदयेच्चैनं रात्रौ वित्रासयेत्तथा ॥ १ ९ ६ ॥

भाष्य - तडागग्रहणं सर्वजलाशयदर्शनार्थम् । तत्र तडागस्य सेतुबन्धेन प्रयोजन-भेदनम् । प्राकारस्य यंत्रैर्विदारणं सुरङ्गया वा भङ्गः । परिखायाः पूरणेन पार्श्वभङ्गेन वा । छिद्रेषु प्रवीरपुरुषैरवस्कंदयेत् । दुर्गे रात्रौ च वित्रासयेत् । अग्निकुम्भशिरस्कैः शिवा-द्रुतानि कुर्वद्भिर्मनुष्यैः । ये नराः स्वयमुत्पातदर्शनाद्रात्रौ जाग्रति जागरणावजीर्णो लोकः सुसाध्यो भवति ॥१९ ६ ॥ तस्मिंश्च काले भूयो भूयः -हिन्दी – ( राजा ) शत्रु के उपजीव्य तडाग, नहर, कूप आदि को नष्ट कर दे; किले या नगर के परकोटे ( चहारदिवारी ) को तोड़ दे, खाई को मिट्टी आदि से भरकर सुखा दे ( सुप्रवेश्य कर दे ) इस प्रकार निर्भय होकर शत्रु को दबा दे तथा रात में नगाड़ा आदि युद्ध के बाजाओं को बजवाकर शत्रु को भयभीत करता रहे ॥१९ ६ ॥

शत्रु की प्रकृतियाँ के भेदन-उपजप्यानुपजपेद्बुद्ध्येतैव च तत्कृतम् ।

युक्ते च दैवे युध्येत जयप्रेप्सुरपेतभीः ॥ १ ९ ७ ॥

भाष्य — उपजप्याः क्रुद्धारयः कुलीनाः स्वराज्याभिलाषिणस्तानुपजपेदिति हेतुः । कर्त्तरि कर्त्तव्यव्यपदेशमुपजपेदित्यर्थः । उपजपेद्ग्राहयेदित्यर्थः । उपजाप आश्रयाद्वि-श्लेषात्महितानुष्ठानप्रतिपादनम् । तेन चारिणा सुकृतमप्यभिमतदुर्गस्थेन वा किञ्चित्प्रारब्धं बलाटविकपार्ष्णिग्राहादि- ' कोपनार्थं मध्यमोदासीनानामन्यतरेण सह संधानमित्यादि बुध्येत । युक्ते च दैवे विजिगीषोरनुकूलदैव इत्यर्थः । नक्षत्रग्रहदैवसुमुहूर्तेषु साधकेषु दृष्ट-स्वप्नदर्शननिमित्तेषु चानुगुणेष्वनुलोमवातादिषु जयमिच्छन्निर्गतभयो दुर्गस्थानानि यथा प्रथमं योद्धुं गच्छेत् ॥१९ ७ ॥

पृष्ठ 127

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 127 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ९ ५ हिन्दी— ( राजा ) राज्याभिलाषी तथा भेद योग्य, शत्रु के दायादों को या मन्त्री सेना-पति आदि प्रकृति को फोड़े ( विजय होने पर राज्य आदि का लोभ देकर अपने पक्ष में करे ), उस ( शत्रु ) के द्वारा किये ऐसे कार्य ( भेद ) को स्वयं मालूम करे और विजया-भिलाषी राजा निर्भय होकर शुभ मुहूर्त में शत्रु से युद्ध करे ॥१ ९ ७ ॥

सामादि तीन उपायों से विजयप्रयत्न-साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् ।

विजेतुं प्रयतेतारिं न युद्धेन कदाचन ॥ १ ९ ८ ॥

भाष्य — न सहसा युध्येत । एतावत्प्रथमं विशिष्टस्थापनोपदेशनं सुमुखं च मिथो सहासनकथासहदारदर्शनादि ।

दानं विधानं द्रव्याणां हिरण्यादीनां प्रीत्युत्पादनार्थं प्रतिपादनम् ।

भेदस्तत्कुलीनादेरुपसंग्रहः । ततो विशेषणाच्च तत्रावित्रासनमित्याद्यकारणम्॥१९ ८ ॥

हिन्दी - ( राजा ) साम ( प्रेम - प्रदर्शन ), दान, भेद ( शत्रु के राज्यार्थी दायाद या मन्त्री आदि को विजय होने पर राज्य आदि का लोभ देकर अपने पक्ष में करना ) इन तीनों उपायों से अथवा इनमें से किसी एक या दो उपायों से शत्रुओं को जीतने का प्रयत्न करे । ( पहले ) युद्ध से जीतने की कदापि चेष्टा न करे ॥१९ ८ ॥

अनित्यो विजयो यस्माद्दृश्यते युध्यमानयोः ।

पराजयश्च संग्रामे तस्माद्युद्धं विवर्जयेत् ॥ १ ९९ ॥

भाष्य — यस्मान्नायं नियमो दृश्यते यो जयति सोऽत्यन्तबलावानवश्यं, तेन यश्च पराजीयते सोऽत्यन्तं दुर्बलश्चावश्यमित्यनित्यो विजयः ॥१९९ ॥

हिन्दी — क्योंकि युद्ध करते हुए दो पक्षों की विजय तथा पराजय युद्ध में अनिश्चित रहती है, इस कारण युद्ध का त्याग करे ॥१९९ ॥

उपायत्रय के अभाव में युद्ध—

त्रयाणामप्युपायानां पूर्वोक्तानामसम्भवे ।

तथा युद्ध्येत सम्पन्ना विजयेत रिपून्यथा ॥ २०० ॥

भाष्य — सामादीनामसाधकत्वे संदिग्धेऽपि जये समानेऽपि, किं पुना रूपेण सह तेन प्रकारेण युध्येत् येन प्रकारेणात्मनो जयः स्यात् । जये राज्यं वधेऽपि स्वर्ग इत्युभयथापि जयः । परप्रत्यूहकल्पना कूटयुद्धादिप्रकारः अत्यन्तोच्छेदानुसरणपीडना-भ्यां सहसा निष्कार्य: । तथा च व्यास आह—

“ पुनरावर्त्तमानानां निराशानां च जीविनाम् ।

न शक्येदग्रतः स्थातुं शक्रेणापि धनञ्जय ’ ” ॥

पृष्ठ 128

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 128 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ६ मनुस्मृतिः [ सप्तमः यदा संदिग्धं पराजयं तदाऽपक्रमणं युक्तम् । निर्गतो हि जीवो न कार्यमासादयति, येन भद्राणि पश्यति, स्वर्गमर्जयति मृत इति ॥ २०० ॥

हिन्दी – ( राजा ) पूर्वोक्त तीनों ( साम, दान और भेद ) उपायों के साधक न होने पर ही सैन्यादि - शक्ति से संयुक्त होकर वैसा युद्ध करे, जिससे शत्रुओं को जीत लें । ( क्योंकि विजय होने से राज्यलाभ तथा युद्ध में सामने मरने पर स्वर्गलाभ होता है । किंतु यदि निश्चित रूप से पराजय की सम्भावना हो तो युद्ध त्यागकर आत्मरक्षा करनी चाहिये-वहाँ से हट जाना चाहिये, क्योंकि मरने पर मनुष्य कोई कार्यसाधन नहीं कर सकता, जिससे वह सुखी हो । इसी कारण मनु भगवान् ने आगे ( ७।२१३ ) आत्मरक्षा करने पर जोर दिया है ) ॥ २०० ॥

विजय लाभ के बाद का कर्तव्य-जित्वा सम्पूजयेद्देवान्ब्राह्मणांश्चैव धार्मिकान् ।

प्रदद्यात्परिहारार्थं ख्यापयेदभयानि च ॥ २०१ ॥

भाष्य- — येनकेनचित्प्रकारेण जित्वाऽरिं लब्धप्रशमनमिदमतोऽस्मिन्पुरे जनपदे देवब्राह्मणांश्च धार्मिकान्विहितानुष्ठायिनी यथा सामर्थ्यात्प्रतिषिद्धवर्जं कामात्स्वातन्त्रे-णारीन् जित्वा साध्यप्रवृत्तादिकं गन्धधूपपुष्पद्रव्यं सविभागास्फोटनादिसंस्कारद्वारेण यथार्हमभ्यर्चयेत् । कुटुम्बिना परिहारार्थं स्थितिर्यथाप्रवृत्तिविशिष्टकरभारशुल्कप्रदेशानां प्रदानेन तथा तया वा संवत्सरमेको द्वौ वा दद्यादुच्चानां च पौरजानपदबलानामातपादिडिण्डिमकगदा-पातेन ख्यापयेत्तैर्यैः स्वाम्यनुरागादस्थानमपचितं तेषामप्यारक्षान्तं यथास्वं स्वं व्यापार-मनुतिष्ठंत्विति ॥२०१ ॥

एवमनुग्रहे क्रियमाणेऽपि यदा पौरजानपदानामन्येषां वा स्वाम्यनुरागादहं वक्तृतैज-सभावो बहुमतः स्यादिति मन्येत मदीयस्य दण्डोऽवस्थातुं न शक्नुयात्तदा— हिन्दी — विजय लाभ कर देवताओं तथा धार्मिक ब्राह्मणों को गो, भूमि तथा सुवर्ण आदि दान देकर पूजा करे । जीती गयी वस्तुओं में से इतना अंश देवताओं तथा ब्राह्मणों के लिए मैंने दान दिया ' ऐसा वहाँ के निवासियों में घोषणा करे तथा ' राजभक्ति में जिन लोगों ने अपने राजा का पक्ष लेकर मेरे विरुद्ध आचरण किया है उन्हें भी मैं अभयदान देता हूँ ' ( वे निर्भय होकर अपने - कार्यों को करें ) ऐसी भी घोषणा करे ॥ २०१ ॥

शत्रु के वंशज को राज्यदान तथा समयक्रिया—

सर्वेषां तु विदित्वेषां समासेन चिकीर्षितम् ।

स्थापयेत्तत्र तद्वंश्यं कुर्याच्च समयक्रियाम् ॥ २०२ ॥

पृष्ठ 129

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 129 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] -' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ९ ७ भाष्य – एष पौरादीनामभिप्राय इति संक्षेपेण ज्ञात्वा— ‘ नैतदेवमिच्छति तत्कुलीनं कर्तुमिच्छत्ययमेव तस्मिन्देशे तद्वंश्यं मृदुमलं प्रियसुखकलत्रं तेन ' संहततत्प्रकृतिभिश्च प्रधानादिभिः समयं कुर्यात् समकोशदानादि परिमाणं च भवता मम दैवाकारेण पापेन भषितव्यम्, कार्याकार्ये कालेन स्वयमुपस्थातव्यमुभयतो दण्डेन कोशेन चेत्यादि॥२०२ ॥

हिन्दी - उस शत्रु राजा तथा मन्त्री एवं प्रजा के मुख्य लोगों की अभिलाषा को मालूम कर उसी वंश में उत्पन्न व्यक्ति को उस राज्य में पुनः अभिषिक्त करे और उसके साथ समय - क्रिया ( शर्तनामा — अमुक - अमुक कार्य तुम्हें स्वेच्छानुसार करना होगा तथा अमुक - अमुक कार्य मेरी आज्ञा से करना होगा इत्यादि ) करे ॥२०२ ॥

धार्मिक कार्यों को पूर्ववत् चलाना आदि-प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धर्म्यान्यथोदितान् । रनैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुषैः सह ॥ २०३ ॥

भाष्य — यत्प्रकारावस्थास्तेषामुपचिताः पूर्वप्रवृत्ताः ब्रह्मदेयामरवृत्तिदेवस्वव्यापारा-दयस्ताननुजानीयात्प्रमाणानि कुर्यादेवं ह्यस्मिंस्तेषामनुरागो भवति । ये च तत्र प्रधानाः पुरुषास्तत्र प्रतिज्ञास्वजनबहुत्वादिगुणैस्तैः सह राजानमेनं शस्त्रधनधान्यालङ्कारवाहन-च्छत्रपीठिकादरपट्टबन्धादिभिः पूजयेत् ॥ २०३ ॥।

कस्मात्पुनः प्रकृतिभ्यो रत्नादिदानमुच्यते । हिन्दी — विजयी राजा उन ( जीते हुए देश के निवासियों ) के धार्मिक कार्यों को प्रमाणित करे ( उन्हें पूर्ववत् चालू करे ) और मन्त्री आदि मुख्य लोगों के साथ उस नवाभिषिक्त राजा को रत्न आदि भेंट देकर सत्कृत करे ॥२०३ ॥

आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् ।

अभीप्सितानामर्थानां कालयुक्तं प्रशस्यते ॥ २०४ ॥

भाष्य- -आदेयस्याप्रतिपादनं नवस्य राज्ञोऽन्यस्य वाऽप्रियकरमप्रीतेः कारणं हेतुः । दानं च प्रतिदानं प्रियकारकमेतदुभयं बहुश एवं प्रसिद्धमपि क्रियमाणमभिमतानामर्थानां सुखावहं भवेदन्यथा च दुःखयतीत्यर्थः । कालयुक्तं कालोपपन्नं प्रशस्यते । यस्मादपि क्वचित्काले किंचन प्रीतिं जनयति तदा-ऽपि नाल्पमशोभनं वा प्रातिमुत्पादयति । तस्मात्कालमपेक्ष्य दानादाने कार्ये इति॥२०४ ॥

यत्किंचिदतिक्रान्तं वक्ष्यमाणं किञ्चन तत्— हिन्दी— ( क्योंकि यद्यपि किसी की अतिप्रिय वस्तुओं को ले लेना अप्रिय तथा दे देना प्रिय होता है, तथापि विशेष अवसरों पर ले लेना तथा दे देना- ये दोनों ही कार्य श्रेष्ठ होते हैं ( अत: नये राजा के लिए रत्नादि का उपहार देना ही श्रेष्ठ है ) ॥ २०४ ||

पृष्ठ 130

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 130 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ८ मनुस्मृतिः

सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवमानुषे ।

तयोर्दैवमचिन्त्यं तु मानुष विद्यते क्रिया ॥ २०५ ॥

[ सप्तमः भाष्य- -समर्थादर्थकर्मकार्यफलं कर्म । तत्सर्वमशेषमायत्तमधिकं क्वापि । विदधातीति विधानम् । कर्मफलं यद्दिशति तद्विशेषयति । दैवमानुषे । दैवधर्मादौ । पूर्वकृतविहितप्रतिषिद्धविषये चात्मन: कार्यकर्मफलं यदि फलं कर्मक्रिया दृष्टार्था नयानययोः । तथा च श्रुतिः “ विधिर्विधानं नियतिस्वभावः कालो ब्रह्मेश्वरः कर्म दैवं भाग्यानि पुण्यानि भूतांतर्योग पर्यायनामानि पुराकृतस्य । ” स्मृतिरपि— “ दैवमात्मकृतं विद्यात्कर्मवत्पौर्वदेहिकम् । स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम् ॥ ” इति । दैवमानुषस्येति प्राप्ते मृतवशाद्दैव मानुषस्यापि कारणता विवक्षिता । अस्मिन्कार्ये इदं क्रियाफलमायत्तम् । न देवं पुरुषकाररहितं फलं ददाति । अवश्यं हि तेन पुरुष-प्रयत्नोऽपेक्षितव्यः । न च पुरुषकारो दैवेनेति । दैवाच्च पुरुषकारनिरपेक्षात्फलस्यापि पुरुषसन्निपातो भवेदपि गर्भस्य । असति गर्भे नियमैर्दैवसन्निपातात्फलसम्भवोऽनुमेयः । एवं पुरुषप्रयत्नादपि यदि दैवनिरपेक्षा स्यात् । यतो व्यायामे सति सर्वदा सर्वेषां स्यात्! नैतदस्ति । तस्मादुभयं कारणम् । तथा च व्यास आह ( महाभारते ० सौ ० प ० २।२ ) “ आरम्भा मानुषाः सर्वे निदानं कर्मणोर्द्वयोः । दैवे पुरुषकारे च परतो ऽन्यन्न विद्यते ॥ ” – इति । समानतन्त्रेऽपि “ दैवं नयानययोर्मानुषं कर्मलोकं पालयति ” इति । अत्र दैवकारणा आहुः । “ दैवमेवात्र कारणम् । दृश्यन्ते हि जडक्लीबपङ्गुवादयः कुणयोऽपुरुषकाररहिता अपि सुखिनो निष्प्रतीकारा अन्योपाधिककर्मफलं लभमानाः । तथालंप्रतीकारा अप्यव्यङ्गशूराः प्रवीणाश्च शास्त्रे दक्षाश्च दुःखिनो यतमानाश्च । तथा पुरुषकारनिरपेक्षं दैवमात्राभिधानाद्धनाधिगमाशनिनिपातादिभिरिष्टानिष्टफलमुत्पाद्यमान-मुपलभन्ते । एवं च कृत्वा परलोकहेतवः क्रियारम्भोपदेशाः सुतरामर्थवन्तो भवन्ति । तथा च यत्नेन पूर्वकृतानीहोपभुञ्जीमह, इह कृतान्यपि परत उपभोक्ष्यामह इति विजा-नन्तोऽविचिकित्सा मनुष्याः । धर्म एवं प्रयतितव्यम् । तथा चोदाहरन्ति— " जानामि धर्म्यं न च तत्करोमि पापं च जानामि न च मे निवृत्तिः । धात्रा निसृष्टोऽस्मि यथा तथाऽहं नातःपरं शासयिताऽस्ति कश्चित् ” इति । ४ पुरुषकारिणो ह्याहुः । “ पुरुषकार एवात्र कारणम् । कृषित्वमनलसः कुर्वन् स्व-