मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 151–160

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 151–160

पृष्ठ 151

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 151 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता “ न स्त्री पतिकृतं दद्यादृणं पुत्रकृतं तथा । अभ्युपेतादृते यद्वा सह पत्या कृतं भवेत् ॥ ” ११७ यद्यपि देयमित्यत्रैतदन्तर्भूतं तथापि द्यूतादिकृतं विशेषानपेक्षं स्वरूपतो देयम्, इदं तु कर्तृनियमादिति गोबलीवर्दवद्भवति चेद्भेदो यावदिति द्वैगुण्यपर्यन्तं तत्रापि भेदः पूर्ववत् । यत्रेति पाठे देशकालग्रहणम् । यत्रैव गृहीतं तत्रैव देयम् । सत्यां धनिकेच्छायां देशान्तरेऽपि । सति सम्भवे कालोऽपि । शरद्यनिच्छेत्युक्तम् । “ ग्रैष्मे वा सत्सु सस्येषु यदा धाऽस्व धनागमं मन्येतेति ” । सति सम्भवे सर्वम् । असति कश्चिदंशो यावत्क्रमेण संशुद्धमिति । सर्वभावेन परिक्षीणेन " कर्मणाऽपि सममिति ' ( मनु ० ८।१७७ ) । ‘ दान-ग्रहणधर्मा ' इति साक्षिलेख्यादयः । पारुष्ये दण्डवाचिके इति । दण्डश्च वाक् च दण्डवाचं ‘ द्वन्द्वाच्चुदषहान्तादिति ' ( पा ० ५।४।१०६ ) समासान्तस्तदस्यास्तीति “ अत इनि ठनाविति ’ ” ठन् ( पा ० ५। २ । ११५ ) । स्त्रीपुंधर्म इति । स्त्रीसहितः पुमानिति शाकपार्थिवादिवत्समासः । स्त्री च पुमांश्चेति विग्रहे स्त्रीपुंसधर्म इति स्यात् ॥४-७ ॥

एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नृणाम् ।

धर्मं शाश्वतमाश्रित्य कुर्यात्कार्यविनिर्णयम् ॥८ ॥

भाष्य- -भूयिष्ठग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थम् । अन्येऽपि व्यवहारहेतवः सन्ति । यथा निवसनार्थं त्वया मे वेश्म दत्तं तत्र किमित्यर्वाग्वत्सरादन्यस्मै ददासीति । न चेदं दत्तानपाकर्म न ह्यत्र स्वस्वत्वनिवृत्तिरस्ति भोगानुज्ञामात्रं वसतः । तथा मदीयस्थण्डिलाभि-मुखं त्वया वेश्मनि गवाक्षं कृतमिति । धर्मं शाश्वतमाश्रित्येति | अर्थकामावशाश्वतौ । अथवा शाश्वतो धर्म अनिदंप्रथमतो या व्यवस्था तामनुपालयेत् । या त्विदानीन्तनैः प्रवर्तिता साऽशाश्वतत्वादनादरणीया ॥ ८ ॥

हिन्दी – १. ऋण लेना, २. धरोहर ( थाती ) रखना, ३. किसी वस्तु या भूमि आदि का स्वामी न होने पर भी उसे बेच देना, ४. अनेक व्यक्तियों ( व्यापारी आदि ) का मिलकर संयुक्त रूप से कार्य करना, ५. दान आदि में दी गयी सम्पत्ति या किसी वस्तु को क्रोध, लोभ या अपात्रता के कारण वापस ले लेना, ६. नौकरों का वेतन या मजदूरों की मजदूरी नहींदेना, ७. पूर्व निर्णीत व्यवस्था ( सन्धिपत्रादि ) को नहीं मानना, ८. क्रय - विक्रय ( खरीदना - बेचना ) में विवाद उपस्थित होना, ९. स्वामी तथा पालक रखवाली करनेवाले में परस्पर विवाद होना, १०. सीमा के विषय में विवाद होना, ११. दण्ड - पारुष्य ( अत्यधिक मार - पीट करना ), १२. वाक्पारुष्य ( अनधिकार गाली आदि देना ), १३. चोरी करना, १४. अतिसाहस करना, ( डाका डालना आग लगाना आदि ), १५. स्त्री का परपुरुष के साथ सम्भोग आदि करना, १६. स्त्री - पुरुष का धर्म, १७. पैतृक ( पिता के ) धन - सम्पत्ति या भूमि आदि का बटवारा करना और १८ जुआ खेलना या द्रव्यादि रखकर

पृष्ठ 152

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 152 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११८ मनुस्मृतिः [ अष्टमः ( बाजी लगाकर अर्थात् दाँव पर धन आदि लगाकर ) पशु ( भेंड़ा, भैंसा आदि ), पक्षी ( मुर्गा, तीतर, बटेर आदि ) को लड़ाना ये १८ स्थान व्यवहार ( मुकदमे ) की स्थिति में कहे गये हैं 1 । राजा इन व्यवहार - स्थानों में ( मुकदमों के विषयों में इसी प्रकार के अन्यान्य विवादस्थ विषयों में भी ) परस्पर विवाद करते ( झगड़ते हुए लोगों के वंशादि - क्रमागत नित्यधर्म का विचारकर निर्णय ( न्याय ) करे ॥४-८ ॥ राजा के अभाव में ब्राह्मण द्वारा व्यवहार निर्णय-यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् । तदा नियुञ्ज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥ ९ ॥

भाष्य— “ अष्टादशपदाभिज्ञं प्राड्विवाकेतिसंज्ञितम् ।

आन्वीक्षिक्यां च कुशलं श्रुतिस्मृतिपरायणम् ” ॥

कुतश्चिदतिपातिकार्यान्तरव्यासङ्गादपावाद्वा यदि स्वयं न पश्येत्तदा विद्वान्ब्राह्मणो नियोज्यः । विद्वत्ता च या व्यवहारविषया सा तदधिकारत एवार्थगृहीता । न हि यो यन्न जानाति स तत्राधिकारमर्हति । धर्मशास्त्रपरिज्ञानं तु रागद्वेषदोषेण विपरीतार्थावधारण-निवृत्त्यर्थमुपयुज्यते । धर्मज्ञस्तु सतोरपि रागद्वेषयोः शास्त्रभयेन न विपर्येति इत्युप-योगवद्धर्मशास्त्रपरिज्ञानम् । व्यवहारदर्शनं तु तदर्थगृहीतम् । येन विना न शक्यते व्यव-हारनिर्णयः कर्तुम् तद्विज्ञानं तदधिकाराक्षिप्तम् । यत्तु ज्ञात्वाऽन्यथा क्रियते तन्निवृत्ति-रूपदेशान्तरविषया । वक्ष्यति चैवमर्थं यत्नान्तरमपि — ' वेदविदस्त्रयः ', ' राज्ञश्च प्रकृतो विद्वानिति ' । शास्त्रान्तरपरिज्ञानं तु व्यवहारेऽधिक्रियमाणस्यादृष्टाय स्यात् । नियोज्यो विद्वान्स्यादिति पठितव्यम् । नियुंज्यादिति नियुञ्जीत स्वराद्यत्तोपसृष्टादिति हि कातीया आत्मनेपदं स्मरन्ति ॥९ ॥

हिन्दी – यदि राजा स्वयं विवादों ( मुकदमों ) का न्याय ( फैसला ) न करे तो उस कार्य को देखने के लिए विद्वान् ब्राह्मण को नियुक्त करे ॥ ९ ॥

तीन सदस्यों के साथ न्याय करना-सोऽस्य कार्याणि सम्पश्येत्सभ्यैरेव त्रिभिर्वृतः ।

सभामेव प्रविश्याग्र्यामासीनः स्थित एव वा ॥१० ॥

भाष्य - सभ्यैरिति जातिविशेषानुपादानेऽप्युत्तरत्र विप्रग्रहणाद्द्ब्राह्मणैः सहेति च पूर्वत्र ब्राह्मणग्रहणाद्ब्राह्मणा एव विज्ञायन्ते । त्रिग्रहणं त्वेकद्वयोः प्रतिषेधार्थम् । त्रिप्रभृतयस्त्विष्यन्त एव । साक्षिप्रकरणे चैतद्वक्ष्यामः । सभामेव प्रविश्याग्र्यामिति । राजस्था सभां प्रविश्य स्थानासनेषु तद्धर्मेषु । पुनर्वचनं प्रदर्शनार्थं धर्मान्तरनिवृत्त्यर्थं वा तेन राजस्थाने नोपविशति ॥ १० ॥

पृष्ठ 153

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 153 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ११ ९ हिन्दी - वह ( राजा के द्वारा नियुक्त विद्वान् ब्राह्मण ) भी तीन सदस्यों ( धार्मिक एवं कार्यज्ञ ब्राह्मणों ) के साथ ही न्यायालय में जाकर आसन पर बैठकर या खड़ा होकर ( राजा के देखने योग्य उन ) कार्यों को देखे अर्थात् उन मुकदमों का फैसला करे ॥ १० ॥

सभा - लक्षण-यस्मिन्देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः ।

राज्ञश्चाधिकृतो विद्वान्ब्रह्मणस्तां सभां विदुः ॥११ ॥

भाष्य — उक्तं सभां प्रविश्य व्यवहारान्पश्येदिति । सभाशब्दश्च लोके गृहप्रासाद-विशेषे वर्तते “ मयेन निर्मिता दिव्या सभा हेमपरिष्कृतेति ” — क्वचित्पुरुषविशेषसंघटिता सभेति तन्निवृत्त्यर्थं सभाया लक्षणमाह । यत्र त्रयो ब्राह्मणा वेदविदः सन्निधीयन्ते, राज्ञश्च सम्बन्धो प्रकृतोऽधिकृतो विद्वानिति । अथवा प्रकृतोऽनन्तरश्लोके सन्निहित: । सेह सभाऽभिप्रेता । ब्रह्मग्रहणं स्तुत्यर्थम् । यथा ब्रह्मणः सभा निरवद्यैवमियमपीति ॥११ ॥

हिन्दी — जहाँ पर वेदज्ञ ( ऋक्, यजुष् तथा सामवेद के ज्ञाता ) तीन ब्राह्मण तथा राजा से अधिकार - प्राप्त विद्वान् ब्राह्मण बैठते हैं, उसे ( विद्वान् लोग चतुर्मुख अर्थात् ब्रह्मा की सभा के समान ) ‘ सभा ' कहते हैं ॥ ११ ॥

विमर्श - इस मनु- वचन के आधार पर ही आजकल न्यायालयों में राजनियुक्त न्यायाधीश ( जज आदि ) तथा जूरी आदि व्यवहार देखते हैं ।

अधर्म होने पर सदस्यों के दोष-धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते ।

शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्वास्तत्र सभासदः ॥१२ ॥

हिन्दी — जिस सभा ( न्यायालय ) में धर्म ( सत्य भाषण ) अधर्म ( असत्य भाषण ) से पीड़ित होकर रहता है अर्थात् असत्य बात कहकर सच्ची बात छिपायी जाती है, ( और सभा में स्थित सदस्य ) वे ब्राह्मण इस धर्म - पीडाकारक शल्य को दूर नहीं करते अर्थात् असत्य पक्ष को छोड़कर सत्य पक्ष का आश्रय नहीं लेते, सभा में ( सदस्य अर्थात् न्यायाधीश रूप से ) स्थित वे ब्राह्मण ही अधर्मरूपी शल्य से विद्ध ( पीड़ित ) होते हैं ॥१२ ॥

सभा में सत्यभाषण करना-सभां वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।

अब्रुवन्विब्रुवन्वाऽपि नरो भवति किल्बिषी ॥ १३ ॥

भाष्य — अनेनार्थेन द्वयं विप्रतिषिध्यते । प्रतिपन्नाधिकारेण मिथ्यादर्शनं न कर्तव्य-मन्येन च क्रियमाणं नोपेक्षणीयम् । तत्रोभयथा दोषः । अब्रुवन्नन्येन विपरीतेऽनुष्ठीय-माने तूष्णीमासीनो हस्तक्षेपेण वा शास्त्रन्यायविरुद्धं ब्रुवन्किल्बिषी पापभाग्भवति । तेन मनुं II 10

पृष्ठ 154

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 154 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

११८ मनुस्मृतिः [ अष्टमः ( बाजी लगाकर अर्थात् दाँव पर धन आदि लगाकर ) पशु ( भेंड़ा, भैंसा आदि ), पक्षी ( मुर्गा, तीतर, बटेर आदि ) को लड़ाना ये १८ स्थान व्यवहार ( मुकदमे ) की स्थिति में कहे गये हैं । राजा इन व्यवहार - स्थानों में ( मुकदमों के विषयों में इसी प्रकार के अन्यान्य विवादस्थ विषयों में भी ) परस्पर विवाद करते ( झगड़ते हुए लोगों के वंशादि क्रमागत नित्यधर्म का विचारकर निर्णय ( न्याय ) करे ॥४-८ ॥। राजा के अभाव में ब्राह्मण द्वारा व्यवहार निर्णय-यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् । तदा नियुञ्ज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥ ९ ॥

भाष्य— “ अष्टादशपदाभिज्ञं प्राड्विवाकेतिसंज्ञितम् ।

आन्वीक्षिक्यां च कुशलं श्रुतिस्मृतिपरायणम् ” ॥

कुतश्चिदतिपातिकार्यान्तरव्यासङ्गादपावाद्वा यदि स्वयं न पश्येत्तदा विद्वान्ब्राह्मणो नियोज्यः । विद्वत्ता च या व्यवहारविषया सा तदधिकारत एवार्थगृहीता । न हि यो यन्न जानाति स तत्राधिकारमर्हति । धर्मशास्त्रपरिज्ञानं तू रागद्वेषदोषेण विपरीतार्थावधारण-निवृत्त्यर्थमुपयुज्यते । धर्मज्ञस्तु सतोरपि रागद्वेषयोः शास्त्रभयेन न विपर्येति इत्युप-योगवद्धर्मशास्त्रपरिज्ञानम् । व्यवहारदर्शनं तु तदर्थगृहीतम् । येन विना न शक्यते व्यव-हारनिर्णयः कर्तुम् तद्विज्ञानं तदधिकाराक्षिप्तम् । यत्तु ज्ञात्वाऽन्यथा क्रियते तन्निवृत्ति-रूपदेशान्तरविषया । वक्ष्यति चैवमर्थं यत्नान्तरमपि — ' वेदविदस्त्रयः ', ' राज्ञश्च प्रकृतो विद्वानिति । शास्त्रान्तरपरिज्ञानं तु व्यवहारेऽधिक्रियमाणस्यादृष्टाय स्यात् । नियोज्यो विद्वान्स्यादिति पठितव्यम् । नियुंज्यादिति नियुञ्जीत स्वराद्यत्तोपसृष्टादिति हि कातीया आत्मनेपदं स्मरन्ति ॥९ ॥

हिन्दी – यदि राजा स्वयं विवादों ( मुकदमों ) का न्याय ( फैसला ) न करे तो उस कार्य को देखने के लिए विद्वान् ब्राह्मण को नियुक्त करे ॥ ९ ॥

तीन सदस्यों के साथ न्याय करना—

सोऽस्य कार्याणि सम्पश्येत्सभ्यैरेव त्रिभिर्वृतः ।

सभामेव प्रविश्याग्र्यामासीनः स्थित एव वा ॥१० ॥

भाष्य - सभ्यैरिति जातिविशेषानुपादानेऽप्युत्तरत्र विप्रग्रहणाद्ब्राह्मणैः सहेति च पूर्वत्र ब्राह्मणग्रहणाद्ब्राह्मणा एव विज्ञायन्ते । त्रिग्रहणं त्वेकद्वयोः प्रतिषेधार्थम् । त्रिप्रभृतयस्त्विष्यन्त एव । साक्षिप्रकरणे चैतद्वक्ष्यामः । सभामेव प्रविश्याग्र्यामिति । राजस्था सभां प्रविश्य स्थानासनेषु तद्धर्मेषु । पुनर्वचनं प्रदर्शनार्थं धर्मान्तरनिवृत्त्यर्थं वा तेन राजस्थाने नोपविशति ॥ १० ॥

पृष्ठ 155

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 155 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ११ ९ हिन्दी — वह ( राजा के द्वारा नियुक्त विद्वान् ब्राह्मण ) भी तीन सदस्यों ( धार्मिक एवं कार्यज्ञ ब्राह्मणों ) के साथ ही न्यायालय में जाकर आसन पर बैठकर या खड़ा होकर ( राजा के देखने योग्य उन ) कार्यों को देखे अर्थात् उन मुकदमों का फैसला करे ॥ १० ॥

सभा- लक्षण -यस्मिन्देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः ।

राज्ञश्चाधिकृतो विद्वान्ब्रह्मणस्तां सभां विदुः ॥ ११ ॥

भाष्य — उक्तं सभां प्रविश्य व्यवहारान्पश्येदिति । सभाशब्दश्च लोके गृहप्रासाद-विशेषे वर्तते “ मयेन निर्मिता दिव्या सभा हेमपरिष्कृतेति ” — क्वचित्पुरुषविशेषसंघटिता सभेति तन्निवृत्त्यर्थं सभाया लक्षणमाह । यत्र त्रयो ब्राह्मणा वेदविदः सन्निधीयन्ते, राज्ञश्च सम्बन्धो प्रकृतोऽधिकृतो विद्वानिति । अथवा प्रकृतोऽनन्तरश्लोके सन्निहितः । सेह सभाऽभिप्रेता । ब्रह्मग्रहणं स्तुत्यर्थम् । यथा ब्रह्मणः सभा निरवद्यैवमियमपीति ॥११ ॥

हिन्दी – जहाँ पर वेदज्ञ ( ऋक्, यजुष् तथा सामवेद के ज्ञाता ) तीन ब्राह्मण तथा राजा से अधिकार - प्राप्त विद्वान् ब्राह्मण बैठते हैं, उसे ( विद्वान् लोग चतुर्मुख अर्थात् ब्रह्मा की सभा के समान ) ‘ सभा ' कहते हैं ॥ ११ ॥

विमर्श - इस मनु - वचन के आधार पर ही आजकल न्यायालयों में राजनियुक्त न्यायाधीश ( जज आदि ) तथा जूरी आदि व्यवहार देखते हैं ।

अधर्म होने पर सदस्यों के दोष-धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते ।

शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्वास्तत्र सभासदः ॥१२ ॥

हिन्दी — जिस सभा ( न्यायालय ) में धर्म ( सत्य भाषण ) अधर्म ( असत्य भाषण ) से पीड़ित होकर रहता है अर्थात् असत्य बात कहकर सच्ची बात छिपायी जाती है, ( और सभा में स्थित सदस्य ) वे ब्राह्मण इस धर्म - पीडाकारक शल्य को दूर नहीं करते अर्थात् असत्य पक्ष को छोड़कर सत्य पक्ष का आश्रय नहीं लेते, सभा में ( सदस्य अर्थात् न्यायाधीश रूप से ) स्थित वे ब्राह्मण ही अधर्मरूपी शल्य से विद्ध ( पीड़ित ) होते हैं ॥१२ ॥

सभा में सत्यभाषण करना-सभां वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।

अब्रुवन्विब्रुवन्वाऽपि नरो भवति किल्बिषी ॥ १३ ॥

भाष्य – अनेनार्थेन द्वयं विप्रतिषिध्यते 1 । प्रतिपन्नाधिकारेण मिथ्यादर्शनं न कर्तव्य-ग्मन्येन च क्रियमाणं नोपेक्षणीयम् । तत्रोभयथा दोषः । अब्रुवन्नन्येन विपरीतेऽनुष्ठीय-ग्माने तूष्णीमासीनो हस्तक्षेपेण वा शास्त्रन्यायविरुद्धं ब्रुवन्किल्बिषी पापभाग्भवति । तेन मनुं II 10

पृष्ठ 156

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 156 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२० मनुस्मृतिः [ अष्टमः नैषा प्रत्याशा कर्तव्या— द्वितीयः प्राड्विवाको मिथ्या पश्यति, स एव योज्यते, अहं तूष्णींभूत उदासीनः किमित्येनसा योक्ष्य इति । सभाप्रवेशनिषेधेन चात्र व्यवहारदर्शना-धिकारप्रतिपत्तिः प्रतिषिध्यते । सभा वा न प्रवेष्टव्येति । व्यवहारदर्शनाधिकारो न प्रतिपादनीय इत्यर्थः । प्रतिपन्नश्चेत्समञ्जसं वक्तव्यम् । अनेन त्वनधिकृतस्यापि यदृच्छया सन्निहितस्य मिथ्यापश्यत्सु सभ्येषु विदुषस्तूष्णींभावं नेच्छन्ति । तथा च ' नियुक्तो वाऽ-नियुक्तो वा धर्मज्ञो वक्तुमर्हति ' ( नारद ३।२ ) । अथ राजपुरुषपर्यनुयोग आशङ्क्यने किमित्यनधिकृतो ब्रवीति ततश्च तत्प्रदेशादपसर्तव्यम् । तदिदमुक्तं दुर्बलहिंसा ’ विमोचने शक्तश्चेदिति ( गौतम सू ० २१।१ ९ ) ।१३ ॥ हिन्दी – या तो सभा ( न्यायालय ) में जाना ही नहीं चाहिये, या वहाँ जाकर सत्य ही बोलना चाहिये | सभा में जाकर कुछ नहीं कहता हुआ अर्थात् विवाद - विषय को जानकर भी किसी के भय से या पक्ष लेकर सत्य भाषण को छिपाने के उद्देश्य से कुछ नहीं कहता हुआ मनुष्य तत्काल पापभागी होता है ॥१३ ॥

असत्य बोलनेवाले को दण्डित करना-यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।

हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥ १४ ॥

भाष्य — धर्मः शास्त्रन्यायदेशनियता व्यवस्था । सा चेदधर्मेण तद्व्यतिक्रमरूपेण हन्यते विनाश्यतेऽर्थिना प्रत्यर्थिना वा । तथा सत्यमनृतेन साक्षिभिर्हन्यते । प्राड्विवा-कादयश्च प्रेक्षन्ते न तत्त्वमुद्धरन्ति ततस्ते हताः शवतुल्या भवन्तीति निन्द्यन्ते । तस्मान्नार्थि-प्रत्यर्थिनौ विपरीतमाचरन्तौ सभासद्भिरूपेक्ष्यौ, साक्षिणश्च । धर्माधर्मग्रहणेन सत्या-नृतग्रहणेन वा सिद्धं श्लोकपूरणमुभयोरुपादानम् । अतो विषयभेदेन व्याख्यातम् ॥१४ ॥

हिन्दी – जिस सभा ( न्यायालय ) में सभासदों ( न्यायाधीशों जज, मजिस्ट्रेट आदि ) के सामने ( अर्थी तथा प्रत्यर्थी अर्थात् क्रमशः मुद्दई और मुद्दालह दोनों के द्वारा या इनमें से किसी एक के द्वारा ) धर्म - अधर्म से तथा सत्य - असत्य से पीड़ित होता ( छिपाया जाता ) है, उस सभा में वे सदस्य ही पाप से नष्ट होते हैं ( अत: उनका कर्त्तव्य है कि वे असत्य बोलनेवालों को दण्डित करें ) ॥१४ ॥

धर्मरक्षा करना-धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।

तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतो वधीत् ॥ १५ ॥

भाष्य — न भयादन्यथादर्शनं कर्तव्यं यतो धर्मो व्यतिक्रान्त: सन् हन्ति इत्यर्थः-प्रत्यर्थी तत्सहायो राजा वा । तथा धर्म एव पालितः सर्वतो भयमपनुदति नापकर्तुमर्थ्यादयः

पृष्ठ 157

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 157 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता १२१ क्रुद्धाः शक्नुवन्ति । तस्मादेवंजानानः सुखदुःखे धर्माधीने इति धर्मो न हन्तव्यः इति । यदि वयं धर्मं हन्यस्तदा सोऽस्मान्सर्प इव रोषितः प्रतिहन्तीत्यतो धर्मो हतः सन्मा-स्मान्वधीदित्यात्मपरित्राणार्थं धर्मो रक्षितव्यः ॥१५ ॥

हिन्दी – नष्ट किया गया धर्म ही ( इष्ट - अनिष्ट के साथ ) नष्ट करता है और सुरक्षित धर्म ही ( इष्ट - अनिष्ट के साथ ) रक्षा करता है, अत एव धर्म को ( असत्य भाषण से ) नष्ट नहीं करना चाहिये; क्योंकि नहीं नष्ट हुआ अर्थात् सुरक्षित धर्म ही नहीं मारता ( रक्षा करता ) है, अथवा— ‘ नष्ट हुआ धर्म हम लोगों को नष्ट नहीं करे ' यह जानकर धर्म को नष्ट नहीं करना चाहिये ( अपितु असत्य भाषण करनेवाले को दण्डित कर भाषण के द्वारा धर्म की रक्षा करनी चाहिये ) ॥१५ ॥

तर्हि यो

वृषो हि भगवान्धर्मस्तस्य यः कुरुते त्वलम् ।

वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत् ॥ १६ ॥

भाष्य- -वृषलशब्दनिर्वचनेन मिथ्यादर्शी निन्द्यते । न जातिवृषलो वृषलः, किं वृषस्य कामवर्षिणो धर्मस्यालंकुरुते । निवृत्तिवचनोऽलंशब्दः । स वृषल इत्येतमर्थं देवाः प्रतिपन्नाः । मनुष्यास्तु यदि जातिशब्दमेव मन्यन्ते कामं मन्यन्तां प्रमाणतरास्तु देवाः । ते चानेन प्रवृत्तिनिमित्तेन वृषलशब्दप्रयोगं मन्यन्ते । देवग्रहणमर्थवादः । तस्माच्छ्राद्धकाले वृषलैर्न प्राप्तव्यम् । “ हन्तव्यो वृषलश्चौर ” इत्या-द्यासु क्रियासु मिथ्यादर्शी ब्राह्मण एव वृषलशब्देन ग्रहीतव्य इति । अतो वृषलत्वं मा प्रापमिति धर्मं न लौपयेन्न नाशयेदिति वृषलत्वाध्यारोपो निन्दा ॥१६ ॥

हिन्दी- - भगवान धर्म को ' वृष ' ( काम अर्थात् मनोभिलषित को बरसानेवाला ) कहते हैं, जो मनुष्य उसका वारण ( नाश ) करता है, उसे देवता लोग ' वृषल ' ( धर्म को लेने या काटनेवाला ) अर्थात् शूद्र कहते हैं, अतएव धर्म का नाश न करे ॥१६ ॥

एक एव सुहृद्धर्मो निधनेऽप्यनुयाति यः ।

शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यद्धि गच्छति ॥ १७ ॥

भाष्य - भयाद्धर्मातिक्रमो न कर्तव्य इत्येतत् " धर्म एव हतो हन्ति " इत्यनेनोप-दिष्टम् । स्नेहतो न कर्तव्य इत्यनेनोपदिश्यते । यत एकः सुह्रद्धर्मस्तत्र स्नेहो भावनीयः । अन्योऽपि मनुष्यः सुहृत् कार्यमपेक्ष्य जहाति जीवन्तम् । योऽपि स्यादत्यन्तमित्रं तस्यापि सौहार्द्दमा निधनात् । धर्मस्त मृतमपि पुरुषमन्वेत्यतो न सुहृदपेक्षया मिथ्यादर्शनमुपेक्षा वा कर्तव्या । “ भार्या पुत्रो मित्रमर्थाश्च रिक्थं नश्यन्त्येते देहनाशे नरस्य । धर्मस्त्वेको नैनमुज्झत्यजत्रं तस्माज्जह्यात्पुत्रदारान् न धर्मम् || ”

पृष्ठ 158

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 158 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२२ मनुस्मृतिः [ अष्टमः यदन्यद्धर्माद्भार्यादि तत्सर्वं शरीरेण समं सह नाशं गच्छति । धर्मादन्यो मृतं न परित्रातुं कश्चित्समर्थ इत्यतः सुहृद्वान्धवानुरोधादपि धर्मो न हातव्यः ॥ १७ ॥

हिन्दी – इस संसार में एक धर्म ही मित्र है, जो मरने पर भी साथ जाता है और सब ( स्त्री, पुत्र, धन, धान्यादि सम्पत्ति ) तो शरीर के साथ ही नष्ट हो जाते हैं ॥१७ ॥

विमर्श — शरीर के साथ स्त्री - पुत्रादि के नष्ट हो जाने का तात्पर्य यह है कि वे सब शरीर के नष्ट होने पर ज्यों के - त्यों यहीं रह जाते हैं, साथ नहीं जाते । अतएव इन स्त्री-पुत्र आदि के साथ स्नेह करने की अपेक्षा धर्म के साथ स्नेह करना श्रेयस्कर है ।

व्यवहार ठीक न देखने से अधर्म-पादो धर्मस्य कर्त्तारं पादः साक्षिणमृच्छति ।

पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानमृच्छति ॥ १८ ॥

भाष्य — न चैषा मनीषा कर्तव्या — “ अर्थिना प्रत्यर्थिना वाऽन्यतरस्य भूम्याद्यपह्रियते स एव भूम्यपहारदोषभाग्भविष्यति । वयं तु तदकारिणः किमिति दोषवन्तः स्यामः ” यतस्तत्पापं चतुर्धा विभज्यते । अर्थवादश्चायम् । न ह्यन्यकृतस्यैनसोऽन्यत्र गमनमस्ति । तेषामपि मिथ्यादर्शननिषेधातिक्रमादुत्पद्यते पापं मिथ्यालम्बनं राज्ञः स्वयमपश्यतोऽ-प्यधिकृतराजस्थानीयादिदोषाद्दोषवत्त्वम् । यदि वा राजाधिकृतो मिथ्याचरितेन ज्ञापितः पराजितं दुष्टं न निगृह्णीते न च पुनः सम्यक् निर्णयं करोति ततः सोऽपि पापभाग्भवति ।

अधिकृतोपलक्षणार्थं वा राजग्रहणम् । यदा राजा स्वयं मिथ्या पश्यति तदा दुष्यति ।

यदा राजस्थानीयस्तदा तस्य दोष इत्यर्थः ॥ १८ ॥

हिन्दी — व्यवहार ( मुकदमे ) को ठीक न देखने पर ( न्यायाधीश के उचित न्याय न करने पर ) अधर्म का प्रथम चतुर्थांश अधर्म करनेवालों को, द्वितीय चतुर्थांश गवाह ( साक्षी ) को, तृतीय चतुर्थांश सदस्यों ( न्यायाधीशों – राजाद्वारा नियुक्त जज, मजिस्ट्रेट आदि ) को तथा चतुर्थ चतुर्थांश राजा को मिलता है ॥१८ ॥

अधर्मी को दण्डित करने पर -राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः ।

एनो गच्छति कर्त्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते ॥ १ ९ ॥

भाष्य — एष एवार्थो विपर्ययेणोच्यते । यत्र दोषवान् दोषं गोपयितुं न लभते प्रकटीक्रियते तदीयो दोषस्तत्र सर्वं साधु सम्पद्यत इति । ' यत्र धर्म ' इत्यत आरभ्य मिथ्यादर्शनोपेक्षणप्रतिषेधार्थं निन्दाप्रशंसाभ्यां शुभाशुभफलदर्शनार्था अर्थवादाः || १ ९ || हिन्दी — जिस सभा ( न्यायालय = कचहरी ) में निन्दनीय अर्थी ( मुद्दई ) ही तथा पापभागी प्रत्यर्थी ( मुद्दालह ) निन्दित अर्थात् न्यायपूर्वक दण्डित होता है, उस सभा में पापकर्ता

पृष्ठ 159

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 159 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता १२३ होता है और राजा तथा सभासद ( न्यायाधीश ) को दोष नहीं लगता । अतएव राजा का कर्तव्य है कि वह धर्मात्मा सभासदों को इस काम में नियुक्त करे तथा सभासदों का कर्तव्य है कि वे धर्म को लक्ष्यकर अपराध के अनुसार अपराधी को दण्डित करे ) || १ ९ ||

व्यवहार देखने में शूद्र का निषेध -जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्ब्राह्मणब्रुवः ।

धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न तु शूद्रः कथंचन ॥ २० ॥

भाष्य — उक्तं ब्राह्मणैः सह धर्मनिर्णयं कुर्यान्मन्त्रिभिश्च मन्त्रज्ञैः । तत्र मन्त्रिणां जातेरविशेषितत्वाच्छूद्रा अपि सभां प्रविष्टा मन्त्रित्वादनुज्ञातव्यवहारनिर्णयास्तद्रता धर्म-व्यवस्थां कथंचित्संस्कृतबुद्धयो ब्रूयुः । न च सर्वत्र व्यवहारे स्मृतिशास्त्रपरिज्ञानमुपयुज्यते येन तदभावादर्थलुप्तत्वादनर्थकः शूद्रप्रतिषेध आशङ्कयेत । तथा हि जयपराजयकारणानि लौकिकप्रमाणवेद्यान्येव साक्ष्यादीनि — अयं साक्षी धार्मिको न चैतस्य केनचित्सम्बन्धेन सम्बन्धी अयं त्वसाक्ष्यसकृद्दृष्टव्यभिचारत्वादित्येवमादि शक्यते व्युत्पन्नबुद्धिना स्वयमुत्प्रेक्षितुं न स्मृतिशास्त्रैकगोचरम् । अतः प्राप्तस्य प्रतिषेधोऽयम् । न च मन्त्रित्वे पुरोहितवज्जाति-नियम: । तथाहि ‘ तैः सार्धं चिन्तयेत् ' इत्युक्त्वा ततो ब्राह्मणेन सह चिन्तयेदिति । तेना-यमर्थो यद्यपि कथंचिच्छूद्रो न्यायलेशात्समधिगच्छेत्तथापि राजाधिकरणे विवदतो मन्त्री निग्रहाधिकृतो वा न किंचित्प्रब्रूयात् । पूर्वश्लोकार्थप्रतिषेधशेषतया व्याख्येयः । न हि जातिमात्रोपजीविनो वैदुष्यादिगुणरहितस्य धर्मप्रवक्तृत्वनियोगः शक्यो वक्तुम् तस्यैव रूपपरीक्षायां ‘ तस्माद्विषं भक्षय मा चास्य गृहे भुंक्था ' इतिवत्प्रतिषेधशेषभूतमिदमनुज्ञानं न पुनरनुज्ञानमेव । अत एव काममित्याह । कामशब्दप्रयोगे हि विधित्वं व्याहन्यते । अन्ये तु ब्रुवते । ब्राह्मणस्य प्रवक्तृत्वविधानात्तदा नियोज्यो विद्वान्स्याद्ब्राह्मण इति क्षत्रियादयस्त्रयोऽपि वर्णा निषिद्धास्तत्रेह पुनः शूद्रप्रतिषेधो विद्वद्ब्राह्मणाभावे क्षत्रिय-वैश्ययोरभ्यनुज्ञानार्थ इति शेषं समानम् । जातिमात्रमुपजीवतीति मात्रशब्दोऽवधारणे । ब्राह्मणजातिमेव केवलामुपाश्रित्य जीवति

नाध्ययनादीन् गुणविशेषान्निर्गुणत्वात् । ब्रुवशब्दः कुत्सायाम् ॥२० ॥

हिन्दी — केवल जाति ( ब्राह्मणमात्र ) होने से अन्य जाति की जीविका करनेवाला अर्थात् ब्राह्मण की वृत्ति को छोड़कर जीवन निर्वाह के लिए क्षत्रिय या वैश्य का कार्य करनेवाला अथवा ( ब्राह्मणत्व में सन्देह होने पर भी ) अपने को ब्राह्मण कहनेवाला किसी व्यवहार ( मुकदमें ) को देखने में राजा का धर्मप्रवक्ता ( न्यायाधीश ) हो सकता है, किन्तु किसी प्रकार ( ब्राह्मण का कर्म करता हुआ या धर्मात्मा ) भी शूद्र धर्मप्रवक्ता नहीं हो सकता ॥२० ॥

विमर्श- यहाँ ब्राह्मण के धर्म प्रवक्ता होने का विधान करने से ही शूद्र का निषेध

पृष्ठ 160

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 160 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२४ मनुस्मृतिः " [ अष्टमः स्वत: सिद्ध था, फिर इस वचन से शूद्र का निषेध करने से ' योग्य ब्राह्मण के अभाव में क्षत्रिय तथा उसके अभाव में वैश्य तो धर्म प्रवक्ता हो सकता है, किन्तु शूद्र कदापि धर्मप्रवक्ता नहीं हो सकता ' यह सूचित होता है । ' शूद्र के धर्मप्रवक्ता होने से राष्ट्रसंकट-यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौरिव पश्यतः ॥ २१ ॥

भाष्य – पूर्वविधिशेषोऽयमर्थवादः । यस्य राज्ञः शूद्रो धर्मविवेचनं धर्मनिर्णयं करोति तस्य सीदति नश्यति राष्ट्रं प्रजाः कर्दमे गौरिव ॥२१ ॥

हिन्दी — जिस राजा के राज्य के विचार शूद्र करता है; उस राजा के देखते - देखते उसका राज्य कीचड़ में फँसी हुई गौ के समान दुःखित होता है ॥२१ ॥

यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तमद्विजम् ।

विनश्यत्याशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥ २२ ॥

भाष्य — अयमपि पूर्ववदर्थवाद एव । प्रकरणाच्च शूद्रभूयिष्ठता विवादनिर्णये शूद्रविषया द्रष्टव्या । यत्र शूद्रा भूयांसो विवादनिर्णयकारास्तद्राष्ट्रमाशु विनश्यति दुर्भिक्ष-व्याधिपीडाभिः । राष्ट्रनाशे च राष्ट्रपतेर्नाश इत्युक्तं भवति । नास्तिकाक्रान्तमिति दृष्टान्तः । यथा नास्तिकैः परलोकापवादिभिर्लोकायतिकाद्यैराक्रान्तमधिष्ठितमतश्चाद्विजम् । नहि नास्तिकानां ब्राह्मणादिभेदो यथार्थः संकीर्णत्वात् । तदुक्तं वैद्यवणिग्व्यपदेशादिवद्-ब्राह्मणादयः । यत्र वा धर्मसंकटे तु न द्विजाः प्रमाणीक्रियन्ते तदद्विजम् ॥ २२ ॥

हिन्दी — जो राज्य बहुत - से शूद्रों तथा नास्तिकों ( परलोक तथा ईश्वर को नही माननेवालों ) से व्याप्त तथा ब्राह्मणों से रहित है, दुर्भिक्ष तथा व्याधियों से पीड़ित वह सम्पूर्ण राज्य ही नष्ट हो जाता है ॥२२ ॥

लोकपालों को प्रणाम कर व्यवहार आरम्भ-धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः ।

प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत् ॥ २३ ॥

भाष्य — धर्मः प्रधानः यस्मिन्नासने भवति तद्धर्मासनम् । राजासने हि राज्य-स्थित्यानुगुण्येनार्थमेव प्रधानीकरोति न्यक्कृत्यापि धर्मम् । व्यवहारनिर्णये तु • धर्ममेव प्रधानमाश्रयेदित्यर्थः, न पुनराश्रयभेदोऽनेन ज्ञाप्यते । संवीताङ्गः वस्त्रादिना स्थगित-१. ' यत्र विप्रो न विद्वान् स्यात्क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्यं या धर्मशास्त्रज्ञं, शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥ ( म ० मु ० )