मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 271–280

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 271–280

पृष्ठ 271

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 271 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता २३५ हिन्दी — धरोहर रक्खे हुए द्रव्य में - से धरोहर को लेनेवाला स्वयं कुछ नहीं ले और वह धरोहर का द्रव्य चोरी हो जाय, पानी की बाढ़ में वह जाय या आग लगने से जल जाय, तो धरोहर लेनेवाले से धरोहर देनेवाला कुछ नहीं पाता है ॥ १८ ९ ॥। धरोहर नहीं वापस करने आदि पर सामादि से निर्णय तथा दण्ड-निक्षेपस्यापहर्त्तारमनिक्षेप्तारमेव च । सर्वैरुपायैरन्विच्छेच्छपथैश्चैव वैदिकैः ॥ १ ९ ० ॥ भाष्य — हरति यो निक्षिप्तसाक्षिकं योऽप्यपनीय नीत्वा वा याचते तमन्विच्छेत् । ‘ अन्वेषणा ’ तत्त्वपरिज्ञाने यत्नः सर्वप्रमाणव्यापारेण । उपायाः प्रमाणानि सामादयो वा । तेन चलितवृत्तस्याप्रतिपाद्यमानस्य ताडनबन्धनाद्यपि महति धने चौरवत्तत्त्वप्रति-पत्त्यर्थं प्रयोज्यम् । न तत्त्वानिश्चये निग्रहः । वैदिकग्रहणं स्तुत्यर्थम् ॥१ ९ ० ॥ हिन्दी — धरोहर का अपहरण करनेवाले ( लेकर वापस नहीं देनेवाले ) और बिना धरोहर दिये ही माँगनेवाले व्यक्तियों का निर्णय सामादि उपायों तथा वेदोक्त शपथों के द्वारा न्यायाधीश को करना चाहिये ॥ १ ९ ० ॥

यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।

तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा तत्समं दमम् ॥ १ ९ १ ॥

भाष्य — निक्षिप्तमपहुवानस्य अनिक्षिप्तं याचमानस्य च दण्डोऽयम् । यावति धने मिथ्या प्रवर्तते तावद्दण्ड्यते ॥१९ १ ॥ हिन्दी – जो दिये हुए धरोहरों को वापस नहीं करता तथा जो धरोहर को बिना दिये ही माँगता है; उन दोनों को न्यायाधीश ( सोना, मोती और मणि जवाहरात ) आदि उत्तम द्रव्य का विषय होने पर ) चोर के समान दण्डित करे तथा ( ताँबा आदि सामान्य द्रव्य का विषय होने पर ) उसके बराबर अर्थदण्ड से दण्डित करे अर्थात् उतना रुपया जुर्माना करे ॥१९ १ ॥

निक्षेपस्यापहर्त्तारं तत्समं दापयेद्दमम् ।

तथोपनिधिहर्त्तारमविशेषेण पार्थिवः ॥ १ ९ २ ॥

भाष्य - चोरवच्छिष्टिः पूर्वेणोक्ता । तया च शरीरनिग्रहस्तत्समधनं वैकल्पिके । जातिभेदेन ब्राह्मणादन्यत्र प्रदेश उक्तः । अनेन निवर्त्यते पुनर्विधानेन चोरवच्छिष्टिः । वाग्दण्डधिग्दण्डादिरूपैव समुच्चीयते धनदण्डेन नाङ्गच्छेदादिरूपा । न च ब्राह्मणस्यापि वैकल्पिके पूर्वेण शारीरदण्डे प्राप्ते तन्निवृत्त्यर्थं पुनर्वचनं युक्तम्, सामान्येन ब्राह्मणस्य शरीरदण्डप्रतिषेधात् “ न जातु ब्राह्मणं हन्यात् ” इति ( ३८१ ) । उपनिधिः प्रीत्या यद्भुज्यते । अविशेषेण- द्रव्यं जातिं च नापेक्षेत ।

पृष्ठ 272

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 272 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२३६ मनुस्मृतिः [ अष्टमः अन्यैस्तूपनिधिः परिभाषितः । स तत्रैव नेह । परिभाषाया अकरणाल्लौकिकार्थ एव ग्रहीतुं न्याय्यः । वक्ष्यति च " प्रीत्योपनिहितस्य च ' इति ( १ ९ ६ ) ॥१९ २ ॥ हिन्दी — राजा ( या न्यायाधीश ) निक्षेप का हरण करने ( वापस नहीं देने ) वाले मनुष्य से उतना ही धन दिलवा दे तथा उपनिधि को हरण करनेवाले मनुष्यों को भी वही ( उतना ही ) दण्ड दे अर्थात् धरोहर के बराबर धन दिलवा दे ॥१९ २ ॥ विमर्श - पूर्वश्लोक ( ८।१ ९ १ ) में निक्षेप तथा उपनिधि को अपहरण करने का विधान बताकर शारीरिक दण्डादि की आज्ञा दी गयी है; क्योंकि उक्त अपराध करनेवाले ब्राह्मण से इस श्लोक द्वारा ' दापयेत् ' इस पद से धरोहर के बराबर धन दिलवाने की आज्ञा दी गयी है । इसी प्रकार इस श्लोक में कहा गया दण्डविधान पहली बार अपराध करने पर और पूर्व श्लोक ( ८।१ ९ १ ) में कहा गया दण्ड - विधान बार - बार अपराध करने पर कहने से पूर्व श्लोक ( ८।१ ९ १ ) के साथ इस श्लोक की पुनरुक्ति नहीं समझनी चाहिये । यदि बिना धरोहर दिये ही कोई व्यक्ति किसी व्यक्ति से धरोहर माँगने लगे तो समान न्याय से उसे भी धरोहर के समान धन दिलवाने का दण्ड देना चाहिये । निक्षेप तथा उपनिधि का लक्षण पहले ( ८।१८५ ) विमर्श में कह आये हैं । छल से दूसरे का धन हरण करने पर दण्ड–

उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः ।

ससहायः स हंतव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः ॥ १ ९ ३ ॥

भाष्य – उपधा व्याजः छद्मेत्यनर्थान्तरम् । ताश्चानेकविधाः । द्रव्यपरिवर्त: - — कुंकुमं दर्शयित्वा कुसुंभादिदानं – तुलादिमानापचय इत्याद्याः । तत्र चान्यं विधिं वक्ष्यति “ नान्यदन्येन संसृष्टम् ” इत्यादि ( २०३ ) । इह तु वित्रासनं राजत उपकारदर्शनं कन्यानुरागकथनमित्येवमाद्या गृह्यन्ते । चौरास्त्वां मुष्णन्ति यद्यहं त्वां न रक्षामि — राजा तवात्यन्तं कुपितो मया तु बहु समाहितं — राजतस्ते नगराधिकारं दापयामि मुख्यं वोपकारं करोमि — पुष्पमित्रदुहिता त्वय्यत्यन्तमनुरागिणी मद्धस्त इदमुपायनं प्रेषित-वती— इत्येवमाद्यनृतभुक्त्वाऽऽत्मीयमुपायनमासज्य बहु प्रतिनयन्ति – तत्समक्षं च राजनि तत्समं वा कार्यान्तरमुपांशु निवेद्य कथयन्ति — त्वदीयं कार्यमुपक्रान्तम्— इत्येवमाद्याभिरुपधाभिः परद्रव्यं च भुञ्जते । तेषामयं राजमार्गे प्रकाशं विविधः कुठारशूलारोपणहस्तिपदमर्द्दनाद्यनेकोपायसाधनो वध उच्यते । अन्ये तु प्रकरणान्निक्षेपविषयमेवेदमाहुः । तत्र हि प्रतिपद्यान्यत्र मया निहितं स च न सन्निहितः श्वः परश्व आगच्छतीत्यसमर्पयन्हरतीति ॥१९ ३ ॥ हिन्दी — जो मनुष्य कपट से ( ' तुम पर राजा क्रुध हैं, इतना धन मुझे दोगे तो मैं तुम्हारी रक्षा कर दूँगा ' इस प्रकार कहकर या धनादि का लोभ देकर ) दूसरे का धन हरण

पृष्ठ 273

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 273 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता २३७ करे, उसे इस काम में सहायता देनेवालों के साथ सब लोगों के सामने राजा अनेक प्रकार के वधों ( हाथ - पैर काटने, बाँधने या कोड़े या बेतों से मारने ) से मारे ॥१९ ३ ॥ विमर्श — यहाँ पर अपराधानुसार दण्डविधान राजा को करना चाहिये । उक्त धरोहर के विषय में असत्य बोलने पर दण्ड–

निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसन्निधौ ।

-तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन्दण्डमर्हति ॥ १ ९ ४ ॥

भाष्य - य इति निक्षिप्यमाणद्रव्यजातिनिर्देश: । यावानिति परिमाणस्य । य आह— सुवर्णमेतस्य हस्ते मया निक्षिप्तं कांस्यं ददाति — शतं च स्थापितमर्थं ददाति— स पृच्छ्यते— किं रहस्युत कस्यचित्समक्षमिति । स चेदाह कुलसंनिधौ । कुलं साक्षिण: । तत्र ते पृष्टा यथाहुस्तदेव सत्यम् । विब्रुवन्विरुद्धं ब्रुवाणो दण्ड्यते । तत्रापि यदि ब्रूयात्साक्षिसमक्षं कथं तैर्विनाऽन्यत्स्थापितमिति — अस्त्यत्र प्रमाणान्तर-व्यापारणावसरः । अयमपि श्लोको नाधिकविध्यर्थः ॥१९ ४ ॥ हिन्दी - साक्षी के सामने जिसने जितना धरोहर रक्खा है, ( उस विषय के परिणाम के विषय में विवाद उपस्थित होने पर साक्षी जितना कहे ) उतना ही वह धरोहर समझना चाहिये और उसके विरुद्ध कहनेवाला दण्ड के योग्य है ॥१९ ४ ॥ धरोहर देने तथा वापस करने का प्रकार —

मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा ।

मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥ १ ९ ५ ॥

भाष्य — यो यथा निक्षिपेदित्यनेन ( १८० ) निक्षिप्तविधिरयमुक्तः । अन्येषु कार्ये-ष्वनेन प्रतिपाद्यते । ऋणादानोपनिधिविक्रयाद्यपि येन यादृशेन प्रकारेण कृतं तादृशेनैव प्रत्यर्पणीयम् । रहसि कृतस्य राजकुलेंऽशमार्गणादिना प्रकाशनं न कर्तव्यम् । तेन स्वहस्तलेख्येन ऋणे गृहीते न राजकुलेंऽशं दाप्यते । उत्तमर्णधनं क्षपणीयम् । अनेनैव निक्षेपेऽपि सिद्धे तत्र पुनर्वचनं नित्यार्थम् । तेन निक्षेपादन्यत्र रहसि कृतस्यापि विप्रतिपत्त्याशङ्कायां प्रकाशं प्रतिदानं कदाचिदस्ति । अथवेहाप्रकाशकृतस्य प्रकाशीकरणं निषिध्यते । तत्र त्वन्योऽर्थः समुद्रोऽसमुद्र इत्यादि तेनापौनरुक्त्यम् । मिथः शब्दो रहसि विज्ञेयः । अथवा परस्परं मिथः । सर्वं कार्यं द्वाभ्यां साध्यं

दानादि परस्परमेव क्रियत इति । पुनर्वचनं तृतीयप्रतिषेधार्थम् ।

दायशब्दः सामान्यशब्दो निक्षेपादन्यानपि विक्रयादीनाह ॥ १ ९ ५ ॥

पृष्ठ 274

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 274 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२३८ मनुस्मृतिः [ अष्टमः हिन्दी — जिसने जिस प्रकार एकान्त में धरोहर दिया है और जिसने एकान्त में ही लिया है, उसे एकान्त में ही लेना तथा वापस करना चाहिये; क्योंकि जिस प्रकार दिया जाता है, उसी प्रकार वापस किया जाता है । १ ९ ५ ॥ विमर्श - ' यो यथा निक्षिपेत् - ' ( ८११८० ) श्लोक में केवल धरोहर देने का विधान कहा गया है तथा इस श्लोक में वापस करने का; अतएव उक्त श्लोक के साथ इसकी पुनरुक्ति नहीं होती ।

निक्षिप्तस्य धनस्यैवं प्रीत्योपनिहितस्य च ।

राजा विनिर्णयं कुर्यादक्षिण्वन्यासधारिणम् ॥ १ ९ ६ ॥

भाष्य- -प्रकरणोपसंहारोऽनेन क्रियते । प्रीत्योपनिहितस्य । स्नेहेन किंचित्कालं भोगार्थं दत्तस्य न्यासो निक्षेपः । तस्य धारणको यथा न पीड्यते तथा निर्णयः कर्तव्य इति । अक्षिण्वन्नपीडयन् । द्वित्राः श्लोका निक्षेपप्रकरणेविध्यर्थाः । सर्वमन्यदन्यतः सिद्धं सौहार्देनोक्तम् ॥ १ ९ ६ ॥ हिन्दी- - राजा ( या न्यायाधीश मुहरबन्द या बिना मुहरबन्द दिये गये धरोहर का अथवा भोगार्थ प्रेमपूर्वक दी गयी ( धन, वस्त्र आभूषणादि ) महंगी वस्तुओं का निर्णय, लेनेवाले को यथासम्भव अपीडित करता हुआ करे ॥१९ ६ ॥

बिना स्वामित्व के बेचने पर दण्ड-विक्रीणीते परस्य स्वं योऽस्वामी स्वाम्यसम्मतः ।

न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनमस्तेनमानिनम् ॥ १ ९ ७ ॥

भाष्य — अस्वामिविक्रयाख्यविवादपदमिदमनुक्रान्तम् । परस्य यद्द्रव्यादि स्वं तच्चेदस्वामी तत्पुत्रादिरन्यो वा विक्रीणीते स्वामिनाऽननु-ज्ञातस्तं स्तेनं चौरं विद्यात् । यद्यपि यस्तस्मात् क्रीणाति स तमस्तेनं मन्यते । न तं नयेत साक्ष्यं तु । तं पुरुषं न नयेत न प्रापयेत् साक्ष्यं न कारयेत्साक्षिकरणे न नियोक्तव्य इत्यर्थः । यथा चौरस्तादृश एवासौ । स्तेनत्वाच्च न साक्षित्वम् । न साक्षित्व एव प्रतिषेधः 1 । किं तर्हि? सर्वासु साधुजनसाध्यासु क्रियासु । परस्वमननुज्ञातेन विक्रीतं क्रेतुर्न स्वं भवतीति सिद्धे साक्षिकर्मनिषेधद्वारेण प्रतिषेधो वैचित्र्यार्थः ॥१९ ७ ॥ हिन्दी - जो मनुष्य ( किसी वस्तु का स्वामी नहीं होता हुआ भी उस वस्तु के ) स्वामी की आज्ञा लिये बिना ही दूसरे की कोई वस्तु बेच दे और ( इस प्रकार ) चोर होता हुआ भी वह अपने को चोर नहीं माने तो राजा उसके साक्षी को प्रमाणित नहीं माने || १ ९ ७ ||

पृष्ठ 275

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 275 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता

अवहार्यो भवेच्चैव सान्वयः षट्शतं दमम् ।

निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्याच्चौरकिल्विषम् ॥ १ ९ ८ ॥

२३ ९ भाष्य – पूर्वेण साधुजनकर्तृकासु क्रियासु साक्ष्यादिष्वपि अस्वामिविक्रयकारिणा-मनर्हतोक्ता । अनेन षट्शतो दण्ड उच्यते । षट्कार्षापणशतानि अवहार्यो दापयि-तव्यो दण्ड्य इति यावत् । सान्वयः । अन्वयोऽनुगमनसम्बन्धः- - स यस्यास्ति पुत्र - भ्रात्रादिः स्वामिनोऽनुगतः सान्वयः । स ह्यननुज्ञातोऽपि विक्रीणानो न स्फुटचोरो यतस्तस्येयं बुद्धिर्मदीयमेवैतद्यत्पितुरिति — तं प्रतीयमपि सम्भावना भवति तस्यैव विक्रीय मूल्यं ददाति । यस्त्वत्यन्तासम्बन्धः स निरन्वयः । चौरकिल्बिषं निग्रहं निःसंशयं तदाऽनपसर-प्राप्तः अनपसरः । यदि तद्गृहं तस्य नापसृतं भवति श्चौरवद्दण्ड्यः । यदि तु तद्गृहादेव केनचिद्दत्तं विक्रीतं वा तस्य तेन वाऽज्ञत्वात् तत्प्रतिगृहीतं प्रकाशक्रयेण वा विक्रीतं तदा न चौरवद्दण्ड्यः । षट्शतमेव दाप्यः । -अथवा अन्वयो विक्रीणाति तस्य विक्रेयद्रव्यस्यान्यतः क्रयः अपसरः क्रया-दन्यः प्रतिग्रहादिरागमः । एतदुक्तं भवति । यदि तेन तन्त्र कुतश्चन क्रीतं नापि प्रति-ग्रहादिना लब्धं तदा चौरः ॥१९ ८ ॥ हिन्दी – यदि दूसरे की वस्तु उक्त प्रकार ( ८। १ ९ ३ ) से बेचनेवाला ( उस बेची गयी वस्तु के स्वामी के ) वंश का ( पुत्र आदि सम्बन्धी ) हो तो उसे राजा ६०० पण दण्ड ( जुर्माना ) करे और उस बेची गयी वस्तु के स्वामी के वंश का नहीं हो और उस वस्तु के स्वामी या उसके पुत्र आदि से वह ( बेची गयी ) वस्तु दान में या बेचने से नहीं मिली हो तो उस वस्तु को बेचनेवाला वह मनुष्य चोर के पाप को प्राप्त करता है अर्थात् राजा को उसे चोर के समान दण्डित करना चाहिये ॥ १ ९ ८ ॥

अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा ।

अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः ॥ १ ९९ ॥

भाष्य — न केवलमस्वामिसकाशाद्यत्क्रीतं तन्न सिध्यति, किं तर्हि, प्रतिगृहीत-मपि । प्रतिग्रहेण प्रीत्या वा दानं दायः सोऽपि न सिध्यति । “ विक्रीणीते परस्य " इत्यनेन ( १ ९ ७ ) विक्रेतुः प्रतिग्रहीतुश्चास्वाम्यमुच्यते । “ स्वामी रिक्थक्रये ’ ” त्यादिना ( गौतम १० / ३ ९ ) स्वाम्याशङ्कायां प्राप्तोऽयं प्रतिषेधः । व्यवहार एषा स्थितिर्नाति-क्रमणीया ॥१ ९९ ॥ हिन्दी - स्वामी नहीं होने पर भी जो किया जाय, दिया जाय या बेचा जाय; उसे किया हुआ, दिया हुआ या बेचा हुआ नहीं मानना चाहिये; क्योंकि व्यवहार में जैसी मर्यादा है, वैसा नहीं किया गया है ॥१९९ ॥

पृष्ठ 276

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 276 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४० मनुस्मृतिः ' [ अष्टमः [ अनेन विधिना शास्ता कुर्वन्नस्वामिविक्रयम् । अज्ञानाज्ज्ञानपूर्वं तु चौरवद्दण्डमर्हति ॥ १५ ॥ ]

[ हिन्दी – शासक ( शासन करनेवाला राजा न्यायाधीश ) किसी वस्तु के स्वामी नहीं होने पर भी उस वस्तु को अज्ञानपूर्वक बेचनेवाले को शासन दण्डित करे और ज्ञानपूर्वक ( जान - बूझकर ) बेचनेवाले व्यक्ति को चोर के समान दण्डित करे । ]

आगमसहित भोग की प्रमाणता-सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्वचित् ।

आगमः कारणं तत्र न सम्भोग इति स्थितिः ॥ २०० ॥

भाष्य- — यस्मिन्वस्तुनि गोवस्तुहिरण्यक्षेत्रादावन्यस्य भोगो दृश्यते अन्यस्य च रिक्थप्रतिग्रहादिरागमः स्वाम्यापादकस्तत्रागमो बलवान्न भोगः । भोग एव सम्भोगः । कारणं स्वाम्ये । तत्रेति स्थितिः । एवमनादिव्यवस्था न भोगमात्रेण स्वत्वम् । यादृशेन च स्वत्वं तत्पुरस्ताद्व्याख्यातम् “ यत्किंचिद्दशवर्षाणि ” ( १४७ ) इति वानेन विरोध-स्तत्रैव परिहृतः ॥ २०० ॥

हिन्दी — जिस किसी वस्तु का उपभोग देखा गया हो और उसके मिलने का साधन नहीं देखा जाय अर्थात् यह वस्तु इस मनुष्य के यहाँ खरीदने से आयी या दानादि से ऐसा कोई प्रमाणीभूत साधन नहीं देखा जाय तो उस वस्तु के आने के कारण को ही मुख्य मानना चाहिये, उपभोग को नहीं, ऐसी शास्त्रमर्यादा है ॥ २०० ॥

सर्वप्रत्यक्ष खरीदने पर मूल प्राप्ति-विक्रयाद्यो धनं किंचिद्गृह्णीयात्कुलसन्निधौ । क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम् ॥२०१ ॥

भाष्य- - यादृशेन क्रयेण स्वाम्यं भवति तं दर्शयति । विक्रीणतेऽस्मिन्व्यवहारिण इति ‘ विक्रयः ’ आपणभूमिस्ततो यो गृह्णीयाद्धनं गवादि क्रीयमाणं द्रव्यं मूल्यं वा स लभते न्यायतः क्रयेण । कुलसंनिधौ विशुद्धम् । न्यायतः क्रय उचितेन मूल्येन । असम्भाव्यपापपुरुषाकुलस्यान्यव्यवहर्तृमेलककारपुरुषसमूहस्य समक्षं गृहीतं लभते नापहारयति । अन्यथा अस्वामिना विक्रये तु द्रव्यं प्रतिनीयते किन्तु मूल्यं लभते । तस्माद्यस्तस्य विक्रयी सोऽन्यायतः क्रये दण्ड्यते मूल्यं च हारयति । एतदुक्तं ( या ० व्य ० १७० ) “ विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् । क्रेता मूल्यमवाप्नोति तस्माद्यस्तस्य विक्रयी ॥ ” एष एवार्थोऽनेन श्लोकेन प्रतिपाद्यते ॥२०१ ॥

पृष्ठ 277

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 277 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता २४१ हिन्दी — जो कोई वस्तु विक्रय ( बेचने के ) स्थान ( बाजार या दुकान आदि ) से बेचनेवालों अर्थात् अनेक व्यापारियों के प्रत्यक्ष में खरीदी जाती है, उस दोष - रहित धन को न्यायपूर्वक खरीदनेवाला बेचनेवाले से प्राप्त करता है अर्थात् वस्तु का स्वामी नहीं होने पर सर्वप्रत्यक्ष बेची गयी उस वस्तु का मूल्य खरीददार को बेचनेवाले से प्राप्तव्य होता है ॥२०१ ॥

अथ मूलमनाहार्यं

प्रकाशक्रयशोधितः ।

अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥ २०२ ॥

भाष्य — असम्भाव्यपापात्तु पुरुषादित्यादि न्यायतः क्रय उक्तः । स चेद्विक्रेता शक्य आहर्त्तुं तदा पूर्वोक्तो विधिः- “ स्वामी द्रव्यम् ” इत्यादि । अथ सं विक्रयी गतः, ये क्रीतं स्वामिना चिह्नीकृतं तेन च मूलं विक्रेता पुरुष आहर्तुं न शक्यते । प्रकाशं जनसमक्षं प्रसिद्धाया विक्रयभुवः क्रीतमत ईदृशेन क्रयेण शोधिते द्रव्ये ' शुद्धः ' क्रेता-ऽ दण्ड्यो मुच्यते । धनं तु नाष्टिकः स्वामी ज्ञापितस्वं वा लभते 1 । नष्टमन्वेषते नाष्टिकः । नष्टमस्यास्तीत्येवं ठनि कृते प्रज्ञादित्वात्स्वार्थिकोऽण् कर्तव्यः । नष्टं प्रयोजनमस्येति वा । तेनायं संक्षेपः— प्रकाशक्रये तु दण्डो न स्याद्धननाशस्तु स्थित एव ॥ २०२ ॥

हिन्दी — स्वामी नहीं होने पर किसी वस्तु को बेचनेवाले से निश्चित रूप से सर्व प्रत्यक्ष ( बाजार में ) खरीदनेवाला यदि उस बेचनेवाले को परदेश चले जाने या मर जाने आदि के कारण नहीं ला सके तो खरीदनेवाले अदण्डनीय उस व्यक्ति को राजा छोड़ दे ( दण्डित न करे ); किन्तु बेचे हुए उस वस्तु को खरीदनेवाले से उस वस्तु का स्वामी प्राप्त करता है ॥ २० ०२ ॥ विमर्श — इस श्लोक के चतुर्थपाद के विषय में वृहस्पति का मत है कि उस वस्तु का स्वामी उस प्रकार खरीदनेवाले को आधा मूल्य देकर वह वस्तु प्राप्त करे, ऐसा करके दोनों ( वस्तु का स्वामी तथा उक्त रूप में अस्वामी से खरीदनेवाला ) अपने आधे-आधे मूल्य अपहृत ( चोरी गया ) समझे ( म ० मु ० ) । मिलावटी वस्तु बेचने पर दण्ड–

नान्यदन्येन संसृष्टरूपं विक्रयमर्हति ।

न सावद्यं न च न्यूनं न दूरे न तिरोहितम् ॥ २०३ ॥

भाष्य - अस्वामिविक्रयप्रसङ्गेनान्योऽपि विक्रये धर्म उच्यते । नान्यत् कुंकुमादिद्रव्यं कुद्रव्येण तदाभासेन कुंसुंभादिना संसृष्टं विक्रयेम् । यच्च सावद्यं चिरकालं भांडेऽवस्थितत्वात् प्राप्तविभावं जीर्णमजीर्णाभासं वस्त्रादि । न च न्यूनं तुलामानादिना । दूरे— दूरस्थितं — ग्रामे मम विद्यन्ते वासांसि गुडादि वा द्रव्यम् ।

पृष्ठ 278

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 278 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४२ मनुस्मृतिः [ अष्टमः तिरोहितं स्थगितं वस्त्रादिनां तर्हितं -यस्य वा स्वरूपं केनचिद्द्रव्यरागेणान्तद्धयते पुराणं नववत्प्रतिभाति तत्तिरोहितं न विक्रेतव्यम् । इदं द्रव्यमीदृशं च प्रदर्श्य विक्रयः कर्त्तव्यः । अन्यथाकृतस्तु न कृतो दशाहादूर्ध्वमपि प्रत्यर्पणे न दोषः । अन्यस्य दण्डस्येहानाम्नातत्वात् ' उपधाभिरित्येष एव दण्डः । प्रकरणभेदेन पठितत्वादस्वामिविक्रयदण्ड इत्यन्ये ॥ २०३ ॥।

हिन्दी — अधिक मूल्यवाली वस्तु में थोड़े मूल्यवाली वस्तु ( यथा कुङ्कम में कुसुम्म, घी में वनस्पति, इत्यादि ) को मिलाकर साधारण वस्तु को अत्युत्तम बतलाकर तौल में कम और दूर या अन्धकार आदि के कारण जिसका वास्तविक रूप नहीं मालूम पड़ता ऐसी वस्तुएँ नहीं बेची जा सकती ॥ २०३ ॥

विमर्श — उक्त रूप से मिलावटी आदि वस्तु को बेचनेवाला दूसरे की वस्तु को बेचनेवाले के समान दण्डनीय होता है । दूसरी कन्या को दिखाकर उससे भिन्न दूसरी के साथ विवाह कराने पर -अन्यां चेद्दर्शयित्वाऽन्या वोढुः कन्या प्रदीयते । उभे त एकशुल्केन वहेदित्यब्रवीन्मनुः ॥ २०४ ॥

भाष्य — विक्रयप्रकारत्वाच्छुल्कादिना कन्यादानस्य अस्मिन् प्रकरणे धर्म उच्यते । शुल्ककाले रूपवतीं दर्शयित्वा गृहीतशुल्को यस्य रूपहीनां ददाति वयोहीनां गुणहीनां वा तस्योभे अपि शुल्कदेनैकेन शुल्केन हर्तव्ये । कन्यादानामेवायं धर्मः । गवाश्वादि--द्रव्याणां त्वस्मिन्व्यतिक्रमेऽन्यो विधिर्वक्ष्यते ॥ २०४ || हिन्दी - दूसरी सुन्दरी या विदुषी कन्या को दिखाकर बाद में यदि उससे भिन्न दूसरी कन्या के साथ ( विवाह कराकर उसे ) विवाद करनेवाले ( पति ) के लिए दी जाय तो वह ( विवाह करनेवाला ) पति उसी मूल्य में उन दोनों कन्याओं से विवाह करे- ऐसा मनु ने कहा है ॥२०४ ॥

विमर्श - मूल्य देकर कन्या के साथ विवाह करना किसी प्रकार से खरीदना ही है, अतएव उसका दण्डविधान इस प्रकरण में कहा गया है । पगली आदि कन्या के साथ विवाह कराने पर-नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना । पूर्वं दोषानभिख्याप्य प्रदाता दण्डमर्हति ॥ २०५ ॥

भाष्य— उन्मत्तादिदोषान्कथयित्वा ददतो दण्डो नास्तीति प्रतिषेधद्वारेण कथयतो दण्डमाह । न केवलं शुल्के देया— या अन्यस्य अपि ब्राह्मादिविवाहेन विवाहयिष्य-

पृष्ठ 279

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 279 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता २४३ माणाया: - दत्ताऽप्यंदत्ता भवति, दण्डश्च प्राप्नुयाच्चौरकिल्बिषमिति जानानस्य । अजा-नतः षट्शतम् प्रकृतत्वात् । उन्मत्ताया कुष्ठिन्या ये कुष्ठीन्मादादयः । या च स्पृष्टमैथुना तस्याश्च यो दोषो मैथुनस्पर्शः । तान्दोषान्पूर्वं वाक्प्रदानेनाख्याप्य प्रकाश्यैतद्दोषा कन्येत्येवमुक्त्वा ददतो नास्ति दण्ड इति पदयोजना ॥ २०५ ॥

हिन्दी — पगली, कुष्ठ रोग वाली और क्षतयोनि ( विवाह से पहले मैथुन की हुई ) कन्या के दोषों को पहले बतलाकर कन्यादान करनेवाला दण्डभागी नहीं होता ॥२०५ ॥

विमर्श — किन्तु कन्या के दोष को बिना बतलाये उस कन्या का दान करनेवाला आगे वक्ष्यमाण ( ८।२२४ ) वचन से दण्डभागी होता ही है । पुरोहित की दक्षिणा देने में—

ऋत्विग्यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् ।

तस्य कर्मानुरूपेण देयोंऽशः सहकर्तृभिः ॥ २०६ ॥

भाष्य — सम्भूयसमुत्थानस्य प्रक्रमोऽयम् । तत्र वैदिकं तावत्सम्भूयकार्यमुदा-हरति । यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः । तत्र यागरूपानेकांगकर्मनिर्वर्तनार्थमृत्विग्वृतः— ‘ त्वया ममेदं हौत्रं कर्तव्यमाध्वर्यवमौद्गात्रं वेति ' श्रौतेन विधिनाऽनुष्ठेयमित्युपगमश्च प्रवर्तितः । कथंचिदपाटवादिना सामिकृतं यत्परिहापयेत्त्यजेत्तदीनीं तस्य देयो दक्षिणांशः कर्मा-नुरूपेण । यावती तस्मिन् क्रतौ दक्षिणा तां निरूप्य चतुर्थे भागे कर्मणः कृते चतुर्थ-तृतीय इत्येतदानुरूप्यम् । सहकर्तृभिः । कर्त्तारः पुरुषाः प्रधानर्त्विजो होत्रुद्गात्रादीनां प्रस्तोतृमैत्रावरुणप्रभृतयः ॥२०६ ॥

हिन्दी — यज्ञ में यदि वरण किया हुआ ऋत्विक् ( रोगादि के कारण ) अपना काम नहीं करावे तो उसके किये गये काम के अनुसार बाकी काम को पूरा करनेवालों को उसका भाग देना चाहिये ॥ २०६ ॥

दक्षिणा देने के बाद काम छोड़ने पर—

दक्षिणासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् ।

कृत्स्नमेव लभेतांशमन्येनैव च कारयेत् ॥ २०७ ॥

भाष्य – माध्यन्दिने सवने दक्षिणा दीयन्त इति । तत उपरिष्टात्कर्म त्यजताम-प्रत्याहरणीयां लभेत— दक्षिणामितिशेषः- न प्रतीपं त्याजयेदित्यर्थः । अन्यां भृतिं दत्त्वा अन्येन पुरुषेण यजमानस्तत्कर्म समापयेत् । ' ऋत्विग्भिः कर्म कर्त्तव्यं वरणाच्च ऋत्विजो भवन्ति - तच्च नियतकाले प्राक्कर्मण

पृष्ठ 280

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 280 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४४ मनुस्मृतिः [ अष्टमः आरम्भात्— अंत: क्रतु क्रियमाणं विगुणं भवति — समाप्तिश्चापि कर्तव्येति — विगुणं चेत्समापनीयमंगान्येव तदन्यकर्तृकाणि करिष्यामीति ' – बुद्धिनिवृत्त्यर्थमुक्तमन्ये-नैवेति । तावदेव विगुणं यदशक्यं— शक्यं तु सर्वं कर्तव्यम् । केचित्कारयेदिति ऋत्विजोऽपि सम्बन्धमाहुः । गृहीत्वा दक्षिणां वाऽधिकां दद्या-त्स्वयमशक्नुवन् । प्राग्दक्षिणाभ्यः शेषकर्मसमापने यजमान एवाऽधिक्रियते ॥ २०७ ॥

हिन्दी – ( माध्यन्दिन यज्ञादि में ) सब दक्षिणा लेकर अपने काम को ( रोगादि के कारण - शठतादि दुर्भावना के कारण नहीं ) छोड़ता हुआ ऋत्विक् सब दक्षिणा का भागी होता है ( इस अवस्था में यज्ञकर्ता को ) बाकी कार्य दूसरों से करवाना तथा अलग दूसरी दक्षिणा उसको देनी चाहिये ॥२०७ ॥

यस्मिन्कर्मणि यास्तु स्युरुक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः ।

स एव ता आददीत भजेरन्सर्व एव वा ॥ २०८ ॥

भाष्य — इदमपरं प्रकृतोपयोगि वैदिकं कथ्यते । वैदिके कर्मणि सामस्त्येन दक्षिणा आम्नायन्ते न प्रतिपुरुषं विभागेन – ' तस्य द्वादशशतं दक्षिणेति ' । तच्चातिदेशेन क्रत्वन्तराणि तद्विकाराण्यनुगच्छन्ति राजसूयादीनि । तत्र च केषुचिदङ्गकर्मसु प्रतिपद-मन्या दक्षिणाऽऽम्नाता पुरुषविशेषसंयोगेन – ' हिरण्मये प्रकाशवदध्वर्यवे ' इत्यादि । ता प्रत्यङ्गदक्षिणाः सम्पद्यन्ते । किमध्वर्योश्चातुर्विद्यावादिकवद्ददातिसम्बन्धः – सर्वेषामृ-त्विजां दक्षिणा– अध्वर्युस्तु द्वारमात्रम् — उत तस्यैव सा— अन्येषां प्रकृतांश: इति संशयोपन्यासार्थः श्लोकः । प्रतिपदं पुरुषविशेषाश्रया अङ्गेषु दक्षिणा: प्रत्यङ्गदक्षिणाः । अथवा वीप्सायां प्रत्यङ्गशब्दः । अङ्गमङ्गमाश्रिताः प्रत्यङ्गाः । स एव ता आददीत । मुख्य एव पुरुषस्य ददातिना संयोग उत कर्तृत्वाविशेषादन्येऽपि भजेरँल्लभेरन्— प्रधानदक्षिणा इव इति कथयित्वा प्रश्नः । पुरुषविशेषमुक्तास्तदर्था एवेति निर्णयः । एवं ददातिर्मुख्यार्थो भवति । पुरुषसंयोगश्च नादृष्टार्थः ॥२०८ ॥

हिन्दी — आधानादि जिन कर्मों में प्रत्येक अङ्ग की जो दक्षिण बतलायी गयी है, उनको वही ( उस अङ्ग का कार्य करानेवाला ही ) ऋत्विक् ले अथवा उन सब अङ्गों की दक्षिणाओं को विभक्तकर सब ऋत्विक् परस्पर में बाँट लें ॥२०८ ॥

अध्वर्यु आदि की दक्षिणा-रथं हरते चाध्वर्युर्ब्रह्माधाने च वाजिनम् ।

होता वाऽपि हरेदश्वमुद्गाता चाप्यनः क्रये ॥ २० ९ ॥

भाष्य-- रथमध्वर्युराधाने हरेत् । ब्रह्मा च वाजिनं वेगवन्तमश्वम् । होता वा